Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirliyi — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirliyi - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində kənd təsərrüfatının, maddi sərvətlərin və mülkiyyətin nizamlanmasına rəhbərlik edən icra orqanı.[1]

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Milli Şurasının qərarı ilə yaradılmışdı. Fətəli xan Xoyskinin Tiflisdə təşkil etdiyi 1-ci Hökumət kabinəsində ilk əkinçilik və dövlət əmək naziri vəzifəsinə Əkbər Ağa Şeyxülislamov təyin olunmuşdu. Azərbaycan Milli Şurası və Hökuməti 1918-ci il iyunun 16-da Gəncəyə köçdükdən sonra iyunun 17-də F.X.Xoyskinin Gəncədə təşkil etdiyi 2-ci Hökumət kabinəsində əkinçilik naziri vəzifəsinin icrası Xosrov Paşa bəy Sultanova tapşırıldı. 1918-ci ilin dekabrında Azərbaycan Parlamenti işə başladıqdan sonra Parlamentin tapşırığına əsasən dekabrın 26-da F.X.Xoyskinin təşkil etdiyi 3-cü Hökumət kabinəsində də əkinçilik və dövlət əmlakı naziri vəzifəsi Xosrov Paşa bəy Sultanova həvalə edildi. 1919-cu il martın 14-də Nəsib bəy Yusifbəylinin təşkil etdiyi 4-cü Hökumət kabinəsində bu vəzifə Aslan bəy Qardaşova həvalə olundu. Həmin il dekabrın 24-da yenə də N.Yusifbəylinin təşkil etdiyi 5-ci Hökumət kabinəsində əmək və əkinçilik naziri vəzifəsini Əhməd Cövdət Pepinov tutdu.[1]

Strukturu və fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

ƏDƏN-in strukturu nazir və nazir müavinindən, nazirin şurasından, nazirliyin dəftərxanasından, əkinçilik, aqrar islahatlar, kənd təsərrüfatı, meşəçilik, su təsərrüfatı şöbələrindən, balıq sənayesi idarəsindən, mühasibat bölməsindən və nazirliyə tabe olan əkinçilik və dövlət əmlakı üzrə Gəncə idarəsindən ibarət idi. ƏDƏN Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin işinin çoxluğuna, mürəkkəbliyinə və məsuliyyətinə görə ən ağır nazirliklərindən biri idi. Fevral inqilabından Azərbaycan İstiqlalının elan olunmasına qədər keçən vaxt ərzində ölkədə ən çox zərər çəkmiş təsərrüfat sahəsi məhz kənd təsərrüfatı idi.[1]

