Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Vətən yanğısı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Vətən yanğısı - 1828-1832-ci illərdə Rus-İrəvanRus-Türkiyə müharibələri illərində Rusiyanın bilavasitə təhriki və köməyi ilə indiki Ermənistan ərazisinə və Azərbaycanın Kürdən cənubdakı əyalətlərinə, o cümlədən Dağlıq Qarabağa İranaTürkiyədən erməni millətindən olan çoxsaylı əhali köçürüldü. Türk-erməni qırğını 1905-ci ildə baş vermiş və bu, 1915-ci ildə yenidən daha geniş miqyasda təkrar olunmuşdur. Türk-erməni qırğınının 1915-ci ildə kuluminasiya nöqtəsinə çatmasına səbəb erməni daşnaklarının öz millətinə xəyanətdən başqa, 1912-ci ildə Kayzer Almaniyasının çıxardığı qərar da az rol oynamamışdır. 1912-ci ildə Kayzer Almaniyasının çıxardığı qərarlardan birində yazılır ki, yəhudiləri, erməniləriqaraçıları bir nəfər kimi qırmaq lazımdır. Çünki onlarln Vətəni yoxdur. Erməniləri son nəfəsinə kimi qırmaq və onlardan ancaq bir nəfərini etnoqrafik muzey üçün saxlamaq lazımdır. Bu qərarın yerinə yetirilməsini almanlar bir növ türklərin əli ilə həyata keçirmək istəmişlər.[1]

B.Ə.Budaqov "Vətən yanğısı".jpg

1917[redaktə | əsas redaktə]

1917-ci ildə Rusiyada Böyük Oktyabr inqilabı qaib gəldikdən sonra Rusiya-Türkiyə müharibəsi dayandırıldı. Hər iki dövlət arasında sülh bağlandı. Rus ordusu cəbhəni tərk edib geriyə - öz vətəninə qayıtdı. Türkiyənin şərqində ErmənistandaGürcüstanda yaşayan ermənilər Rus Ordusunun silahlarını ələ keçirərək silahlı dəstələr yaratdılar. Onlar bir neçə daşnak sərkərdəsinin komandanlığı altında planlı şəkildə Zaqafqaziya azərbaycanlılarına divan tutmağa başladılar. Azərbaycanlılardan bir qismi Türkiyəyə, bir qismi İrana, bir qismi də Azərbaycanın başqa regionlarına qaçdı. 1918-ci ildə Azərbaycana daxil olmuş Türk Ordusu ermənilərin bu özbaşınalığına son qoydu. Şahidlərin dediyinə görə əgər türk ordusu olmasa idi, silahlı erməni quduzları azərbaycanlıları bütünlüklə qıracaqdılar. O vaxtlar Daşnak partiyasının üzvü olan ermənilərə qarşı dura biləcək Müsavat partiyası xalqı birləşdirə bilmirdi.Azərbaycanlılar, xüsusilə Kiçik Qafqazda yaşayan azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən dəhşətli qırğına məruz qaldılar. 1920-ci ildə AzərbaycandaErmənistanda Sovet hakimiyyəti quruldu. Bununla da kütləvi milli qırğına son qoyuldu. Lakin Daşnak partiyası öz mənfur fəaliyyətini xaricdə davam etdirdi. Onların bir əli Ermənistanda oldu. Tədricən kommunist erməniləri də öz tərəflərinə çəkməyə başladılar. Beləliklə, Ermənistan SSR-də bu partiya gizli şəkildə olsa da kök saldı, vətəndən kənarda yaşayan erməniləri də öz tərəfmə cəlb etdi. Daşnak partiyası öz proqramına daxil olan bir neçə əsas müddəanı həyata keçirməyə başladı. Erməni dövləti yaratmaq, ancaq ermənilərdən ibarət ordu təşkil etmək, eramızın birinci əsrində mövcud olmuş böylik erməni dövlətinin ərazisini bərpa etmək, SSRİ tərkibindən çıxmaq və s. bu proqrama daxil idi. Onlar ilk növbədə Ermənistan SSR ərazisində yaşayan başqa millətləri köçürmək üçün plan hazırlayırdılar. 1918-ci ildə erməni-azərbaycanlı qırğınının səbəbi məlumdur. Çar Rusiyası öz imperiyası ərazisinə daxil olan xalqları bir-birilə salışdırmış, onları doyunca qırdırmış və beləliklə özü rahat hökm sürməyə çalışmışdır.

