Azərbaycanın ov faunası

Ov faunasına ovlanan heyvanlar, quşlar və balıqlar daxildir. Ov faunasına daxil olan heyvanlar 5 qrupda birləşdirilir: Ətinə görə ovlananlar, Dərisinə görə ovlananlar, Buynuzuna görə ovlananlar, Tibbi məqsədlə ovlananlar və Ziyanvericiliyinə görə ovlananlar

Ətinə görə ovlanan heyvanlar

Ətinə görə ovlanan heyvanlar: meşə maralı, xallı maral, əlik (geyik), ceyran, cüyür, sayqak, dağ keçisi, qarapaça, dağ qoyunu, dağ öküzü, qaban,dovşan və s.

Dağlıq bölgələrdə erkək dağ keçisi daha çox ovlanır. Maral, ceyran nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar sinfinə aiddir, vaxtilə çox ovlandığından bugün sayı artırılmaq üçün qoruqlarda bəslənilir. Cüyür ovçuların bəyəndiyi, çox ovladığı heyvandır, Naxçıvan ərazisində demək olar ki, yoxdur, Quba, Zaqatala bölgəsində yayılmışdır. Qaban və dovşan da çox ovlanan heyvanlardandır, amma Azərbaycanda hamının sevdiyi ov əti deyil, dini cəhətdən məkruh sayılır, yemək də olar, yeməmək də. Bəzi adamlar adətən dovşan yemirlər. Ayı ətini daha çox Sibir türkləri, xristianlar yeyir, Azərbaycanda da dərman vasitəsi kimi yeyənlər olmuşdur, amma yırtıcı heyvan sayılır və ovçuların dediyinə görə insana çox bənzədiyindən yeyilmir. Sayqak keçən əsrin ortalarına qədər ən çox ovlanan və sevilən heyvanlardan olmuşdur, sayqak hazırda yoxdur, başqa yerlərdən də artırılmaq üçün gətirilməyib.

Ov ətini sevən adamlar heyvanın ətinin keyfiyyətinə və fərqli dadına görə ovlayırlar. Dağ heyvanının əti bərk və kalorili olur. Dağ bitkiləri ilə qidalandığına görə ovçular ov ətini həm halal, həm də keyfiyyətli qida hesab edirlər. Dağ kəndlərində ov ətindən qovurma, qaxac hazırlayıb qışa saxlayırlar. Ov ətindən növbənöv yeməklər hazırlanır: katlet, küftə, bozbaş, bozartma, basdırma, dolma, sulu aş və s. Qubanın kəndlərində qaxac edilmiş ov ətindən qışda borş bişirirlər, onun da xüsusi kulinariya resepti var. Ovçular ovu vuranda birinci ürəyindən, ciyərindən yaxşı kabab bişirirlər, qaydaya görə ovu vuran ovçu onun ürəyindən yeməlidir. Ov quşları da ətinə görə bəyənilən və çox ovlanan heyvanlardandır. Ur kəkliyi dağlıq yerlərdə olur, çəkisi ağır quşdur, ovlanması çətindir, amma ovçuların xüsusi bəyəndiyi ov növüdür. Çil kəklik, gözəl kəklik, Çöl göyərçini, qırqovul, bildirçin tez-tez ovlanan balaca quşlardır. Qaz, ördək, bataqlıq quşlarının ovlanması çətin deyil, amma onu da peşəkarcasına ovlayan ovçular var, əti bərk və ləzzətli sayılır.

Yırtıcı heyvanlardan yalnız ayı və porsuq əti yeyilir. Dini cəhətdən yırtıcı heyvanların, dimdiyi əyri quşların, pulsuz balıqların yeyilməsi haramdır. Tarixən vəhşi atlar, çöl eşşəyi də ətinə görə ovlanmışdır, amma bugün Azərbaycanda minik heyvanları yeyilmir, dəvə istisna olmaqla.

