Azərbaycanın hüquq sistemi

Azərbaycanın hüquq sistemi — kontinental hüquq sisteminə əsaslanır. Azərbaycanın müasir hüquq sisteminin formalaşması Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi Aktının qəbulu ilə başlanmışdır.
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qafqaz Albaniyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycan ərazində mövcud olmuş Qafqaz Albaniyası dövlətində kanonik hüququn əsas mənbələri İncil, ümumdünya kilsə məclisinin kanonları və alban kilsəsi tərəfindən tərtib edilən yerli alban kanonları idi.[2] 488-ci ildə, III Vaçaqanın hakimiyyəti dövründə qəbul edilmiş Aquen kilsə məclisinin kanonları yerli alban kanonlarına daxildir. Aquen kanonları erkən orta əsrlər Albaniyası ilə bağlı müasir dövrə çatmış tək hüquqi sənəd kimi çox əhəmiyyətlidir. Aquen kanonları, ruhanilərlə dünyəvi əyanlar və şəxslər arasındakı münasibətləri tənzimləyir, həmçinin sırf hüquqi xarakterli kanonlara da malikdir. Qanunun 10–11-ci maddələri ailə-nikah hüququ, 8, 11, 12, 13 və 14-cü maddələri isə cinayət hüququ xarakteri daşıyır.[3]
Aquen kanonlarında cinayət kimi göstərilən əməllər ictimai qaydaya və dinə, mülkiyyətə, şəxsiyyətə qarşı edilən cinayətlərdir. Din və ictimai qaydalara qarşı edilən əməllər birinci arvadından boşanıb ikincisi ilə kəbinsiz yaşamaq, dini pəhriz qaydalarını pozmaq, cadugərlərə müraciət etmək və s. idi. Qantökmə (xəsarət yetirmə və ya öldürmə) və böhtan şəxsiyyətə qarşı edilmiş cinayətlərdə qeyd edilirdi. Adamöldürmə haqqındakı norma Bibliyadakı bir insan öldürülərsə, qatilində öldürüləcəyi ilə bağlı ifadəyə əsaslanırdı. Qanunnamədəki cinayətlər əsasən hər hansı bir hərəkətlilik ilə törədilən hallar ilə bağlı idi. Sadəcə olaraq, bazar günü işləyib kilsəyə getməmək hərəkətsizlik ilə həyata keçirilən cinayət hesab edilirdi.[4]
Aquen kanonlarında ruhanilər xüsusi subyekt kimi ayrı göstərilirdi. Əgər cinayət təkrar törədilərsə, bu məsuliyyəti ağırlaşdırırdı. Təqsirini etiraf etmək yüngülləşdirici hal sayılırdı. Verilən cəzalara ölüm cəzası, monastırdan qovulmaq, torpağın müsadirə edilməsi, keşiş və ya yepiskopun müəyyən etdiyi cəzalar daxil idi. Əlavə cəza kimi torpaq payının kilsəyə verilməsi və kənddən qovulmaq nəzərdə tutulmuşdu.[4] Aquen kanonlarına görə 2 cür məhkəmə fəaliyyət göstərirdi. Bunlar kilsə məhkəməsi və saray məhkəməsi idi. Saray məhkəməsinə çar başçılıq edirdi, bu məhkəmə ali məhkəmə sayılırdı.[1] Alban çarı III Vaçaqan barmaqkəsənlər təriqətinin üzvlərini işgəncə verərək öldürmüş, sağ qalanları isə öz kəndlərində qohumlarının və camaatın qarşısında edam etdirmişdir.[5]
III Mömin Vaçaqan siyasi sabitlik yaratmaq, xristianlığı müdafiət etmək və gücləndirmək üçün Aquen kanonlarını tətbiq etmişdir. Qanunun əhəmiyyəti həm də ruhanilər üçün maddi bazanın yaradılması, onların imtiyazlarının gücləndirilməsi, bütpərəst inanc qalıqlarının məhv edilməsi idi.[6]
İslam dövrü hüququ və Çingiz xan yasası
[redaktə | vikimətni redaktə et]
VIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda islam dini yayılmış və möhkəmlənmişdir. Ancaq ərəblər Azərbaycanda yaşayan kitab əhlinə (xristianlara) toxunmamışdır. Bu da islam hüququnun tətbiqini istisna edən xüsusiyyət idi.[7] Ərəb hakimiyyətindən 1920-ci illər sovet hakimiyyətinə qədərki dövr Azərbaycanda dini və dünyəvi qanunların birgə mövcud olduğu dövr olmuşdur. Praktikada isə həm də adətə əsaslanan qanunlar və hakimiyyətdə olanların çıxardığı müvəqqəti qanunlar tətbiq edilirdi.[8]