1917-ci ilin axırlarından, xüsusilə 1918-ci ilin fevralından Azərbaycanda silahlı erməni-daşnak quldur dəstələrinin xalqımıza qarşı törətdiyi soyqırımları nəticəsində ölkədə yüzlərlə kənd viran qalmış, yüz minlərlə mülki əhali, xüsusilə kənd əhalisi öz yurd-yuvasından, təsərrüfatlarından didərgin düşüb qaçqınlara çevrilmişdilər. Erməni-daşnak quldur dəstələri tərəfindən kəndlərin yandırılması, talan olunması, təsərrüfatların dağıdılması, mal-qaranın oğurlanması Azərbaycan kəndlilərini tamamilə müflisləşdirmişdi. Boş qalmış kəndlərdə torpaqlar əkilib becərilmirdi. Digər tərəfdən, ölkədə yaranmış anarxiya nəticəsində həm dövlət torpaqları, həm də xüsusi torpaqlar ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən qanunsuz zəbt olunurdu. Zaqafqaziya komissarlığının 1917-ci il 16 dekabr tarixli Əsasnaməsinə və Zaqafqaziya seyminin 1918-ci il 7 mart tarixli qanununa əsasən yaradılmış və fəaliyyət göstərən torpaq komitələri işini düzgün qura bilmədiyindən kənd əhalisinin bütün təbəqələrdən olan nümayəndələrinin etibarını itirmişdi. Ona görə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918-ci il 22 iyun tarixli qərarı ilə Zaqafqaziya seyminin torpaq islahatı haqqında qanununun icrası Müəssislər Məclisi çağırılana qədər dayandırıldı. Bu qərarla həmin vaxta qədər ayrı-ayrı şəxslərin qanunsuz zəbt etdiyi torpaqların, o cümlədən dövlət torpaqlarının geri qaytarılması tələb olunurdu. Həmin qərara əsasən, əvvəllər yaradılmış torpaq komitələri ləğv olundu, əvəzində ilk vaxtlar nazirliyin əkinçilik şöbəsi yanında, sonra isə nazirliyin struktur hissəsi kimi aqrar islahatlar şöbəsi yaradıldı. Şöbə material toplayır və onun əsasında aqrar islahatlar üçün dekret layihələri hazırlayırdı. Əkinçilik şöbəsi kənd təsərrüfatı vergilərinin yığılması üçün lazımi qaydalar yaradır, kənd əhalisinin cari ehtiyaclarını və sorğularını təmin etməyə, qanunsuz zəbt olunmuş torpaqların geri qaytarılmasına, əhalinin tərk etdiyi torpaqların mühafizəsi və istifadəsinin təşkilinə çalışırdı. Buna görə, ilk növbədə, istifadəsiz və tərk edilmiş torpaqlar müvəqqəti olaraq xəzinə hesabına götürüldü. Əkinçilik şöbəsi və onun daxili işlər və maliyyə nazirliklərinin yerlərdəki nümayəndələrinin iştirakı ilə yaradılmış komissiyaları həmin torpaqları ehtiyacı olan kənd icmalarına və kəndlilərə, onlar götürmədikdə, ayrı-ayrı şəxslərə icarəyə verirdi. Nazirliyin əkinçilik şöbəsi kəndlilər arasındakı torpaq mübahisələrini də həll edir, aqrar islahatı barədə qanun həyata keçirilənə qədər aztorpaqlı və torpaqsız kəndliləri, müvəqqəti olaraq, torpaqla təmin etmək üçün tədbirlər görürdü. 1919-cu ildə Cavad qəzasının Muğan düzündə baş vermiş hərc-mərclik nəticəsində rus əhalisi tərəfindən tərk edilmiş 5 min desyatin suvarılan torpaqlar icarəyə verildi. İcarədarın əldə etdiyi məhsuldan icarə haqqı natura ilə alınırdı. Natura ilə icarə haqqı bu bölgədə, habelə QubaGöyçay qəzalarında özbaşına əkilmiş torpaqlardan da alınırdı. Naturadan icarə haqqını müəyyənləşdirmək məqsədilə əkinçilik şöbəsi yerlərdə mövsümi işçilərdən istifadə edirdi. Həmin işçilər əkinçilik nazirinin xüsusi müvəkkili, onun katibi, rayonlar üzrə müdirləri, onların kargüzarları, aqronom, yerölçən, anbar müdiri, qapançı və yükdaşıyanlardan ibarət idi.[1]

Nazirliyin kənd təsərrüfatı şöbəsi 1919-cu ildə həm mərkəzi orqanın, həm də onun əyalətlərdəki idarələrinin formalaşdırılması ilə məşğul olurdu. Şöbə kənd təsərrüfatı sahəsində nümunəvi təsərrüfat və təcrübə sahələrinin yaradılmasına, kənd təsərrüfatı zərərvericilərinə qarşı mübarizəyə, şərab və şərab məhsulları komitəsinin formalaşdırılmasına, habelə kənd təsərrüfatı texnikasının inkişafına və əhalinin kənd təsərrüfatı alətlərilə təmin edilməsinə və s. işlərə rəhbərlik edirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919-cu il 8 may tarixli qanunu ilə aqronom xidməti və kənd təsərrüfatı ziyanvericilərinə qarşı mübarizə idarəsi daxili işlər nazirliyinin tabeliyindən alınıb ƏDƏN-in sərəncamına verildi və nazirliyin kənd təsərrüfatı şöbəsi ilə birləşdirildi.[1]

Statistik məlumatlar[redaktə | əsas redaktə]