Dərisinə görə ovlanan heyvanlar

Dərisinə görə ovlanan heyvanlar: ayı, tülkü, dələ, yenot, bəbir, qaplan, vaşaq, qurd

Qədim zamanlardan bugünə qədər vəhşi heyvan dərisi sərvət sayılmışdır. Palto, papaqlar, yaxalıqlar qiymətli heyvan xəzlərindən hazırlanırdı. Qadın üst geyimlərinin boynuna, çiyninə tülkü quyruğu asmaq gözəllik simvolu sayılırdı. Adlı-sanlı zadəganlar, xanlar, sultanlar bir-birinə xəz dəri geyim hədiyyə edirdilər. Qara samur dərisi tarixən ən qiymətli dəri sayılırdı, o, hamıda olmurdu. Norkalar yumşaq dərisinə və zərif tükünə görə çox ovlanır. Müasir dövrdə qadın şubaları, papaqları norka dərisindən hazırlanır. Sovet höküməti ovçulardan ovlanan heyvanların dərisini pulla alırdı, yüngül sənayedə istifadə edirdi, sonradan xəz dərini lama dəvəsinin dərisi ilə əvəz etdilər. Azərbaycanda, Orta Asiyada, Rusiyada, Monqolustanda və Çində dəridən müxtəlif papaq və üst geyimləri hazırlanırdı, evlərdə yerə, taxt üstünə ayı dərisi, pələng dərisi salmaq dəb idi. Bugünkü gün də təbii dəri geyim qiymətli geyim növüdür, insan bədəni üçün xeyirli sayılır. Heyvan dərilərini aşılayıb çarıq, çanta, ayaqaltı tikirdilər.

Dəri geyimlərdən ilk dəfə istifadə edənlər qədim ovçular olmuşlar. Qobustan petroqliflərində ovçuların dəri geyimləri və maskaları təsvir olunmuşdur. Dəri təkcə geyim vasitəsi yox, ritual aksesuarı da olmuşdur, Afrikanın yerli qəbilələri düşmən üzərində qələbə qazanandan sonra heyvan öldürüb dərisini qadına verirdilər, o, həmin dəridən üzük və qolbaq düzəldib taxırdı. Azərbaycanda vəhşi heyvan dərisi magik ayinlərdə istifadə olunmuşdur, məsələn qurdun ağız dərisindən qurdağzıbağlama mərasimi keçirirdilər.

Buynuzuna görə ovlanan heyvanlar

Buynuzuna görə ovlanan heyvanlar: erkək dağ keçisi, erkək maral, vəhşi öküz

Uzun, möhkəm buynuz qiymətli və təbii gözəllik simvoludur. Buynuzlu heyvanları gözəlliyinə və məğrur görünüşünə görə ovlayırdılar. Erkək dağ keçisinin buynuzunun uzunluğu 1 m 20 sm-ə qədər uzanır. Quba ovçuları əcnəbi ovçuların Azərbaycana təkə buynuzu aparmaq üçün gəldiyini vurğulayırlar. Onlar heyvanın başını sinədən yuxarı kəsib perekisli suda qaynadırdılar, əti tamam tökülürdü. Buynuzlu kəlləyə heyvanın soyulmuş baş dərisini geyindirib maket düzəldirdilər. Avropa və amerikalı turistlər Azərbaycandan apardıqları trafeləri Dağıstan turu adı ilə muzeylərdə sərgiləyirdilər, qalib buynuz sahibinə mükafat və pul verilirdi. Azərbaycanda pandemiya dövrü başlanana qədər (2019) hər il xarici ovçular buynuz üçün gəliblər.

Azərbaycanda buynuzdan nəzərə qarşı amulet kimi də istifadə olunduğu müşahidə edilir. Evlərin, həyətlərin qabağından maral, keçi buynuzu asmaqla o evi bədnəzərdən qoruduqlarına inanırdılar. Orta əsrlərdə vəhşi heyvan buynuzlarından tibbi məqsədlər üçün istifadə olunurdu. Mənbələrin verdiyi məlumata görə Çin loğmanları buynuzdan insan ömrünü uzatmaq üçün dərman hazırlayırmışlar. Buynuzdan yüngül sənayedə də istifadə olunmuşdur, saç daraqları, bıçaq dəstəkləri təbii buynuzdan hazırlanırdı. Buynuz dəstəkli bıçaqdan qurağzı bağlamada istifadə olunurdu.

Azərbaycanda XX əsrin 30-cu illərinə qədər varlı-karlı, yüksək təbəqəyə mənsub ailələrdə buynuzda şərab içmək adəti olmuşdur. Sovet dövründə bəy, xan nəslinin varisləri buynuzları suvenir kimi yadigar saxlayırdılar. Qafqaz xalqlarında buynuzda şərab içmək adəti qalmışdır. Ovçular sovet sistemi dağılandan sonra da gürcülərin buynuz almaq üçün Azərbaycana gəldiklərini qeyd edirlər.

