Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əmək Nazirliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əmək Nazirliyi — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində əmək münasibətlərini və bununla bağlı digər prosesləri tənzimləyən hökumət orqanı.[1]

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1919-cu il 21 yanvar tarixli qərarı ilə təsis olunmuşdu. Ölkədə hakimiyyətin teztez dəyişməsi nəticəsində Azərbaycan sənayesinin xaotik vəziyyətə düşməsi əmək nazirliyinin yaranmasına səbəb oldu. Müxtəlif qurumlar arasında yaranmış münaqişəli məsələlərin düzgün həllində əmək nazirliyinin üzərinə çox ağır və məsuliyyətli vəzifə düşürdü. Bu məqsədlə əmək nazirinin 1919-cu il 26 yanvar tarixli qərarı ilə kollektiv müqavilənin şərtləri bir sıra dəyişikliklərlə bərpa olundu, iş verənlərlə işə götürülənlər arasındakı münasibətləri tənzimləyən bir sıra dekrət və qərarlar qəbul edildi, əməyin mühafizəsi üzərində bütün nəzarət işləri nazirliyin tabeliyində cəmləşdirildi. Fəaliyyət dairəsini daha da genişləndirən nazirlik bütün imkanlardan istifadə edərək, əməklə kapital arasında qarşılıqlı münasibətləri tənzimləmək funksiyasını da öz üzərinə götürmüşdü.[1]

Fəhlə məsələsinə dair məşvərət şurası[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti əmək nazirliyinin təşəbbüsü ilə 1919-cu il martın 10-da nazirlik yanında fəhlə məsələlərinə dair xüsusi məşvərət şurasının yaradılması haqqında qanun qəbul etdi. Qanuna əsasən, həmin məşvərət şurası bilavasitə əmək nazirinin sədrliyi ilə 10 nəfər üzvdən (5 nəfəri iş verənlər, 5 nəfəri isə işə götürülənlər tərəfindən) ibarət olmalı idi. Nazirlik, tədricən, köhnə rejimin fəhlə məsələlərinə aid normativ aktlarının qanunvericilikdə əhəmiyyətini itirmiş maddələrini dəyişdirir, ölkədə istehsalın səviyyəsinin yüksəldilməsi, əməyin müdafiəsi, işçi bazarının yaradılması üçün bir sıra mühüm tədbirlər görməyə başlayırdı. Bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün əmək müfəttişliyinin təşkili, mədənlərdə münaqişələrin həlli, məhkəmələrin yaradılması, xəstələrə yardım kassalarının açılması, Qafqaz Sığorta Cəmiyyətini yaradılması, həmkarlar ittifaqları haqqında təlimatların hazırlanması və s. tədbirlər həyata keçirildi. Nəticədə, neft sənayesi və neft sənayesi yanında yardımçı təşkilatlarda arbitraj yaradılması barədə qərar layihəsi hazırlanaraq hökumətə təqdim olundu. 1919-cu il mayın 31-də Hökumət arbitraj orqanının təsisi barədə qərar qəbul etdi. Bundan əlavə, nazirliyin yenidən qurulması, mədənlərdə məhkəmələrin təşkili, həmkarlar ittifaqları və zavod komitələri barədə qərar layihələri, habelə yeni kollektiv müqavilənin layihəsi hazırlandı.[1]