IX–XIII əsrlərdə Şirvanşahlar dövlətində şəriət əsaslı müsəlman hüququ istifadə edilirdi.[9] Şirvanda şeyxülislam və qazılar feodal sinfinin vacib qrupu idi. Onlar şəriət əsasında məhkəmə keçirir, mülkiyyət hüququnu ləğv edə bilirdilər. Kəbin kəsmək, miras bölüşdürmə və digər mülki işlərlə də məşğul olurdular. "Qazı əl-quzzat" sultan və Şirvanşahdan sonra olmaqla, feodal hakimiyyət pilləkənində vacib yer tuturdu.[10] Feodalların da mühakimə hüququ var idi.[11] Əbu Bəkr Məhəmməd Şirvani XII əsrin məşhur fəqihi, hüquqşünası idi. Şəms əd-Din Məhəmməd ibn Əhməd ibn Salah əş-Şirvan hüquq bilicisi idi, rasionalistlərin mübahisələrində iştirak edirdi. "Hüquq elmlərinin və inzibati hüququn kamil biliciləri olan qazılar nəslindən çıxmış" Qiyasəddin Əbu Nəsr Məhəmməd ibn Abdullah ibn Abbas əş-Şirvani Şirvanın qazısı olmuşdur.[9]
XII əsrin son dövrlərində, əslən Gəncədən olan Mxitar Qoş tərəfindən Qanunnamə yazılmışdır. Qanunnamənin bir hissəsi XVIII əsrin əvvəllərində gürcü çarı VI Vaxtanqın Qanunlar toplusuna daxil edilmiş, bu toplu isə XIX əsrin əvvəllərində Rusiya qanunlar külliyatına daxil edilərək, Zaqafqaziya vilayətlərində istifadə edilmişdir.[12]
Nəcəfqulu və onun qardaşı oğlu Cəfərin Şəki hakimi təyin edilməsi ilə bağlı 1737 və 1739-cu illərdə Nadir şah Əfşar tərəfindən verilmiş fərmanlar. 1739-cu il fərmanında Nadir şah Cəfərə Hacı Çələbi xanla münaqişənin həll edilməsini əmr etmişdir. Əlyazmalar AMEA Tarix İnstitutunun kitabxanasında saxlanılır. | ||||||||||
XIII əsrdə monqolların hakimiyyəti dövründə Çingiz xanın Böyük Yasası Azərbaycanın da daxil olduğu böyük bir ərazidə tətbiq edilmişdir.[7] Monqol dövründə Azərbaycanda həm Böyük Yasa əsasında hərəkət edən yarqu məhkəmələri, həm də şəriət məhkəmələri mövcud idi.[13] Mahmud Qazanın dövründə məhkəmə islahatı aparılmışdır.[13] Türk və monqolların törə və yasa adlanan hüquq normaları monqol dövründən sonrakı əsrlərdə də Azərbaycanda istifadə olunmaqda davam etmişdir.[14] Azərbaycan və Şərqi Anadolu türkləri Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövründə Yasa qanunlarını öz milli qanunu sayaraq ona sadiq qalmışdır.[15] Odri Altştadt da Çingiz qanunlarının tətbiqini təsdiqləyir, Əmir Teymurun Şirvanşah I İbrahimə Şirvani idarə etməsi üçün yarlık verməsi də bunun bir nümunəsi olaraq göstərilir.[8] Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun dövründə (h.i. 1478–1490) Çingiz yasası (türklər və monqolların ənənəvi köçəri qanunları) ləğv edildi.[16]
Azərbaycanın da daxil olduğu Ağqoyunlu dövlətində Uzun Həsənin Qanunnaməsi tətbiq edilmişdir.[17] Bu qanunlar Səfəvi dövründə də, XVI əsrin ortalarına qədər qüvvədə qalmışdır. XVI–XVIII əsrlərdə Azərbaycan ərazisində hüququn təmin edilməsində şah və xan fərmanları müəyyən rol oynamışdır. Səfəvi şahlarının, Şirvan, Şəki, Quba və Qarabağ xanlarının fərmanları dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.[18] Qubalı Şeyxəli xan 1803-cü il fərmanı ilə qışlaqda mal-qara otarılmasını qadağan etmişdir.[19]
XVIII əsrin vacib hüquq abidəsi Şəki xanlığında Məhəmmədhəsən xanın dövründə tərtib edilən "Dəstul əl-əməl" qanunlar məcmuəsidir. Bu qanunlar "Məhəmmədhəsən xanın qanunları" da adlandırılırdı.[19] Bu qanunlar gömrük, ticarət və maliyyə hüququ məsələlərini tənzimləyir, keyfiyyətli mallarına hazırlanması üçün məsuliyyət yaradır, əks halda cəza tədbirləri təyin edirdi.[19]
Car-Tala Qanunnaməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Car-Tala Qanunnaməsi[20]
Car-Tala Qanunnaməsi XVIII əsrdə Azərbaycanın Car-Tala bölgəsində (müasir Balakən, Qax və Zaqatala rayonları) tətbiq edilmişdir. Bu qanunnamə dövrün hüquqi mənzərəsini canlandırmaq baxımından çox original və nadir sənəddir. Buna baxmayaraq, Car-Tala Qanunnaməsi hüquq ədəbiyyatında tədqiq edilməmişdir. Qanunnamədə islam hüququ ilə adət-ənənə hüququ calaq edildiyi üçün bu sənədin təhlili çox əhəmiyyətlidir. Əsərin dili ərəbcədir. Müəllif olaraq "Kaxet və Dağıstan tarixinə dair" salnamə mətnində Molla Məhəmməd əl-Cari göstərilir.[21]