Tibbi məqsədlə ovlanan heyvan və quşlar

Tibbi məqsədlə ovlanan heyvan və quşlar: porsuq, kirpi, ayı, ilan, göy qarğa, göyərçin, qaban

Tibbi məqsədlə ovlanan heyvanlar müəyyən ağır xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Məsələn, vərəm, xərçəng, revmatizma (yel), sətəlcəm, mədə xorası xəstəliklərində porsuq, kirpi ətinin, qaban, ayı piyinin müalicəvi effekt göstərdiyi deyilir. Ov heyvanının kəllə və dırnağından bişirilən xaş orqanizmin qüvvətlənməsinə və sümüklərin möhkəmlənməsinə xeyirdir. Ov quşlarından kəklik, göyərçin əti mədə-bağırsaq xəstəliklərində faydalıdır. Ov quşlarının ətindən bişirilən sulu yeməklərin daha faydalı olduğu deyilir. Məsələn, kəklik şorbası həm dərman kimi, həm də ləzzətli qida kimi əvəzsiz nemətdir. Vəhşi heyvanların ödü sancı kəsməkdə, doğumu yüngülləşdirməkdə dərman kimi istifadə olunmuşdur. Dağ keçisinin mədəsindən çıxarılan daş padzəhər sayılır. İlan qabığı baş dərisi xəstəliklərinin və saç qırılmasının dərmanıdır. Balıq kürüsünün və yağının göz zəifliyinə, mədə yarasına yaxşı təsir olduğu məlumdur. Balıq əti yüngül və rahat qida sayılır. Müasir dövrdə müalicəvi məqsədlə ov heyvanlarından isfifadə hallarına az rast gəlinir, dövrün tələbinə uyğun olaraq kimyəvi pereparatlardan istifadə olunur. Qədim və orta əsrlərdə vəhşi təbiətdən əldə olunan bitki və heyvanlarla müalicə metodu geniş yayılmışdı və müsbət nəticə də almaq olurdu. Azərbaycanda və başqa türk xalqlarında ov heyvanlarının tibbi faydası haqqında araşdırma aparılmışdır.

Ziyanvericiliyinə görə ovlanan heyvanlar

Ziyanvericiliyinə görə ovlanan heyvanlar: qaban, canavar, ayı, çaqqal, kaftar, tülkü, qartal, ala qarğa, sağsağan, çöl pişiyi.

Ətinin yeyilib-yeyilməməsindən asılı olmayaraq ziyanverən heyvanlar şəxsi təsərrüfatın düşməni sayılır, ovçular, çobanlar onları qayda-qanun gözləmədən ovlamışlar. Çobanlar sürünü həmişə qurddan gözləyir, çünki qurd bir heyvan yeməklə kifayətlənmir, bir neçəsini də boğub öldürür. Qaban əkin, bostan yerlərinə girib bütün məhsulu zay edir. Dağ kəndlərində arıçılar gecə vaxtı ayının bal pətəklərinə hücum edib dağıtdığını, tövlələrdən heyvan apardığını bildirirlər. Çaqqal və tülkünün gecə vaxtı hinlərdən toyuq-cücə apardığını da kənd adamlarından eşidirik. Hazırda Azərbaycanda bütün heyvanların ovlanmasında qadağa vardır, ziyanverici heyvanlar ovlanmır, buna görə də şəxsi təsərrüfatda azalmalar müşahidə olunur. Qartallar ovlanan heyvanlar qrupuna aid deyil, amma şəxsi təsərrüfata və ov faunasına zərər verdiyinə görə ovçuların gülləsinə tuş gəlirlər. Ovçular Bazardüzü zonasında tülkülərin qəhətə çıxmasını qartalların ovlaması ilə əlaqələndirirlər. Ala qarğa və sağsağanlar ov faunasına zərər verən yırtıcı quşlar sayılır. Onlar bataqlıq quşlarını, quş balalarını, yumurtalarını, yumurta üstə kürt yatmış ana quşları yeyib tükədirlər. 1980-ci illərdə Azərbaycan SSR Təbiəti Mühafizə Komitəsi ovçulara zərərverən quşları ovlaması müqabilində qaşqaldaq, ördək, qaz vurmaq icazəsi vermişdi.