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Nazirlər Şurası 1919-cu il 5 avqust tarixli qərarı ilə əmək nazirliyinin yeni idarə strukturunu yaratdı, həmin strukturun əmək müfəttişliyinə aid hissəsi təsdiq olundu, ümumi dəftərxananın strukturuna baxıldı və onun tərkibində yeni şöbələr (qanunvericilik təklifləri, mədəni-maarif, münaqişə məsələləri) və ümumi icra - nəzarət orqanı olan əmək müfəttişliyi yaradıldı. Nazirliyin mədəni-maarif şöbəsi rayonların əmək müfəttişləri və müəssisələrin inzibati aparatlarının nümayəndələri ilə birlikdə Azərbaycan Cümhuriyyəti ərazisində, ixtisasa və milli tərkibə görə bölunməklə, hər iki cinsdən və bütün kateqoriyalardan olan fəhlələrin əmək haqqı və maddi vəziyyətlərinin dəqiq qeydiyyatını aparır, fəhlələrə türk dilində savad öyrətmək üçün məktəblərin açılması barədə layihə hazırlayır, habelə mədən-zavod rayonlarında, təşkilatlarda Azərbaycan xalqının tarixi və mədəniyyətini, həmçinin iqtisadiyyatı, kooperativ və həmkarlar hərəkatı tarixini öyrətmək üçün xüsusi kurslar təşkil edirdi. 1919-cu il oktyabrın 1-dən fəaliyyətə başlayan münaqişə məsələləri şöbəsi əmək müfəttişliyinə bilavasitə rəhbərlik edən orqan olmaqla, qüvvədə olan qanunvericiliyin tələblərinə uyğun şəkildə iş verənlərlə işə götürülənlər arasında baş verən münaqişələrə və onların həllinə nəzarət edirdi. Əmək müfəttişliyi şöbəsindən başqa, bütün şöbələrin kargüzarlıq sənədləri ümumi şöbədə cəmləşmişdi. Nazirliyin hazırladığı kollektiv müqavilə, bəzi əlavələr və dəyişiklərlə, Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiq olunmuşdu. Nazirlik mədənlərdə məhkəmələrin təşkili barədə qərar layihəsi, həmkarlar ittifaqı və zavod komitələri haqqında da təlimatlar hazırlayırdı.[1]

Əmək müfəttişliyi şöbəsi 1919-cu il avqustun 5-də təşkil olundu. O vaxta qədər bu iş üçün sənaye və ticarət nazirliyinin fabrik müfəttişliyinin xidmətlərindən istifadə edilirdi. Əmək müfəttişliyinin yaranması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bütün ərazisində əməyin müdafiəsi məsələlərinə nəzarətin vahid təşkilatın sərəncamında cəmləşdirilməsinə imkan yaratdı. Bu məqsədlə bütün Cümhuriyyət ərazisi 8 rayona bölündü. Onlara ümumi rəhbərliyi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin baş əmək müfəttişliyi həyata keçirirdi. İş verənlərlə işə götürülənlər arasında mürəkkəb münaqişələr yarandıqda, tətillər baş verdikdə kollektiv müqavilələr hazırlamaq və əmək haqqının ödənilməsi üçün maaş dərəcələrini müəyyənləşdirmək məqsədilə razılaşdırıcı komissiyalar da yaradılırdı. 1919-cu il yanvarın 1-dən oktyabrın 15-nə qədər 30 belə komissiya yaradılmış və onların 98 iclası keçirilmişdi. Bu müddətdə fəhlələr tərəfindən nazirliyə 1537 şikayət daxil olmuşdu ki, onlardan da 922-si fəhlələrin xeyrinə həll olunmuş, 145-nə rədd cavabı verilmiş, 14-ü məhkəməyə verilmiş, 456-sı həll olunmamış qalmışdı. 1919-cu il aprelin 14-də Nəsib bəy Yusifbəylinin təşkil etdiyi 4-cü Hökumət kabinəsində Aslan bəy Səfikürdski ədliyyə nazirliyi ilə bərabər əmək nazirliyinə də rəhbərlik edirdi. 1919-cu il dekabrın 24-də yenə də Nəsib bəy Yusifbəylinin təşkil etdiyi 5-ci Hökumət kabinəsində Əhməd Cövdət Pepinov əkinçilik nazirliyi ilə bərabər əmək nazirliyinə də başçılıq etdi. Başqa nazirliklər kimi, əmək nazirliyinin də öz fəaliyyətini getdikcə genişləndirdiyi və nizama saldığı bir zamanda, 1920-ci il aprelin 27-də, Sovet Rusiyasının hərbi müdaxiləsi nəticəsində Azərbaycan Cümhuriyyətinin varlığına son qoyuldu.[1]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Aзepбaйджанская Демократиская Pecnублика (1918-1920), Законодательные акты (сборник документов), Б.,1998
  • Aдpec-календары Aзepбaйджанской Pecnублики нa 1920 r., B., 1920

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əmək Nazirliyi". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 390-391. ISBN 9952-417-14-2 (kömək). External link in |chapter= (kömək)