Qanunnamə 1752-ci ilin yanvar ayının əvvəllərində Zaqatalanın Ağdam kəndində[q 1] qəbul edilmişdir. Kənddə keçirilən məclisdə Tala və Car vilayət nümayəndələri iştirak etmiş, İlisudan Balakənə qədər olan ərazidə yaşayan əhalinin razılığı ilə qanunnamə qazılar, ağsaqqallar və vilayət rəisləri tərəfindən qəbul edilmişdir. Qanunnamənin əsasında İslam dövrünün başlanğıcından Şah I Abbasın hakimiyyətinə qədər mövcud olan müxtəlif müqavilə, qərar, şərt, qayda və qanunlar dayanırdı. Buna görə də Car-Tala Qanunnaməsinə islam hüququ ilə sintez edilmiş və əlaqəli olaraq baxılmalıdır. Qanunnamədə nəzərə alınmayan hallar üçün bölgədə islam hüququnun tətbiq edildiyi nəzərə alınmalıdır.[22]
Qanunnamədə cinayət anlayışı adət-ənənə hüququnu və islam hüququnu pozan, qədim yerli adətlərə qarşı yönələn və əhalinin əmin-amanlığına təhlükə yaradan əməllər hesab edilir. Cinayətlər qanunnamədə səhvən, qəsdsiz (ehtiyatsızlıq) və qəsdən olmaqla 3 yerə bölünür. Səhvən törədilən cinayətlərə görə məsuliyyətə cəlb olunma baş vermir, qəsdsiz cinayətlər isə bəzi hallarda məsuliyyətə cəlb olunma ilə nəticələnir.[22] Açıq döyüşdə ehtiyatsızlıqdan və ya səhvən adamöldürmə məsuliyyətə cəlb olunmurdu. Günahı boynuna almaq da şəxsin cinayət məsuliyyətini yüngülləşdirici hal hesab edilirdi.[23]
Qanunnamədə cinayəti törədən şəxsin qohumları da cinayətin subyekti hesab edilir və təqsirli şəxslərlə birlikdə onlar da məsuliyyət daşıyırlar. Buna baxmayaraq, qohumların əmlak və şəxsi məsuliyyəti fərqləndirilir. Əgər şəxs cinayətkarla birlikdə yaşayırsa, həm şəxsi, həm də əmlak məsuliyyəti daşıyır. Qohum şəxsdən ayrı yaşayırsa, yalnızca şəxsi məsuliyyət daşıyır.[23] Ümumiyyətlə şəxsiyyət əleyhinə olan cinayətlər, əmlak cinayətləri, ailə və əxlaq əleyhinə cinayətlər və ədalət mühakiməsi əleyhinə cinayətlər fərqləndirilirdi.[20] Adamöldürmənin mömin müsəlmanı öldürmə, dava-dalaş zamanı öldürmə və açıq döyüşdə (hərbdə) öldürmə kimi növləri qanunnamədə göstərilirdi. Dava-dalaş zamanı öldürmə "əllərin, daş və ya dəyənəyin işə salındığı savaş zamanı adamöldürmə" kimi təyin edilmişdir. Başqasının arvadı və ya qızını oğurlama, başqasının arvadının əlindən almaya görə də adamöldürmə normaları tətbiq edilirdi. Basqının cəzası 3 tümən idi.[24] Əmlak cinayətlərinə oğurluq, soyğunçuluq, başqasının evinin altını qazma, qapısını sındırma və s. daxil idi. Ailə və əxlaq əleyhinə cinayətlərə zina daxil idi. Evli və ismətli qadınla (və ya kişi ilə) zina daha sərt cəzalandırılırdı. Ədalət mühakiməsi əleyhinə yönələn cinayətlərə cinayətkarın gizlədilməsi, şəriətə və adətə zidd qətnamə çıxardılması daxil idi.[25]
Car-Tala Qanunnaməsində tətbiq edilən cəzalardan biri ölüm idi. Adamöldürmədə, ismətli və evli qadınla (və ya kişi ilə) zinaya görə, müharibə zamanı satqınlığa görə tətbiq edilirdi, daş-qalaq etmə ilə icra olunurdu. Digər cəzalar el-obadan sürgün etmək, cismani cəzalar (qamçılama), rüsvayedici cəzalar (üzə qara yaxılması, eşşək üstündə tərs otuzdurulub xalq qarşısında gəzdirmək), qanbahası ödəmək, əmlak cəzaları, pul cəriməsi, şəriətə və vilayətin adət-ənənəsinə uyğun cəzalar idi. Ailə və əxlaq əleyhinə cinayətlərdə rüsvayedici cəzalar tətbiq edilirdi.[26]
Erkən Çar Rusiyası dövrü (1840-cı ilə qədər)