1948[redaktə | əsas redaktə]

AMEA ak.H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu AXC 110 illik yubiley tədbiri

Ölkəmiz Böyük Vətən müharibəsindən qalib çıxdı. Ermənilərin qarşısında duran məsələlərdən birini həyata keçirmək vaxtı çatmışdı. Bu, azərbaycanlıları Ermənistandan çıxarmaq vəzifəsi idi. Lakin bunu həyata keçirmək asan deyildi. Azərbaycanlıları Ermənistandan köçürmək üçün əsaslı bəhanə lazım idi. Onu tapmaq çox çətin olmadı. Xaricdə yaşayan ermənilərin Ermənistana köçüb gəlməsi təşkil edildi. Onları Ermənistanda yerləşdirmək üçün ərazi axtarmaq lazım deyildi. Azərbaycanlıları Ermənistandan köçürüb, onların yerlərində əcnəbi erməniləri məskunlaşdırmaq planlaşdırıldı. 1947-ci ilin noyabr ayında İ.V.Stalinin imzası ilə SSRİ Nazirlər Sovetinin bu haqda qərarı çıxdı. Deyilənlərə görə, İ.V.Stalin qərara qol çəkəndə söyləyibmiş ki, azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülməsi ancaq könüllü olmalıdır. Lakin Stalinin dediyi öz kabinetindən kənara çıxmadı. Bu qərarın icraçıları könüllülüyü məcburiyyətlə əvəz etdilər. Azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülmə yeri ya Orta Asiya, Qazaxıstan, ya da Azərbaycan olmalı idi. İ.V.Stalin M.C.Bağırovun təkidi ilə soydaşlarımızın Azərbaycana köçürülməsinə razılıq verdi. Mingəçevir su anbarı tikilib başa çatdıqdan sonra Kür-Araz ovalığında suvarma əkinçiliyinin genişlənəcəyi və bununla əlaqədar olaraq işçi qüvvəsinin çatışmazlığı buna əsas olmuşdu. Azərbaycan kəndlərinin siyahısı tutulmuş, onların köçürülməsi cədvəli müəyyən edilmişdi. 1948-ci ilin mart ayının ücinci yarısında Ermənistan SSR Zəngibasar rayonunun (indiki Masis) Çobankərə kəndinə Amerika markalı «Şudabeker»lər yan aldı. Bir neçə saat ərzində kənd əhalisi (onda kənddə 170-ə qədər ailə yaşayırdı) yük maşınları ilə Uluxanlı (indiki Masis) dəmiryol vağzalına gətirildi. Orada yük vaqonlarına yüklənilib Azərbaycana yola salındı. Dağlıq ərazidə yaşayan azərbaycanlıların hamisi Ağcabədi, Bərdə, Beyləqan, İmişli, Saatlı, Sabirabad və bir neçə başqa aran rayonlarına köçürüldülər. Ölən öldü, qalan qaldı. Köçürülmə 1948-ci ildən 1953-cü ilə qədər davam etdi. Bəzi məlumatlara görə, beş il ərzində 150 mindən artıq azərbaycanlı Ermənistandan Azərbaycana köçürülmüşdür. O vaxt heç kimin ağlına belə gəlmədi ki, Ermənistandan köçrülənlər ermənilərin yaşadığı dağ kəndlərinə, ermənilər isə Ermənistana köçürülsünlər. Bir nəfərin hökmü hamı üçün qanun idi və hamı ona əməl etməliydi.

1988[redaktə | əsas redaktə]

AMEA ak.H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu AXC 110 illik yubiley tədbiri Ənvər Əliyevin çıxışı.jpg

