Azərbaycan əsilzadə ailələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan əsilzadə ailələri – Azərbaycanda tarixən mövcud olmuş dövlətləri idarə etmiş və (və ya) hal-hazırda Azərbaycanda yaşayan ailələrdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya imperiyası[redaktə | əsas redaktə]

Keçmiş Naxçıvan xanı Ehsan xan Kəngərlinin idarə etdiyi Kəngərli süvariləri Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828-1829)Krım müharibəsinin Qafqaz cəbhəsində döyüşmüşdülər. 5 oktyabr 1837-ci ildə, Qafqaza səyahət zamanı Rusiya imperatoru Nikolay Kəngərli süvarilərini seyr etdi və onları "müqayisəolunmaz" adlandırdı.[1] Azərbaycan tarixçisi Fərhad Nağdəliyev hesab edir ki, Nikolay Kəngərli süvarilərinin mükəmməlliyini gördükdən sonra konvoyunda Azərbaycan əsilzadə ailələrinin nümayəndələrindən ibarət olan bir müsəlman dəstəsi yaratmağı əmr etmişdir.[2]

Tiflis bəy komissiyası Ahalsıx, Gəncə, Borçalı, Qazax və Şəmşəddil sahələrinin torpaq sahiblərinin hüquqlarını nəzərdən keçirərək, onlardan 184 nəsli ali silkə mənsub hesab etdi. İrəvan komissiyası tərəfindən isə 586 nəsildən 282-si ―ali silkə mənsub hesab edildi. 1869-cu ildə Şuşa komissiyası, 1870-ci ildə isə Bakı komissiyası öz işlərinə başladı, Bakı bəy komissiyası Bakı quberniyasında 198 nəslin bəy şərəfini etiraf etdi. Şuşa bəy komissiyası Şuşa, Zəngəzur və Nuxa qəzalarında və Yelizavetpol quberniyasının Ərəş pristavlığında ali silkin şəxsi hüququnu müəyyənləşdirməli idi. Xüsusi hazırlanmış qaydalar əsasən Şuşa bəy komissiyasının tərkibinə Şuşa və Zəngəzur qəzalarında 24 nəfər və Ərəş pristavlığı ilə ayrıca olaraq Nuxa qəzasından da elə o qədər adam seçmək nəzərdə tutulurdu. Seçkilər hər bir qəzada ayrı-ayrılıqda ali silk tərəfindən səsverə yolu ilə keçirilirdi. Mərkəzi Cənubi Qafqaz Komitəsi bu komissiyaların işini öyrəndikdən sonra 1870-ci il mayın 14-də Cənubi Qafqaz quberniyaları: Yelizavetpol, Bakı, İrəvan və qismən Tiflis quberniyaları ali müsəlman silkindən olan şəxslərin, habelə erməni məliklərinin torpaqlarında sakin olan dövlət kəndliləri torpaq quruluşu haqqında Əsasnamənin layihəsi təsdiq edildi. Bu dövrün xarakterik cəhətlərindən biri yalançı bəylərin sayının artması idi. Bəy nəslindən olmayan bir çox torpaq sahibləri bəy silkinə daxil olmağa çalışırdı ki, bunu da nəticəsində bəy komissiyalarında rüşvətxorluq və tanışlıq münasibətləri geniş yayıldı, 1870-ci il 14 may Əsasnaməsi Yelizavetpol, Bakı quberniyalarında və Tiflis quberniyasının bir hissəsindəki xanların, bəylərin, ağaların və məliklərin, İrəvan quberniyası mülkədarlarının (bəylərinin) və Tiflis quberniyasının Axalsıxı qəzası bəylərinin mülklərinə aid edilirdi.[3]

Xüsusi torpaq sahibliyi 1846-cı il reskriptinə görə bəylərin, ağaların və məliklərin xüsusi mülkiyyəti kimi tanınmış şəxsi torpaqları əhatə edirdi. İri torpaq sahibləri içərisində 100 nəfərdən artıq adamın hər biri 1000 desyatindən çox torpağa malik idi. Bunlardan Məlikbəylərova 21500, Zülqədərovlara 37500, Şirvanskilərə 60000, Adıgözəlovlara 44500, Talışxanovlara 64000, Qarabağ xanlarının törəmələrinə 124 min desyatin torpaq məxsus idi.[4]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci ildən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan İnqilab Komitəsi 1920-ci il mayın 5-də torpağın əməkçi "kəndlilərə" verilməsi haqqında dekret verdi. Dekretdə deyilirdi: "Xanların, bəylərin, habelə mülkədarların bütün torpaqları, habelə bütün monastır, kilsə, vəqf və məscid torpaqları bütün iş heyvanları və avadanlığı ilə birlikdə ödəncsiz (açıq və ya gizli ödəncsiz) olaraq, torpaqdan bərabər istifadə əsasında zəhmətkeş xalqa verilir".[5]

Qızıl Ordu Naxçıvana daxil olduqdan sonra yaradılan Naxçıvan inqilab komitəsi ilk dəyişikliklər həyata keçirdi: sənaye müəssisələri və mədənlər, bəy-xan torpaqları milliləşdirildi.[6]

Siyahı və bəzi üzvləri[redaktə | əsas redaktə]

Cavanşirlər[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Cavanşirlər sülaləsi
Cavanşirlərin əcdadı Arqun xan

Naxçıvanskilər[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Naxçıvanskilər

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Исмаилов Э. Э. Георгиевские кавалеры-азербайджанцы / Редакторы: Думин С. В., Джангиров А. Б.. — М.: Герои отечества, 2005. — 248 с.
  2. Нагдалиев Ф. Ф. Ханы Нахичеванские в Российской империи. — М.: Новый Аргумент, 2006. — С. 171. — 432 с. — 1000 экз. — ISBN 5-903224-01-6.
  3. Azərbaycan tarixi. IV cild. səh 152-153
  4. Azərbaycan tarixi. IV cild. səh 218-219
  5. Azərbaycan tarixi. VI cild. səh 15
  6. Azərbaycan tarixi. VI cild. səh 160