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Qafqazlın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən 1840-cı illərə qədər Cənubi Qafqaz rus hərbi komandirləri tərəfindən idarə edilirdi. Onlar həm yerli qanunları, həm də Rusiya imperiyası qanunlarını istifadə edirdi. Rusiya qanunları yerli qanunlar uyğunsuz olanda və ya baxılan məsələyə uyğun yerli qanun olmadıqda istifadə edilməli idi. Rusiya komandirləri yerli adət və din qaydalarından bixəbər olduqları üçün nəticə olaraq, rus qanunu geniş şəkildə tətbiq edilmişdir. Filip Pauluççi yerli komendantlardan və əhalinin nümayəndələrindən, ehtimal ki, mollalardan ibarət məhkəmə-inzibati heyətləri quraraq bu məsələni həll etməyə çalışmış, buna baxmayaraq, rus qanunun təsir mühiti genişlənmişdir.[28] Çar Rusiyası hakimiyyətinin erkən dövründə Şəki, Qarabağ və Şirvanda əyalət məhkəməsi, Quba və Bakıda şəhər məhkəmələri yaradılmışdır. Bu məhkəmələr az əhəmiyyətli cinayət işlərinə baxırdı, hərbi məhkəmələr isə dövlətə xəyanət, quldurluq, adamöldürmə məsələlərini cəzalandırırdı. Burada işlər rus qanunlarına görə həll edilirdi. Bütün Zaqafqaziyada yerli adətlər uzun müddət saxlanılmışdır.[27]
1831-ci ildə "Məhkəmə və məhkəmə hökmünün yerinə yetirilməsi haqqında, keçmiş tatar distansiyalarının, Yelizavetpol dairəsinin, müsəlman əyalətlərinin və dağlı xalqların sakinlərinin cinayət və xətaları haqqında Qaydalar" təsdiq edilmişdir. Bu qaydalara görə ağır cinayətlərə görə rus qanunvericiliyi tətbiq edilirdi. Qaydalara əsasən, insan əməlləri ağır cinayət, az əhəmiyyətli cinayət və xəta olmaqla 3 hissəyə bölünürdü. Xətalara 5 rubladək oğurluq və dələduzluq, ictimai qaydanın pozulması, sərxoşluq aid idi. Bu xətalara görə mühakimə və cəza bəylər, ağalar və məliklər tərəfindən icra edilirdi. Cinayətkar şəxslər ziyanı ödəyir və ya "yüngül polis cəzaları"na məruz qalırdı.[27] Az əhəmiyyətli cinayətlərə 5–100 manat gümüş pul dəyərindəki oğurluq, dələduzluq aid edilirdi. Bu cinayətlər baş pristav, ona bərabər tutulan məmurlar və ya yerli əhali arasından seçilmiş 2 nəfər tərəfindən mühakimə edilir və cəzalandırılırdı. Cəza qırmanc və kötək cəzası idi, qarət edilən əmlak geri qaytarılır və ya pulu ödənilirdi. Şəxs pulu ödəyə bilməyəndə onun mənsub olduğu kəndin ağası, məliki və ya digər rəisi məbləği ödəməli olurdu. Bu, ona görə edilirdi ki, ağa, məlik və ya digər rəis dələduzluğun qarşısının alınmasına əvvəlcədən ciddi nəzarət etsin.[29]
Ağır cinayətləri 3-cü dəfə törədilmiş 5–100 manata qədər gümüş pul dəyərindəki dələduzluq və oğurluq halları üçün, 100 manatdan yuxarı əməllər üçün, soyğunçuluq və adamöldürmə (və ya soyğunçuluq və adamöldürməyə bərabər tutulan əməllər) üçün nəzərdə tutulurdu. 1831-ci il qaydaları 1840-cı ilə qədər qüvvədə qalmışdır. 1830-cu ilə qədər Car-Balakən camaatlığında cinayət işləri kənd məhkəmələri və camaatlığın baş məhkəməsi tərəfindən mühakimə edilirdi. Adət hüququ burada əsas götürülürdü. 1830-cu ildən sonra isə rus qanunvericiliyinə əməl edən Müvəqqəti vilayət idarəsi cinayət işlərinə baxılmasını öz üzərinə götürmüşdür. Rus qanunverciliyinin tətbiqi ilə dövləti cinayətlər istisna olmaqla digər cinayətlərdə orta əsrlər cəzalarının (ölüm cəzası, qulaq-burun kəsilməsi, gözlərin çıxardılması) tətbiqi ləğv edilmişdir.[29][30]
1840–1918-ci illər
[redaktə | vikimətni redaktə et]
1840-cı illərdə birbaşa hərbi rus hakimiyyətinin qurtarması dövründə, rus qanunu bütün cinayət məsələlərində, həmçinin mülki məsələlərin böyük bir hissəsində istifadə edilirdi. Dini məhkəmələrin və hakimlərin (qazı) mühakimə hüququ ancaq nikah, miras və boşanma məsələri kimi ailə hüququ məsələlərinə istiqamətlənmişdi və bu da yavaş-yavaş azalırdı. Bu dövrdə islam hüququnun tətbiqi və üləmaya nəzarət etmək üçün iki ruhani idarə yaradılmışdır. İdarələrin başçısı olan müfti (sünnilər üçün) və şeyxülislam (şiələr üçün) dövlət tərəfindən təyin edilirdi.[28]