Bir sıra üzürlü səbəblərə, xüsusilə işçilərin təcrübəsizliyinə, məhsuldarlığın az olmasına baxmayaraq, 1919-cu ilin taxıl yığımı zamanı əkinçilik nazirliyi tərəfindən 50 min pud taxıl tədarük olunmuşdu. Yığılan taxılın bir hissəsi Cümhuriyyət Hökumətinin 1919-cu il 11 avqust tarixli qərarı ilə hərbi nazirliyin sərəncamına verilmişdi. Bazar qiyməti ilə pula çevirəndə bu 10 milyon manata bərabər idi. 1919-cu ilin payızında əkinçilik nazirliyinin xüsusi komissiyaları 1920-ci ildə Muğan düzündəSalyan qəzasında 25 min desyatin suvarılan torpaqların icarəyə verilməsi nəticəsində buradan götürülən məhsulun satışından xəzinəyə 13 milyon manata qədər gəlir verməli idi. Nazirliyin əkinçilik şöbəsi Şamaxı, Göyçay, NuxaƏrəş qəzalarında sahibsiz üzüm və meyvə bağlarını da qeydiyyata almışdı. Buradan dövlət xəzinəsinə Şamaxı qəzası üzrə 400 min manat, qalan qəzalardan isə 100 min manat gəlir daxil olmuşdu.[1]

ƏDƏN-in əkinçilik şöbəsinin 1919-cu il üçün təxmini gəliri 4573182 manat oldu. Hərbi nazirliyin sərəncamına verilmiş taxıl da nəzərə alındıqda bu gəlir daha çox idi. Əkinçilik şöbəsinin nazirliyin şurasına təqdim etdiyi 1920-ci il üçün smetanın mədaxil hissəsi 26789872 manat, məxaric hissəsi isə 4596460 manat idi (Gəncə quberniyası əkinçilik şöbəsinin mədaxil və məxarici daxil olmaqla).[1]

Qaçqınlar məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Ölkədə 1918-ci ildə baş vermiş hərc-mərclik nəticəsində evlərini, torpaqlarını, kəndlərini tərk etmiş əhali arasında nazirlik tərəfindən aparılan izahat işləri nəticəsində qaçqınlar və köçkünlər tədricən öz dədə-baba yurdlarına qayıtmağa başlayırdılar. Digər tərəfdən, əkinçilik nazirliyinin qarşısında duran ən ağır məsələlərdən biri Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlı qaçqınları kənd yerlərində yerləşdirmək idi. Əkinçilik Nazirliyi hələ 1919-cu ilin fevralında ölkə ərazisində qaçqınlar problemini tənzimləmək məqsədilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinə xüsusi məruzə təqdim etmişdi. Məruzədə qaçqınların Muğanın suvarılan torpaqlarında yerləşdirilməsinin bu bölgə üçün mühüm əhəmiyyəti olduğu bildirilirdi. Beləki, bu yerlərin iqliminə və topoqrafik şəraitinə görə yerli əhali həmin torpaqların əkilib-becərilməsinə o qədər də həvəs göstərmirdi. Buna görə də qaçqınları qəbul etmək və yerləşdirmək üçün idarələrarası xüsusi orqan yaratmaq lazım idi. Bir çox təşkilati çətinliklərlə bağlı olaraq, göstərilən məruzədə qaldırılan məsələlər yalnız 1919-cu ilin avqustunda öz həllini tapdı. Hökumət Əkinçilik Nazirliyinə yerlərdə qaçqınların vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün mərkəzi və yerli komissiyalar yaratmağı tapşırdı, eyni zamanda, mərkəzi komissiyaya göstəriş verildi ki, milliyyətindən asılı olmayaraq, Azərbaycan ərazisində olan bütün qaçqınların boş torpaqlarda yerləşdirilməsi üçün layihə hazırlasın. Nazirliyin əkinçilik şöbəsi müdirinin rəhbərlik etdiyi mərkəzi komissiya, Qərbi Azərbaycandan qovulmuş 40 min azərbaycanlı da daxil olmaqla, bütün qaçqınların boş və istifadəsiz torpaqlarda yerləşdirilməsi barədə layihə hazırladı. 1919-cu il oktyabrın 20-də Cümhuriyyət Hökuməti həmin layihəni və onun üçün tərtib edilmiş smetanı bəzi düzəlişlərlə qəbul etdi və təsdiq üçün Parlamentə göndərdi. Sənədin Parlament tərəfindən təsdiqinə qədər qaçqınların yerləşdirilməsi məsələsi Hökumətin 8 noyabr və 10 dekabr tarixli qərarları ilə himayədarlıq nazirliyinə tapşırıldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1920-ci il yanvarın 8-də qəbul etdiyi qanunla xüsusi ehtiyacı olan qaçqınları yerləşdirmək və onları əkin üçün toxumla təmin etmək məqsədilə Dövlət Xəzinəsindən Himayədarlıq Nazirliyinin sərəncamına smetadan əlavə 21 milyon manat vəsait ayrıldı.[1]