Ov faunasının qorunması

Ov faunasına daxil olan heyvanlar dövlət tərəfindən yaradılmış milli qoruqlarda qoruma altında saxlanılır. Hazırda Azərbaycanda bütün heyvanların, o cümlədən ziyanverici heyvanların ovlanması yasaqlanmışdır. Ovçular və balıqçılar yalnız ov mövsümündə - payızda və qışda onlar üçün ayrılmış ərazidə ova çıxırlar. Qırmızı kitaba düşmüş heyvanların artırılması məqsədilə xüsusi şəraitdə bəslənmiş heyvanlar qoruqlara buraxılmış, nəzarət altına alınmışdır. Azərbaycanda qanunsuz ovla məşğul olanlar 5000 manata qədər cərimə və həbs olunmaqla cəzalandırılırlar. Azərbaycan Respublikasının 2004-cü ildə Ovçuluq haqqında qəbul olunmuş 147 №li qərarına dəyişikliklər edilmişdir.

Ov dişləri

Dişindən istifadə olunan heyvanlar: qaban, qurd, ayı, it

Qədim ovçular vəhşi heyvanın dişlərini qorxmazlıq amuleti kimi boyunlarından asırdılar. Xalq inancına görə cibində qurd və ya it dişi gəzdirən adam heç nədən qorxmaz. Vəhşi heyvan dişinin evlərə bərəkət gətirdiyinə inanır, taxçalara, pul kisələrinə qurd dişi qoyurdular. Türk xalqlarında, Qafqaz xalqlarında, o cümlədən Azərbaycanda qurdun dişi, sümüyü bərəkət simvolu hesab olunur, bədnəzərdən və xəstəliklərdən qoruyur. Azərbaycanda körpə uşaqların beşiyindən qurd dişi asırdılar. Bəzi türk xalqlarında qurd dişi ölüm simvolu sayılır. Qaban dişi qiymətli cövhər sayılır, ondan həm tibbdə, həm də məişətdə istifadə olunurdu. Keçmişdə qaban dişindən bıçaq və silah hazırlayırdılar, qaban dişi çox kəskin və hamar olur, 30 sm uzunluqda olur, sümüyü belə parçalamaq gücünə malikdir. Müasir dövrdə vəhşi heyvan dişlərindən ancaq aksesuar düzəldilir, maşınlardan, evlərdən bəzək əşyası kimi asırlar. Gənclər arasında qurd və ayı dişindən düzəldilən zəncir asmaq dəbdir. Təbii dişi əldə eləmək çətin olduğundan belə aksesuarlar bahadır.

Balıqlar

Ətinə görə ovlanan balıqlar: qızılbalıq, xanı balığı, xəşəm, sazan, nərə, berş, sürməyi, vobla, ağ balıq, bığlı balıq, qarabalıq, çay balığı və s.

Balıqlar ətinə görə ovlanan heyvanlar qrupuna daxildir. Balıq ovu, əsasən Azərbaycanın Xəzərsahili bölgələrində, Araz-Kür çayları vadisi ərazilərdə, Göygöl, Vayxır su anbarı, Mingəçevir su anbarıərazilərində inkişaf etmişdir. Lənkəran, masallı, Neftçala və Salyan rayonları əhalisinin əsas məşğuliyyəti balıqçılıqdır. Vaxtilə Bakı vətəgələri balıqla dolu olardı, hazırda Xəzərin Bakı sahili ərazilərinin çirkliliyi, yağıntının seyrəkliyi səbəbindən su canlılarının sayı xeyli azalmışdır. Təbii yolla tutulmuş balıqlara bazarlarda demək olar ki, az rast gəlinir, daha çox süni yolla yetişdirilən balıqlar, balıq kürüləri satışa çıxarılır. Xərçəng, yengəc, molyuskalar az ovlanan, az yeyilən çay onurğasız heyvanlarıdır, əhalinin əsas kütləsi pulu olan balıqlara üstünlük verir. İstər balıq olsun, istər quş, istər heyvan, ətin keyfiyyəti heyvanın yaşadığı mühitdən asılıdır. Bulanıq suda, süni qida qəbul edən balıq insan sağlamlığı üçün yararlı qida sayıla bilməz. Amma onu da qeyd etməliyik ki, təbiətdə olan ov heyvanları o qədər deyil ki, insanların tələbatını ödəsin. Bunun üçün şəxsi təsərrüfatda saxlanan heyvanları təbii, sağlam yemlərlə qidalandırmaqla sağlam, uzunömürlü insan nəsli yetişdirmək olar.

Həmçinin bax

• Azərbaycan faunası

Xarici keçidlər

• https://nk.gov.az/uploads/doc/docs/6770f19a7b7c5.pdf