1842-ci ilin noyabrında məhkəmə rəsmilərinə 200 rubl məbləğindəki məsələləri mühakimə etmək üçün hüquq verildi. Aşağı statuslu rəsmilər isə az məbləğlə əlaqəli məsələlərə baxmalı idilər. Tiflis və Şamaxı polis rəisləri 100 rubla qədər məbləğdəki məsələləri həll edə bilərdilər. Bundan başqa, Çar Rusiya dövründə Qafqaz imperiya üçün cinayətkarların və müxaliflərin göndərildiyi yer idi.[31]
1845-ci ilin 15 avqustunda Rusiya imperiyasında təsdiq edilmiş "Cinayət və islah cəzaları haqqında Qanunnamə" istisnalar olmaqla bütün Rusiya təbəələrinə aid idi. 173-cü maddədə qeyd edilmiş istisna, "məişət və adətlərinin vəziyyətinə və həyat tərzinə görə" Rusiyanın şərqində yaşayanlara, o cümlədən indiki Azərbaycan ərazisində yaşayan əhaliyə aid idi. Qanunnamə dini və hərbi məhkəmədəki işlərə də aid edilmirdi. "Cinayət və islah cəzaları haqqında Qanunnamə" 1845-ci ildən bəri Azərbaycanda tətbiq edilmiş, 1920-ci ilədək davam edən uzun bir dövrdə cinayət qanunvericiliyi bu əsasda formalaşmışdır.[32] 1849-cu il tarixli "Zaqafqaziya diyarında məhkəmə və polis divanlarının fəaliyyətinə hədd qoyulması haqqında" qanuna əsasən qəza rəisi 3 ayadək həbs, maksimum 30 rublluq cərimə və 30 zərbə cəza verilən cinayət işlərini həll etmək hüququ alırdı.[32]
Rusiya imperiyasının rəiyyəti qanun qarşısında bərabər deyildi. Qeyri-xristianlara qarşı tətbiq edilən məhdudiyyətlər azərbaycanlılara da təsir edirdi. 1857-ci ildə gürcü və erməni dini hakimiyyətinə öz etno-dini icmasında senzura tətbiq etmək hüququ vermişdi. Bu hüquq yerli müsəlman ruhani idarələrinə verilməmişdi. Osmanlıdan Rusiyaya gətirilən dini əsər və kitablar Odessadakı senzura idarəsindən keçməli idi. Qafqazda Qriqori Qolitsın dövrü istisna olmaqla Qafqaz dövlət siyasəti müsəlmanlara və yerli türklərə qarşı qurulmuşdu. Qolitsın isə azərbaycanlıların ermənilərin dövlət qulluğundan həddindən artıq təmsil edilməsinə qarşı çıxmasına cavab olaraq, ermənilərin bir hissəsini xidmətdən azad etmiş və azərbaycanlıları vəzifəyə gətirmişdir. Ancaq Qolitsının vəzifədən getməsindən sonra ənənəvi ermənipərəst mövqe Qafqaz rus siyasətində davam etmişdir.[33]
II Aleksandrın islahatları nəticəsində Qafqazda yerli özünüidarəçilik komitələrinə icazə verilmiş, torpaq sahiblərinin kəndlilər üzərində hüquqları gücləndirilmişdir. 1870-ci il islahahatı ilə şəhər duması anlayışı yaradılmışdır. Şəhər duması varlı elitaya yerli hakimiyyətdə iştirak şansı verirdi. Qafqazda bu, ilk dəfə Bakıda tətbiq edilmişdir (Bakı Şəhər Duması). 1900-cü ilə qədər qeyri-xristianların Bakı Şəhər Dumasının yalnızca üçdə birinə seçilməsinə icazə verilmiş, ancaq 1908-ci ildə azərbaycanlılar dumada yerlərin çoxuna seçilmişdir.[34]
Bakı Kommunası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Bakı Kommunası dövrü hüququ sosialist hüquq kimi xarakterizə edilir. Ancaq sosialist hüquq düşüncəsi köhnə dövr qanunlarının da istifadəsinə icazə verirdi. Hüquq normaları Bakı Soveti, İcraiyyə Komitəsi, hərbi İnqiliabi Komitə, İnqilabi Müdafiə Komitəsi və onların komissiyaları tərəfindən müəyyən edilirdi. Bu dövrdə ümumi cinayət hüquq aktı qəbul edilməmiş, pərakəndə aktlarla hüquq normaları müəyyən edilmişdir. Bolşevik hakimiyyəti Azərbaycanı Sovet Rusiyasının tərkib hissəsi kimi gördüyü üçün RSFSR qanunvericiliyi Azərbaycan ərazilərinə də şamil edilirdi.[35]
Bu dövrdə cinayət dedikdə sovet hakimiyyətinə qarşı törədilmiş hərəkət və hərəkətsizlik başa düşülürdü. 1918-ci il 17 yanvar tarixli "Bakı İnqilabi Tribunalı haqqında Əsasnamə" ilə əks-inqilabi üsyanların təşkili, sənəd və əmlakın gizlədilməsi və ya məhv edilməsi, sovet hakimiyyətinə qarşı inamsızlıq yaradan yalan məlumatlar yaymaq, hərbi hissələrə və siyasi təşkilatlara aid silah alış-satışı cinayət hesab edilirdi.[35][36]
