Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları - Aprel işğalından sonra müxtəlif yerlərdə ermənilər tərəfindən öldürülən və ya vəfat edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları nəzərdə tutulur.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Ankara Universitetinin tibb fakültəsinin klinikasında şəkər xəstəliyindən yatan Məhəmməd Əmin 1955-ci il martın 6-da gecə saat on birə on dəqiqə qalmış üç dəfə "Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan!" deyərək əbədiyyətə qovuşdu. Ankara radiosu martın 7-sində saat 22:45-də sabiq Azərbaycan milli şürasının sədri M.Ə.Rəsulzadənin vəfat etdiyi xəbərini təəssüflə bütün dünyaya yaydı. Martın 8-də Ankaranın Hacı Bayram məscidində M.Ə.Rəsulzadənin dostları onun tabutu başında fəxri qarovulda dayandılar. Ankara şəhər valisi Kamal Aygün də başsağlığı verməyə gəlmişdi. Bundan əlavə cənazənin önündə “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”, “Yardımlaşma Dərnəyi”, “Milli Kitabxana”, “Türk Kitabxanaçılar Dərnəyi”, “Qarslı Yüksək Tələbələrə Yardım Dərnəyi”, “Qəzetəçilər Cəmiyyəti” təmsilçiləri, İdil-Ural və Krım türklərinin, polşalıların nümayəndələri vardı[1]. Cənazə zamanı Əbdülvahab Yurdsevər, Əhməd Cəfəroğlunun, Mirzə Bala Məmmədzadə, Həmdulla Sübhi Tanrıövərin, Sədri Məqsudi, Cəfər Seyidəhməd Krımər, Abdulla Battal Taymas, Zəki Vəlidi Toğan kimi görkəmli şəxslər də çıxış etdilər.[2]

Vəfatı ilə bağlı Türkiyədə, İranda və Qərbi Avropa ölkələrində xeyli nekroloq çap olunub. Bunlara misal olaraq Türkiyədə nəşr edilən “Dünya”, “Birlik”, İranda çap olunan “Aram”, “İrani-Nov” qəzetləri, Almaniyada yayımlanan “Azadlıq” radiosunu göstərmək olar.[3]

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

M.Ə.Rəsulzadə Ankarada, Əsri qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[4]

Cəbəci Əsri qəbiristanlığında M.Ə.Rəsulzadənin qəbirin üstündə, Ankara bələdiyyəsi tərəfindən, memorial ucadılmışdır. Memorialın yanında Azərbaycan RespublikasınınTürkiyə Cümhuriyyətinin bayraqları dalğalanır. M.Ə.Rəsulzadənin qəbirin GPS koordinatları: N39.94443 E32.88616

Fətəli xan Xoyski[redaktə | əsas redaktə]

Qətli[redaktə | əsas redaktə]

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Fətəli xan Xoyski Tiflisə köçdü, orada 19 iyun 1920-ci ildə qətlə yetirildi[5], qatıllər "Daşnaksütun" partiyasının üzvləri Aram Erkanyan və Misak Qriqoryan idilər,[6] onlar Tiflisdəki İrəvan meydanında Fətəli xan Xoyskiyə arxadan atəş açdılar.

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

İndiki Tbilisi botanika bağının ərazisində yerləşən köhnə müsəlman qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[7][8] Onun dəfn mərasimini Tiflisdəki İran konsulluğu həyata keçirmişdir.