1987-ci ilin axır aylarının birində Aqanbekyan ilk dəfə Dağlıq Qarabağ Ermənistanındır dedi. Həmin ilin noyabrından Azərbaycan SSR ərazisinin açıq səmasına üç istiqamətdə - cənub-qərbdən, qərbdən və şimaldan erməni daşnaklarının, ekstremist və havadarlarının çirkli buludları intensiv şəkildə hərəkət etməyə başladı. Sovet İttifaqında millətçilik ocağma qoyulan kösöv idi. 1918, 19481988-ci illərdə Azərbaycan xalqı erməni daşnaklarından, erməni ekstremistlərindən əziyyət və zillət, qan və ölüm görmüşdür. 1918-çi ildə azərbaycanlılar on minlərlə itki vermişlər. 1948- ci ildə Azərbaycan xalqı ciddi mənəvi zərbə almışdır. 1988-ci ildə isə azərbaycanlılar daha dəhşətli hadisələrlə üzləşmişlər: 1) Ermənistanda yaşayan 230 mindən çox azərbaycanlı qovulmuş, ermənilər onların torpağına sahib olmuşlar; 2) ermənilər sonra Dağlıq Qarabağ ərazisini və Azərbaycanın başqa rayonlarını da işğal etmişlər. 1948-1988-ci illəri bir-biri ilə müqayisə etdikdə maraqlı faktlar aşkar olunur. 1948-ci ildə azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülməsi haqqında Stalin hökmü mə’lumdur. 1988-ci ildə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların köçürülməsi haqqında hökmü kim verib? Bu hökmdə Moskvanın iştirakı varmı? Əgər varsa, o hökmü kim verib, əgər yoxdursa, nə üçün Moskva açıq-aşkar öz sözünü demədi. Moskva SSRİ dövlətinin paytaxtı hesab olunurdu Stalin dövründə azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülməsi «bir qədər humanist» planda aparılmışdı: yük maşınlarına ev-eşik əşyalarının müəyyən qismi yüklənilmiş, kənd-kəsək, ev-eşik tam sahibsiz qaldığından onları satmağa, nə də ki müştəri axtarıb tapmağa imkan olma¬mışdı. Qalan evlərin, bağ-bağçanın qiyməti sıfra endirildiyindən onların sahiblərinə bir qəpik də verilməmişdi. 1988-ci ildə isə Ermənistanın azərbaycanlılar yaşayan kəndləri¬nə silahlı hücum çəkilmiş, onlar evlərindən-eşiklərindən çıxarılıb qovulmuş, döyülmüş, öldürülmüş, təhqir olumnuş, işgəncələrə məruz qalmış, dağlara, dərələrə, düzlərə səpələnmiş, ah-nalə ilə Azərbaycana və Gürcüstan azərbaycanlılarına pənah gətirmişlər...Deməli, bütün bunlar mərkəzi hökumətin, ermənipərəst yüksək vəzifə sahiblərinin gözü qarşısında baş vermişdir. 1988-1989-cıı illərdə ermənilərin törətdiyi faciələrin, o cümlədən də slini Dağlıq Qarabağ probleminin bir «real» əsası var. O da keçmiş Sovetlər ölkəsində yenidənqurmanın həyata keçirilməsidir. Yenidənqurmadan öz məqsədləri üçün istifadə edən erməni ekstremistləri çoxdan hazırladıqları bədnam niyyəti həyata keçirməyə başladılar. Əgər 1948-1953-cü illərin kütləvi köçürülməsinə Azərbaycan xalqı tam biganə olmuşsa da, 1988-ci il hadisələrində ayağa qalxdı. Qeyd: SSRİ Konstitusiyasının 78-ci maddəsi əleyhinə Ermənistan SSR Ali Soveti sessiyasının, Dağlıq Qarabağ ermənilərinin çıxardığı bir sıra qanunsuz qərarlar, yaxud Bakı-Culfa dəmir yolu boyu ermənilərin apardığı təxribatlar və onunla əlaqədar olaraq Ermənistan KP MK Bürosunun avqust ayının 20-də çıxardığı bədnam qərar.[2] Mən hələ erməni ekstremistlərinin Sumqayıt hadisələrinin törədilməsində aparıcı təşkilati rolundan, Qriqoryanın (onun ləqəbi Paşa imiş) öldürdüyü dörd ermənidən, bu cinayəti azərbaycanlıların üzəri¬nə atma metodlarından, guya azərbaycanlı ekstremistlərinin doğum evində (hansı, məlıım deyil) hamilə erməni qadınlarının qarnını yarıb uşaqları çıxarmasını və s. demirəm[3] 1948-1953-cü illər ərzində Ermənistan SSR ərazisindən azərbaycanlıların kütləvi şəkildə köçürülməsi erməni ekstremistlərinin - Daşnak partiyası nizamnaməsinə sadiq olan və o vaxtlar kommunist adlandı¬rılan şəxslərin bilavasitə əməlləri idi. Köçürülmə İ.V.Stalin ölənə qədər davam etdi. 1953-cü ildən sonra kütləvi köçürülmənin kimlər tərəfindən dayandırılması məlum deyildir[4], 1988-ci il iyun ayının 18-də M.S.Qorbaçov SSRİ Konstitusiyasının 78-ci bəndi üzərində dağ kimi dayandı, Azərbaycan SSR-in bir parçası olan DQMV-nin Ermənistana verilməsinin tam əleyhinə çıxdı, mən ürəkdən deyə bilərdim ki, azərbaycanlıların ümidli bir vəkili kimi çıxış etdi (və həm də möhkəm bir platforma üzərində durdu), lakin azərbaycanlıların Ermənistandan silah gücü ilə qovulmasına göz yumdu? Bu barədə nə o vaxt, nə də sonralar Sov. İKP MK Siyasi bürosunda xüsusi məsələ qoyulmadı, Ermənistan hadisələrinəMarksizm- Lleninizm müddəası baxımından qiymət verilmədi.