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Azərbaycan Müvəqqəti Hökuməti 1918-ci ildə Azərbaycanda hərbi vəziyyət elan etmiş, daxili işlər nazirinə məcburi qərar hazırlanması həvalə edilmişdir. Bu qərar 23 iyun 1918-ci ildə verilmiş, quldurluq, adamöldürmə, hakimiyyətə silahlı müqavimət, dəmir yollarının zədələnməsi, taxıl zəmilərinin yandırılması kimi cinayətlər ümumi məhkəmə aidiyyətindən çıxarılmışdı. Günahkah şəxslərin müharibə dövrü qanunlarındakı qaydalarla mühakimə edilməsi nəzərdə tutulurdu.[37] AXC-nin qəbul etdiyi İstiqlal Bəyanaməsinə görə, milli, dini, peşə və cins fərqindən asılı olmayaraq, sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq, Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün şəxslər qanun qarşısında bərabər idi, bu, cinayət qanunvericiliyində də nəzərdə tutulmuşdu. Cümhuriyyətin digər hüquq məsələləri 23 iyun 1918-ci il qərarına görə Rusiya qanunvericiliyi ilə nizamlanırdı.[38]
AXC-nin cinayət-hüquq aktları siyasi quruluş və dövr dəyişdiyinə görə, cinayət hüququnu yeni dövrə uyğunlaşdırır, yeni cinayət tərkiblərini müəyyən edirdi.[39] Erməni və müsəlmanlar arasındakı münaqişəyə görə, 1918-ci ilin 15 iyul tarixində Fövqəladə İstintaq Komitəsi yaradılmışdır. Komissiya Bakı quberniyası müsəlmanlarına qarşı törədilmiş cinayətlərlə bağlı, istintaq və məlumat xarakterli məlumat toplamışdır, 124 nəfər məhkəməyə verilmişdir.[40]
12 avqust 1918-ci ildə ölüm hökmü bərpa edilmiş, dövləti və hərbi cinayətlər üçün tətbiq edilmişdir. 27 yanvar 1919-cu il qərarı ilə bəyan edilmişdir ki, soyğunçuluq, adamöldürmə, qadınlara qarşı zorakılıq, milli ədavət məqsədilə törədilən cinayətlərə ölüm cəzası da daxil olmaqla ağır cəza tədbirləri tətbiq ediləcək. 29 sentyabr 1919-cu ildə rüşvətxorluğa qarşı cəzanın artırılması üçün qanun layihəsi qəbul edilmişdir.[41] 13 oktyabr 1919-cu ildə "Qiyama görə məsuliyyət müəyyən edilməsi haqqında, habelə iğtişaşa dair və ədalət mühakiməsinə təsir göstərilməsinə dair bəzi qərarların dəyişdirilməsi haqqında" qanun parlamentin fəaliyyətinə maneə törətməyə, dövlətə qarşı sui-qəsddə iştiraka görə məsuliyyəti artırırdı.[42] "Azərbaycan Respublikasının Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında Əsasnamə" ilə AXC vətəndaşlarının seçki hüququnu qoruyan normalar müəyyənləşdirilmişdir.[43] 30 oktyabr 1919-cu ildə "Mətbuat haqqında Nizamnamə" qəbul edilmiş, mətbuatın qorunması bu nizamnamədə müəyyənləşdirilmişdir.[44] 28 aprel Rusiya işğalı nəticəsində AXC-nin cinayət hüququ ilə bağlı olaraq fəaliyyəti yarımçıq qalmışdır.[45]
Azərbaycan SSR
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycan SSR yarandığı andan hakimiyyət Xalq Komissarları Sovetinin və komissarlıqların əlində cəmləşdi. Xalq Komissarları Sovetinin dekretləri, habelə komissarların qərar və sərəncamları məcburi idi. Azərbaycan SSR dövründə 4 konstitusiya qəbul edilmişdir: 1921, 1927, 1937, 1978-ci illərdə. 1946-cı ildən komissarlıq sistemi nazirlik sistemi ilə əvəz olundu. Xalq Komissarları Soveti Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinə çevrildi. Ölkə 1991-ci ilə qədər Sovet İttifaqının respublikası olduğu üçün onun hüquqi tarixi də sosialist hüququnun güclü təsirinə məruz qalmışdır. Lakin Sovet İttifaqının dağılmasından sonra 18 oktyabr 1991-ci ildə milli müstəqillik haqqında konstitusiya aktının qüvvəyə minməsi ilə Azərbaycan müstəqillik əldə etmişdir.[46] Azərbaycan SSR-də cinayət, mülki, mülki prosessual, islah işləri, torpaq məcəllələri, nikah və ailə məcəllələri mövcud idi.