Aqrar məsələ[redaktə | əsas redaktə]

ƏDƏN-in aqrar islahatlar şöbəsi Azərbaycan Hökumətinin 1919-cu il 6 iyun tarixli qərarı ilə yaradılmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əhalisinin torpaqla təminatı və şəxsi istifadədə olan meşələrin dövlət mülkiyyəti elan edilməsi haqqında qanun layihələrinin hazırlanması şöbənin fəaliyyətində mühüm hadisə olmuşdu. ƏDƏN-də uzun müddət ərzində hazırlanan Torpaq islahatı haqqında 29 maddədən ibarət qanun layihəsi 1920-ci il fevralın 21-də ümumxalq müzakirəsi məqsədi ilə mətbuatda dərc olundu. Həmin qanun layihəsinə görə, torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət hüququ saxlanılmaqla torpaqların onların sahibləri tərəfindən istifadə olunmayan hissəsi hökumət tərəfindən pulla alınaraq torpaqsız kəndlilərə paylanmalı idi. Digər tərəfdən həmin torpaqları almaq üçün kəndlilərə dövlət tərəfindən güzəştli şərtlərlə kredit verilməsi nəzərdə tutulurdu. Lakin yaxınlaşan sovet işğalı nəticəsində bu qanunu qəbul etmək mümkün olmadı. 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycanın Sovet Rusiyası tərəfindən işğal olunması nəticəsində ƏDƏN-in həyata keçirməyə başladığı islahatlar yarımçıq qaldı.[1]

AXC Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirləri[redaktə | əsas redaktə]

Şəkil Nazir Vəzifənin adı Fəaliyyət Dövrü Partiya Hökumət kabinələri
1
Akber Agha Sheykhulislamov.jpg
Əkbər ağa Şeyxülislamov
Əkinçilik və əmək naziri
28 may – 17 iyun 1918
Sosialistlər fraksiyası
I
2
Khosrov bey Sultanov.jpg
Xosrov bəy Sultanov
Əkinçilik naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
Müsavat
II
2
Khosrov bey Sultanov.jpg
Xosrov bəy Sultanov
Əkinçilik və Dövlət Əmlakı naziri
6 oktyabr 1918 – 7 dekabr 1918
26 dekabr 1918 – 14 mart 1919
Müsavat
II
III
3
Kardashev Aslan-bek.jpg
Aslan bəy Qardaşov
Əkinçilik və Dövlət Əmlakı naziri
14 mart 1919 – 22 dekabr 1919
Əhrar
IV
4
Ahmed Pepinov.jpg
Əhməd bəy Pepinov
Əmək və əkinçilik naziri
24.12.1919 – 01.04.1920
Sosialistlər fraksiyası
V

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə,B., 2001
  • Aдpec-календары Aзepбaйджанской Pecnублики нa 1920 r.,B., 1920
  • Aзepбaйджанская Демократиская Pecnублика (1918-1920), Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirliyi // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. — Bakı: "Lider", 2004. — I cild. — Səhifələrin sayı: 440. — Səh.: 358-360.  — ISBN 9952-417-14-2.