AMEA ak.H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu AXC 110 illik yubiley tədbiri Ənvər Əliyevin çıxışı.1.jpg

Xalq hərəkatında AMEA Coğrafiya İnstitutu[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ildən başlanan Azadlıq, müstəqillik hərəkatında Coğrafiya İnstitutunun əməkdaşları ön sırada gedirdilər.Həmin illərdə institutun rəhbər işçisi başda olmaqla hamı bu mübarizəyə qoşulmuşdu. Budaq Budaqov, Ramiz Məmmədov, Məhərrəm Həsənov, Yusif Hadıyev, Firdovsi Əliyev,Luiza Salayeva , Zöhrə Məmmədova, Məsməxanım Rəşidova və b. adlarını çəkməklə qurtarmaz. Lakun bu hərəkatin başında Ənvər Əliyev idi. Akademik Budaq Budaqovun Vətən yanğısı kitabında institutumuzun müstəqilik uğrunda aparılan fəallığı özünü əks etdirmişdir. akademik Budaq Budaqov Ənvər Əliyev haqqında: Meydan hərakatı başlanan gün biz-Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri Həsən Seyidov, Respublika Ali Soveti Rəyasət hey ətinin sədri Elmira Qafarova, MK-nın katibi Həsən Həsənov, akademiklərdən Vahid Hacıyev və mən (akademik Budaq Budaqov) Topxana meşəsi ilə əlaqədar sənəd hazırlayırdıq. Həmin gün başlanan meydan hərakatına Coğrafiya İnstitutunun əməkdaşı, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Ənvər Əliyev başçılıq edirdi. Ənvərin meydan hərəkatının lideri olduğunu mənə rəhmətlik Elmira xanım Qafarova dedi. Biz ertəsi gün akademiklər Nəriman QuliyevAsəf Nadirovla birgə meydana getdik. Doğrudan da Ənvər Əliyev qızğın fəaliyyətdə idi. Meydan uğuldayırdı. Üçünçü gün Ənvəri döydülər və o sıradan çıxaraq aldığı zədədən evdə müalicə olunmağa başladı. Bu mənim meydana ilk və son gedişim oldu. 1988-1990-cı illər ərzində Azərbaycanda MEA H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu üç beynəlxalq elmi seminar, simpoziumlar keçirmişdir. Bu elmi toplantılarda, xüsusilə çöl şəraitində keçirilən seminar iştirakçılarına, imkan düşdükcə Azərbaycan-erməni mübaqişəsinin əsl mahiyyətini, kökünü aşkarlamış, erməni avantürasından söhbət açmış, Sumqayıt hadisələrinin erməni ekstremistləri tərəfindən təşkil olduğunu faktlarla, dəlillərlə sübut etmiş və dünyanın müxtəlif ölkərindən gəlmiş alimlər də xalqımızın xeyrinə obyektiv fikir yaratmışıq. 1990- cı ilin aprel ayında Leninqradda keçirilən SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətlərinin millətlərarası konfliklərə həsr olunmuş seminarlarında məruzə ilə çıxış etmiş və qaragüruhçu erməni millətçilərini ifşa etmişik. Həmin seminarda 1990-ci il yanvarın 20-də Sovet Ordusunun Bakının dinc əhalisinə qarşı silahlı basqınından söz açmış və Sovetlər ittifaqının öz vətəndaşlarına qarşı yönəldilmiş qəddarlığı haqqında həqiqəti açıqlamışıq.1988-1993-cü illərdə baş vermiş çox mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərdə, hərbi münaqişələrdə Azərbaycan ziyalıları fəal iştirak etmiş və xalq qarşısında öz borclarını ləyaqətlə yerinə yetirmişlər. Bizim şəhidlərimizin xatirəsinə ən böyük abidə Azərbaycanın istiqlaliyyətidir, müstəqil Azərbaycandır, hüquqi, demokratik, dünyəvi Azərbaycan dövlətidir və indi Azərbaycanda gedən müsbət proseslərdir. Bütün şəhidlərimiz, təkcə yanvar şəhidləri yox, vətən, torpaq uğrunda döyüşlərdə şəhid olan övladlarımız da rahat yatsınlar. Çünki artıq onların istəkləri, arzuları yerinə yetirilibdir - Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini əldə edibdir. Müstəqillik uğrunda mübarizədə xalqımız öz dilini, dinini, əlifbasını, elmini, üç rəngli bayrağını əldə etdi.