Müasir dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Müasir hüquq sisteminin formalaşması Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Aktının qəbulu ilə başlanmışdır. Azərbaycan 1995-ci ildə müasir ölkənin qanunvericilik sisteminin əsasını təşkil edən Konstitusiyanı qəbul etdi.[47]
Hüququn mənbələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycanın hüquq sistemi kontinental hüquq sistemi kimi təsnif edilir. Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniya kimi ümumi hüquq sistemi olan ölkələrindən fərqli olaraq, Azərbaycan məhkəmələri presedent hüququna və məhkəmə presedentinə əsaslanmır.[48]
Azərbaycanda hüququn mənbələri:[49]
- Azərbaycan Konstitusiyası
- Referendumla qəbul edilmiş normativ-hüquqi aktlar
- Məcəllələr
- Azərbaycanın qanunverici orqanı olan Azərbaycan Milli Məclisinin qəbul etdiyi Qanunlar
- Fərmanlar
- Nazirlər Kabinetinin Qətnamələri
- Azərbaycan Respublikasının iştirak etdiyi Beynəlxalq müqavilələr
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycan Respublikasının ali normativ-hüquqi aktıdır. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilmiş, 27 noyabr 1995-ci ildə qüvvəyə minmişdir.[50] Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun əsaslarını, dövlət quruluşunu, nümayəndəlik, icra, məhkəmə hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə sisteminin formalaşdırılmasını, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını təsbit edən ali hüquqi qüvvəyə malikdir. 2022-ci ilin aprelindən Azərbaycanda 19 məcəllə qüvvədədir: inzibati, inzibati xətalar haqqında, inzibati prosessual, gömrük, mənzil, seçki, ticarət gəmiçiliyi, cinayət, cinayət-prosessual, cinayət-icra, mülki, mülki prosessual, vergi, ailə, su, miqrasiya, torpaq, əmək, meşə təsərrüfatı, şəhərsalma və tikinti məcəllələri.[51]
Məhkəmə sistemi
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi[52] Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə onun səlahiyyətlərinə aid edilmiş məsələlərə dair ali konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanıdır. Konstitusiya Məhkəməsi öz səlahiyyətlərinə aid məsələlər üzrə konstitusiya ədalət mühakiməsinin ali orqanıdır, Azərbaycan Konstitusiyasını şərh və tətbiq etmək hüququna malikdir.
- Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi[53] Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 131-ci maddəsinə və "Məhkəmələr və hakimlər haqqında" qanunun 77-ci maddəsinə uyğun olaraq Ali Məhkəmə ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid olan mülki (o cümlədən inzibati və iqtisadi mübahisələrə dair), cinayət işləri və digər işlər üzrə ali məhkəmə orqanıdır.
Azərbaycanın indiki Cinayət Məcəlləsi 2000-ci ilin sentyabrında qüvvəyə minib. Onun əsas vəzifəsi ictimai münasibətlərin müdafiəsi və cinayətlərin qarşısının alınmasıdır.[54]
Mülki hüquq
[redaktə | vikimətni redaktə et]Mülki hüquq Azərbaycanın Konstitusiyası, 28 dekabr 1999-cu ildə qəbul edilmiş Mülki Məcəllə və digər hüquqi aktlarla tənzimlənir. Qanun aktları Mülki Məcəllə ilə ziddiyyət təşkil etmədikdə, mülki hüquq münasibətlərini tənzimləyir. Tabeliyində olan qanunvericiliklə Mülki Məcəllə arasında hər hansı ziddiyyət yarandıqda, Mülki Məcəllənin müddəaları tətbiq edilir.[55]
Vergi qanunu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycanın qüvvədə olan Vergi Məcəlləsi 2000-ci il iyulun 11-də qəbul edilib.[56]
2021-ci ilin sentyabr ayına olan vergi dərəcələri:
Ailə hüququ
[redaktə | vikimətni redaktə et]1969-cu il dekabrın 26-da Azərbaycan SSR-in Nikah və Ailə Məcəlləsi qəbul edildi. Məcəllə Azərbaycan qanunvericiliyinə zidd olmadığı üçün 2000-ci il iyunun 1-dək qüvvədə qaldı.[57] Azərbaycanın Ailə Məcəlləsi 1999-cu il dekabrın 28-də qəbul edilib, 2000-ci il iyunun 1-dən qüvvədədir.[57][58]
Mədəniyyətdə
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında adət hüququnun əsaslarına oğlan uşağının hünər göstərərək ad alması, taxt və bəylik almaq üçün hünər göstərməyin labüd olması daxildir. Dastanda özünümüdafiə hüququ göstərilmişdir. Dirsə xana məsləhət görülür ki, oğlu onu öldürmədən o, oğlunu öldürsün.[59] Dastanda qan davasından da bəhs edilir. Uruz atası Qazan xandan əgər düşməni öldürərsə, bunun qan davasına səbəb olub-olmayacağını soruşur. Dastana görə, döyüşdə dostu qoyub qaçmaq ölüm cəzasına səbəb ola bilər. Anasının yanına qaçan oğulun ata tərəfindən altı hissəyə bölünüb altı yol ayrıcına atılacağı qeyd edilir.[60] "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarındakı hüquqi sistemin əsasını cəzalandırma, tayfa təşkilatı, müharibə qərarı verilməsi (xan buyruğunun əhəmiyyəti), ad vermə, övladlığa götürmək, vasitəçilik, asayişin qorunması, vəsiyət, əfv elanı kimi anlayışlar təşkil edir.[61] Bayandur xan dastanda törəni (adəti) tətbiq edən liderdir.[62]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qeydlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Zaqatalada Ağdam Qalal kəndi var.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 50
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 45
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 46-47
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 48-49
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 51
