Azərbaycanın ilk milli təyyarəçiləri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

İlk Milli Aviatorlarımız — Milli aviatorlarımızın tarixi və inkişaf strukturu uzun illərə dayanır. Aviasiya tarixinə düşmüş ilk azərbaycanlı aviatorların fəaliyyəti də 1910-1920-ci illərə təsadüf edir.

İnsan və Səma[redaktə | əsas redaktə]

Bəşər övladı özünü dərk eləyən gündən uçmaq xəyalı ilə yaşamışdır. Əsrarlı səmaya qalxıb onun sirlərinə vaqif olmaq əcdadlarımızın əbədi arzusu olmuşdur. Onlarq quş kimi qanad çalıb, səmanın dərinliklərinə baş vurmaq istəmişlər. Bunu bacarmadıqları üçün uçmaq arzusunu xəyallarında həyata keçirmişlər. İnsanın uçmaq arzusu barədə ilk mənbə qədim Şumer rəvayətlərindən qaynaqlanır. Bununla yanaşı, “Keykavus” adlı fars, “Mahabharata” adlı hind, “Dedal və İkar” adlı yunan eposlarında, habelə ərəblərin “Min bir gecə” nağıllarında insanın xəyali uçuşları öz əksini tapmışdır. Azərbaycanın şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində də xəyali uçuşların elementlərinə – “uçan xalçalara”, “sehirli üzüyə”, “Ağ və Qara qoça”, insanı qanadları arasına alıb, Zülmətdən İşıqlı dünyaya çıxaran Simurq quşuna rast gəlirik. İnsanların uçmaq arzusu təkcə əfsanələrdə yox, həm də arxeoloji tapıntılarda təsdiqini tapmışdır. Yeni eradan əvvəl XII-X əsrlərdə yaşamış Manna tayfasına mənsub olan Qızıl camın üzərində qoşa qanadlı iki köhlən təsvir olunmuşdur. Lakin insanın uçmaq arzularının reallaşması üçün əsrlər, minilliklər ötməliymiş. Aviasiya tarixini araşdıranlar insanın uçmaq arzusunun reallaşmasını ХV əsrdə yaşayıb-yaratmış dahi italyan rəssamı Leonardo da Vinçinin adı ilə bağlayırdılar. Bu da təsadüfi deyildi. Sən demə, müəmmalı təbəssümü ilə dünyanı heyrətə və suallara qərq edən “Mona Liza”nın (“Cakonda”nın) müəllifi həm də uçmaq arzusu ilə yanırmış. O, incəsənət inciləri yaratmaqla yanaşı, gələcək paraşütlərin, planyorların, digər uçan aparatların eskizlərini çəkmişdir. Amma bu eskizləri uçan qurğulara çevirmək və səmada süzmək Da Vinçiyə qismət olmamışdır. Yalnız iki yüzillikdən sonra, yəni on yeddinci əsrdə xorvat Faust Vançiç yaratdığı “Uçan adam” qurğusu ilə Venesiyanı səmadan seyr edə bilmişdir. Bunları indiyədək yazılmış tarix deyirdi. Lakin son vaxtların araşdırmaları sübut edir ki, “uçuş yarışında” müsəlmanlar xristianları təxminən min il qabaqlamışlar. Əndəlus (İspaniyanın bu əyaləti altı yüz il İslam dininə sitayiş etmişdir) sakini, bərbər Abbas ibn Firnas 852-ci ildə uçmaq arzusunu birinci həyata keçirmişdir. O, gövdəsinə bərkitdiyi “qanadların” köməyi ilə Kardovo şəhərindəki Böyük Məscidin uca minarəsindən tullanaraq, bir neçə dəqiqə ərzində havada uçmuşdur... İdarəolunan uçuşun ilk icraçısı da müsəlman olmuşdur. 1630-cu ildə türk Əhməd Çələbi ixtira etdiyi “dəri qanadlı planyoru” ilə İstanbuldakı Qalat zirvəsindən havaya qalxaraq, Bosfor boğazının üzərindən uçmuş, qarşı tərəfdə müvəffəqiyyətlə yerə enmişdir. Bununla Əhməd Çələbi həm də qitədən-qitəyə, Asiyadan Avropaya uçuşun ilk təməlini qoymuşdur[1].