Əlimərdan bəy Topçubaşov[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

8 noyabr 1934 cü ildə Paris ətrafında vəfat etmişdir.[9]

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

Əlimərdan bəy Topçubaşovun məzarı Sen Klu şəhər qəbirstanlığında yerləşir.[10]

Nəsib bəy Yusifbəyli[redaktə | əsas redaktə]

Qətli[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdikdən sonra mühacirətə yollanarkən yolda qətlə yetirilmişdir. Lakin harada və kimlər tərəfindən qətlə yetirilməsi hələ də dəqiq bilinmir.[11] Bəzi məlumatlara görə Kürdəmir və ya Yevlaxda qətlə yetirilmiş, bəzi məlumatlara görə isə Tiflisdə - Siğinakda qətlə yetirilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun Siğinakda qətlə yetirildiyini bildirir.[11]

Məzarı[redaktə | əsas redaktə]

Məzarının yeri bilinmir. Kürdəmir və ya Yevlaxda öldürüldüyünə inananlara görə, qətlə yetirildikdən sonra Gəncədə dəfn edilmiş, bəzilərinə görə isə Tiflisdə - Siğinakda dəfn edilmişdir.[11]

Xəlil bəy Xasməmmədov[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Xəlil bəy Xasməmmədov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu zaman Bakıda olub. Evi də indiki Ə.Cavad küçəsində yerləşib (Vrangelskaya, 22). Cümhuriyyət hökuməti onu 1920-ci ilin aprel ayının ortaları Konstantinopola (İstanbul) səfir təyin etmişdir, amma ara qarışdığına görə ora gedə bilməmişdi. 1920-ci ilin iyunun sonunda İstanbula çatmışdır.

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

Ömrünün qalan illərini İstanbulda yaşamış və 1945-ci ildə vəfat etmişdir. Xəlil bəy İstanbulun Fəri Köy məzarlığında dəfn olunmuşdur.[12]

Məzarı[redaktə | əsas redaktə]

Qardaşının nəvəsi olan Toğrul Cuvarlı anası, yəni Xəlil bəyin qardaşı qızı olan Dilguşə xanımın xahişi ilə iki dəfə Fəri Köy məzarlığına getsə də Xəlil bəyin məzarını tapa bilməmişdir. Məzarlığın qeydiyyat kitabçasında 22 və ya 23-cü sırada dəfn olunması yazılsa da, məzar tapılmamışdır. Məlumatlara görə həyatda da yaxın dost olduğu Nağı bəy Şeyxzamanlı ilə yanaşı dəfn edilmişdirlər. Məzarlığın qeydiyyat kitabındakı adı Türkiyədə istifadə etdiyi ad olan Xəlil Gurgörendir.[12]

Həsən bəy Ağayev[redaktə | əsas redaktə]

Qətli[redaktə | əsas redaktə]

Cümhuriyyətin süqutundan sonra Tiflisə getmişdir.[13]

19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə Fətəli xan Xoyskini qətlə yetirən erməni muzdlu qatilin gülləsi ilə qətlə yetirilmişdir.[13]

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

Tiflisdə yerləşən Köhnə müsəlman qəbiristanlığında (hazırda Botanika bağının ərazisi) dəfn olunmuşdur[13]

Xosrov Paşa bəy Sultanov[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Xosrov bəyin ölüm tarixi 2016-cı ilin fevral ayına kimi 1947-ci il, vəfat yeri isə Trabzon göstərilsə də məzarının yeri dəqiq məlum olduqdan sonra 7 yanvar 1943-cü ildə vəfat etdiyi və məzarının da İstanbulun Feriköy qəbiristanlığında olduğu məlum olmuşdur.[14]

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

1943-cü ilin 7 yanvarında vəfat etmiş və İstanbuldakı Fəri Köy qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.[14]

Şəfi bəy Rüstəmbəyli[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1953-cü ildə İstanbulda vəfat etmişdir.[15][16]

Dəfni[redaktə | əsas redaktə]

Harada dəfn olunması uzun müddət məlum olmamışdır. Araşdırılmalardan sonra məlum olmuşdur ki, Şəfi bəy Rüstəmbəyli 1953-cü ildə, İstanbulda yerləşən Fəri Köy məzarlığında dəfn edilmişdir.[15][16]