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 52-53
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 119
- 1 2 Altstadt, 1992. səh. 9
- 1 2 Aşurbəyli, 2006. səh. 255-276
- ↑ Aşurbəyli, 2006. səh. 231-247
- ↑ Aşurbəyli, 2006. səh. 247-255
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 124-125
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 130
- ↑ ÇAAĞDAŞ AZƏRBAYCAN TARİXŞÜNASLIĞININ BƏZİ NƏZƏRİ MƏSƏLƏLƏRİ. Tarix və mədəniyyət. Faktlar və dəyərlər. Akademik Nailə Vəlixanlının yubileyinə həsr olunmuş məqalələr toplusu / Məsul redaktor F. R. Cabbarov. Bakı: "Nurlar" Nəşriyyat-Poliqrafi ya Mərkəzi, 2020. – s. 44–45.
- ↑ Togan, 1981. səh. 278
- ↑ Lane, George (2016). "Turkoman confederations, the (Aqqoyunlu and Qaraqoyunlu)". In Dalziel, N.; MacKenzie, J. M. (eds.). The Encyclopedia of Empire. pp. 1–5. doi:10.1002/9781118455074.wbeoe193. ISBN 978–1118455074.
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 133
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 134
- 1 2 3 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 137
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 141-142
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 137-138
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 139-140
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 140-141
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 143
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 143-144
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 144-145
- 1 2 3 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 147-148
- 1 2 Altstadt, 1992. səh. 18
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 148-149
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 150
- ↑ Altstadt, 1992. səh. 18-19
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 150-151
- ↑ Altstadt, 1992. səh. 19
- ↑ Altstadt, 1992. səh. 24-25
- 1 2 Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 160-161
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 163-164
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 170
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 171
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 172
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 173-174
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 174-175
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 180
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 182-183
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 184
- ↑ Dəmirli, Ələsgərli, 1999. səh. 187
- ↑ Fikrat Mammadov Arxiv surəti 1 iyul 2022 tarixindən Wayback Machine saytında judicialcouncil.gov.az
- ↑ "A Guide to the Republic of Azerbaijan Law Research - GlobaLex". 7 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- ↑ Case Law in Azerbaijan (Прецедентное право в Азербайджане) Arxiv surəti 27 sentyabr 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine (ing.)
- ↑ Sources of Azerbaijani law (Источники законодательства Азербайджанской Республики) Arxiv surəti 27 sentyabr 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine (ing.)
- ↑ Müasir Azərbaycan Konstitusiyası
- ↑ Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Qanunvericilik baş idarəsi
- ↑ "Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi". 9 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- ↑ "Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi". 16 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- ↑ The Basic Structure of the Azerbaijan Legislative System (Основная структура Азербайджанской законодательной системы) Arxiv surəti 27 sentyabr 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine (ing.)
- ↑ "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ MÜLKİ MƏCƏLLƏSİ". 22 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- 1 2 3 "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ VERGİ MƏCƏLLƏSİ" (az.). 29 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 sentyabr 2021.
- 1 2 "Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin təsdiq edilməsi, qüvvəyə minməsi və bununla bağlı hüquqi tənzimləmə məsələləri haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASİNİN QANUNU". 19 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2025.
- ↑ "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ AİLƏ MƏCƏLLƏSİ". e-qanun.az (az.). 28 dekabr 1999. 7 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyun 2025.
- ↑ Türkmen, 2011. səh. 250
- ↑ Türkmen, 2011. səh. 251
- ↑ Türkmen, 2011. səh. 252
- ↑ Türkmen, 2011. səh. 253
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Dəmirli M. Ə., Ələsgərli Ə. R. Azərbaycan hüquq tarixi: cinayət hüququ (qədim zamanlardan 1920-ci ilədək). — B., Azərnəşr, 1999.-204 s.
- Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
- Altstadt, Audrey L., The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, 1992, 331, ISBN 0817991824, 21 may 2022 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 21 may 2022
- Türkmen, Fikret. "Dede Korkut'ta Halk Hukuku Unsurları". Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. 2011: 245–256.
- Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 416 səh.