İlk Milli Pilotlarımız[redaktə | əsas redaktə]

  • Əli bəy Səməd bəy oğlu Verdiyev 1910-cu ildən başlayaraq Fransada aviamühəndislik təhsili almış, 1916-cı ildə Beynəlxalq Aviasiya Federasiyası tərəfindən pilot-aviator diplomuna layiq görülmüşdür. Birinci dünya müharibəsi dövründə Fransanın aviapilotaj məktəbində hazırlıq kursu keçmiş, sonra isə məzunu olduğu məktəbin müdavimlərinə uçuş dərsləri vermişdir. O, yeni təyyarələrin sınaq uçuşlarını tənzimləyən təlimatçı olmaqla yanaşı, həm də mühəndis-mexanik kimi, təyyarələrin sazlığına nəzarət etmişdir. Ə.S. Verdiyev 1918-ci ildə Azərbaycana qayıdaraq, mühəndis-mexanik kimi əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir[2].
  • Fərrux ağa Məmmədkərim oğlu Qayıbov Azərbaycanın aviasiya tarixinə ilk hərbi təyyarəçi kimi düşmüşdür. O, 1891-ci ildə Qazax qəzasının Qıraq Salahlı kəndində dünyaya gəlmişdir. Atasını çox erkən itirən Fərrux dövrünün görkəmli maarifçisi olan əmisi Səməd ağa Qayıbovun himayəsində böyümüşdür. Kənddə fəaliyyət göstərən beş sinifli “rus-tatar” məktəbini bitirəndən sonra general Əliağa Şıxlinskinin məsləhəti ilə Tiflis kadet korpusunda təhsilini davam etdirmişdir. 1910-cu ildə bu məktəbi əla qiymətlərlə bitirən Fərrux Peterburqdakı Konstantinov artilleriya məktəbinə daxil olmuşdur. Buradakı təhsil illərində gənc Fərrux özünün iti zehni, gözlə dəqiq ölçmə qabiliyyəti, cəsurluğu, xüsusilə topdan dəqiq atəş açmaq bacarığı ilə diqqəti cəlb etmişdir. Nəticədə o, məktəbin birinci mükafatına layiq görülmüşdür. Həmin mükafat İsveçrədə hazırlanmış qızıl saatdan ibarət idi. Saatın arxasında “Yunker Fərrux ağa Qayıbov, 1913-cü il” sözləri həkk olunmuşdu. Az müddət ərzində poruçik rütbəsinə yüksələn F.M. Qayıbov Birinci Dünya Müharibəsi başlayanda Qərb cəbhəsindəki rus aviasiyası tərkibində hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir. O, “İlya Muromets – 16” tipli bombardmançı təyyarənin uçuş heyətində mahir atıcı pilot kimi tanınmışdır. 25 yaşlı poruçik F.M.Qayıbov 1916-cı il sentyabrın 12-də qeyri-bərabər döyüş uçuşunda düşmənin dörd təyyarəsini vurmuş, özü isə heyət üzvləri ilə birlikdə həlak olmuşdur. Çar Rusiyasi tərəfindən I Dünya Müharibəsində göstərdiyi igidliklərə görə III dərəcəli “Müqəddəs Stanislav”, IV dərəcəli “Müqəddəs Anna”, II dərəcəli “Müqəddəs Stanislav”, II dərəcəli “Müqəddəs Anna”, III dərəcəli “Müqəddəs Anna”, IV dərəcəli “Müqəddəs Georgi» ordenləri ilə təltif olunan ilk hərbi təyyarəçimiz F.M.Qayıbov hər zaman Azərbaycan xalqının qürur mənbəyi olaraq qalacaqdır[3].


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

http://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Aviasiyanın Tarixi

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Şəmsəddin Axundov (18.02.2012). Azərbaycanda Aviasiyanın Tarixi (500 nüs.). Bakı şəhəri, M.Müşfiq küçəsi: “Çaşıoğlu” mətbəəsi. Kərim Tahirov. ISBN [[Special:BookSources/978–9952–27–343–4|[http://anl.az/down/aat.pdf 978–9952–27–343–4]]].