AMEA ak.H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu AXC 110 illik yubiley tədbiri ilə əlaqədar Tahir Kərimlinin çıxışı.jpg

AMEA akademik H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbir qeyd edildi. İnstitutun direktoru, akademik Ramiz Məmmədov Prezidentin 16 may 2017-ci il tarixli Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi haqqında Sərəncamına uyğun olaraq tariximizin şanlı səhifəsi olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma tarixinə işıq salıb.AXC 1920-ci ilin yanvarında müstəqil dövlət kimi tanınmasına nail olmuş, artıq 1919-cu ilin sonlarında 20-dən çox ölkə ilə diplomatik əlaqələr qurmuşdu. Genişmiqyaslı demokratik islahatlar həyata keçirən dövlət milli ordusunu yaratmış, qadınlara seçib-seçilmək hüququ vermiş, maarif, səhiyyə, mədəniyyət sahəsində geniş tədbirlər həyata keçirmişdir. Akademik Ramiz Məmmədov Azərbaycan Demokratik Respublikası iki istiqamətdə - yaranma tarixi və müstəqillik illəri müstəvisindən baxılmalı və tədqiq edilməlidir. Ekocoğrafiya şöbəsinin müdiri, dosent Ənvər Əliyev Tariximizin şanlı səhifəsi mövzusunda təqdimatla ətraflı çıxış etdi. Tarixi hadisəni qeyd etmək və sonrakı nəsillərə çatdırmaq bizim mənəvi borcumuz, keçmişimizə hörmət əlamətidir. Ənvər Əliyev tarixi faktlar və həmin dövr sənədlərinin nümayişi ilə Azərbaycan Cümhuriyyətinin yarandığı mühitin əsas məqamlarını işıqlandırdı, həmin dövrdə Zaqafqaziya Seymi adlanan idarəçilik qurumunun üzvü olan respublikaların müstəqillik aktları və onların sonrakı fəaliyyətinə aydınlıq gətirdi. Respublika tarixinin ən şərəfli bir hadisəsinin əldə olunmasında əməyi olan Azərbaycanın fədakar oğulları və onların ictimai-siyasi fəaliyyətləri barədə geniş məlumat verən Ənvər Əliyev tarixi faktlara əsaslanaraq, həmin dövrdə respublika ərazisində erməni daşnaqlarının azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırım və vəhşilikləri önəmə çəkib, ərazilərimizin təmizlənməsində türk ordusunun əhəmiyyətli yürüşlərini qeyd edib. Ə.Əliyev Azərbaycanda minilliklərlə ölçülən Azərbaycan tarixinin ənənələrini və onların simvollarını əbədiləşdirən “Dövlətçilik Tarixi” muzeyinin yaradılmasını təklif etdi. Millət vəkili Tahir Kərimli çıxış edərək, AXC-nin yubileyinin qeyd edilməsi haqqındakı Sərəncama görə ölkə prezidenti İlham Əliyevə minnətdar olduğunu bildirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin, eləcə də soyqırım qurbanlarının xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə böyük abidə komplekslərinin yaradılması məqsədəuyğun olar. Millət vəkili müstəqil cümhuriyyətə Azərbaycan adının verilməsinə nail olunmasında onun banisi Məmmədəmin Rəsulzadənin böyük rolunu xüsusi qeyd edi. İnstitut əməkdaşları xatirə kompleksinin yaradılması fikrini dəstəkləyərək tariximizə ehtiram olduğunu və gənclərdə vətənpərvərlik hissinin güclənməsində böyük rol oynayacağını diqqətə çatdırdılar.[5]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • B.Ə.Budaqov: Vətən yanğısı

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Axverdiyan "Avetik İsakyan. Həyat və yaradıcılığı".
  2. Kamran Rəhimov. Müdrikliyin və uzaqgörənliyin təntənəsi naminə (Ermənistan KP MK Bürosu haqqında mə’lumatı oxuyarkən. «Azərbaycan müəllimi» qəze¬ti, 30 avqust 1989-cıı il
  3. Ç.M.Məmmədov. Kapitan milisi. Кому и зачем нужет ложь? Redaktoru qazetı «Yurmala» tov. Dzeduli su». «Elm» qəzeti, 2 sentyabr 1989-cu il.).
  4. B.Ə.Budaqov. Elim-obam mənim. «Elm» nəşriyyatı, 1980
  5. http://igaz.az/az/news/496