Firudin bəy Köçərli[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Gəncə üsyanından sonra həbs edilmişdir. 1920-ci ilin 4 iyununda sovet məhkəməsində haqqında ölüm hökmü çıxmışdır. Hakim qərarı açıqlarkən bunları demişdir:

" Mən, iyirminci diviziyanın xüsusi şöbəsinin hərbi müstəntiqi bu gün Firidun bəy Köçərlinskinin əksinqilabçı kimi ittihamnaməsi üzrə işinə baxaraq və Qazax İnqilab Komitəsinin ona verdiyi xasiyyətnaməni nəzərə alaraq bildirirəm ki, müttəhim Köçərlinski özünün hakimiyyətindən və böyük səlahiyyətindən istifadə edərək zəhmətkeş xalqa zorakılıq göstərmişdir. Köçərlinski Qazaxda "Müsavat" partiyasının sədri olarkən millətçilik ehtiraslarını qızışdırmışdır. Nəticədə qonşu millətlər arasında toqquşmalar baş vermişdir. Onun verdiyi izahat heç də inandırıcı deyildir... Məttəhim Köçərlinskinin şahidlərin dindirilməsi haqqında ərizəsini nəticəsiz qoymaq (rədd etmək) lazımdır. Onun gələcəkdə azadlıqda qalması Qazax qəzasında əksinqilabi hərəkatın baş verməsinə, fəhlə və kəndlilərin günahsız olaraq qanlarının tökülməsinə səbəb ola bilər". Qərara alınır: müttəhim Köçərlinski güllələnsin.

Təsdiq edirəm: 7№-li Xüsusi bölmənin rəisi Liberman

Təsdiq edirəm: Fövqəladə komissar H.Sultanov

"

Məzarı[redaktə | əsas redaktə]

Məzarının yeri dəqiq bilinmir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "M.Ə.Rəsulzadə ensklopediyası" səh.:358.
  2. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimdir?
  3. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensklopediyası, 272
  4. "M.Ə.Rəsulzadənin pedaqoji ideyaları". Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 2000. - səh. 378.
  5.  Балаев А., Азербайджанское национально-демократическое движение. 1917—1920, Баку, 1990;
  6. Derogy, Jacques (1990). Resistance and Revenge: The Armenian Assassination of the Turkish Leaders Responsible for the 1915 Massacres and Deportations. Transaction Publishers. p. 61. ISBN 9781412833165. (ing.)
  7. "Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Gürcüstana ilk rəsmi səfəri (8-10 mart 1996-cı il)" "Heydər Əliyev İrsi" Beynəxalq elektron kitabxana
  8.  Ercan Karakaş. Geçmişten günümüze Ermeni komiteleri ve terörü. — IQ Kültür Sanat Yayayıncılık, 2009. — С. 130. — ISBN 9789752552449.
  9. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularının məzarları // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. — Bakı: "Lider", 2004. — I cild. — Səhifələrin sayı: 440. — ISBN 9952-417-14-2.
  10. Ramiz Abutalıbovun kolleksiyasından. "Topçubaşovlara məxsus Paris ətrafı Sen Klu şəhərindəki qəbirlərin şəkilləri.". ourbaku.com. 20 noyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib.
  11. 11,0 11,1 11,2 Nəsib bəy Yusifbəylinin məzarı varmı, varsa hardadır?
  12. 12,0 12,1 Qürbətin doğma məzarları” - Qohumları tərəfindən məzarı axtarılan Cumhuriyyət naziri
  13. 13,0 13,1 13,2 GÖRKƏMLİ AZƏRBAYCANLILAR
  14. 14,0 14,1 "İlk hərbi nazirimizin məzarı tapılıb - FOTO". news.milli.az. karabakhmedia.az (21 Fevral 2016).
  15. 15,0 15,1 Rəsulzadənin parlamentdə çıxışı zamanı ağlayan baş redaktor - “Gözü yol çəkən məzarlar”
  16. 16,0 16,1 Türkiyədəki azərbaycanlı məzarları