Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Himayədarlıq Nazirliyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İlk səhiyyə və himayədarlıq naziri Xudadat bəy Rəfibəyli

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin Himayədarlıq NazirliyiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə ölkənin məcburi qaçqın və köçkünlərinə himayədarlıq tədbirlərini həyata keçirən icra hakimiyyəti orqanı.

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Cənubi Qafqazda üç müstəqil respublika yaranana qədər Azərbaycanda qaçqın və köçkünlərlə iş bilavasitə Müsəlman Milli Şurasının müvafiq şöbəsi tərəfindən aparılırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Tiflisdən Gəncəyə köçdükdən sonra, 1918-ci il iyunun 17-də Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi 2-ci Hökumət kabinəsində Xalq Səhiyyə və Himayədarlıq Nazirliyi təsis edilmiş və Xudadat bəy Rəfibəyli Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin ilk səhiyyə və himayədarlıq naziri təyin olunmuşdu. 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən azad edildikdən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü və oktyabrın 6-da Fətəli xan Xoyski hökumətində dəyişiklər edildi; səhiyyə və himayədarlıq nazirliyi iki müstəqil - səhiyyə və himayədarlıq nazirliklərinə ayrıldı və himayədarlıq naziri vəzifəsinə Musa bəy Rəfiyev, onun müavini vəzifəsinə isə Rüstəm xan Xoyski təyin olundu.

1918-ci il dekabrın 26-da F.x.Xoyskinin təşkil etdiyi 3-cü Hökumət kabinəsində himayədarlıq naziri vəzifəsini Rüstəm xan Xoyski icra etdi. Nəsib bəy Yusifbəylinin 1919-cu il aprelin 14-də təşkil etdiyi 4-cü Hökumət kabinəsində bu vəzifəyə Slavyan-Rus Cəmiyyətindən olan V.Klenevski təyin edildi. N.Yusifbəylinin 1919-cu il dekabrın 24-də təşkil etdiyi 5-ci Hökumət kabinəsində himayədarlıq və səhiyyə naziri vəzifəsini yenidən Musa bəy Rəfiyev tutdu. Himayədarlıq sahəsi üzrə onun müavini isə Rüstəm xan Xoyski oldu.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Yarandığı ilk günlərdən nazirlik anarxiya və hərc-mərclik dövründə zərər çəkmiş əhali ilə bağlı əvvəllər ayrı-ayrı rayonların səlahiyyətində olan bütün işləri öz tabeliyində birləşdirmiş, doğma yurd-yuvalarını tərk etmək məcburiyyətində qalmış, əmlakı əlindən çıxmış qaçqınlara yardım göstərilməsini təşkil etmişdir.

Birinci dünya müharibəsi (1914-18) dövründə yaranmış anarxiya, özbaşınalıq, 1918-ci ildə ermənilərin türk-müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri soyqırımları Azərbaycana böyük zərər vurmuş, əhalinin böyük əksəriyyəti tamamilə müflisləşmiş, var-yoxundan, yaşayış yerlərindən, əmək haqqı mənbələrindən məhrum olmuş, yalnız dövlət qayğısına möhtac qalmışdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin və Himayədarlıq Nazirliyinin qaçqınlarla bağlı əsas vəzifəsi təkcə onların fiziki yaşayışını təmin etmək deyil, həm də əvvəlki iş yerlərinə qaytarmaq, yeni iş yerləri açmaq, yetim qalmış uşaqları daimi yaşayış yerləri ilə təmin etmək idi. Bununla əlaqədar himayədarlıq nazirliyinin qarşısında iki başlıca vəzifə dururdu: 1) daşnaklar tərəfindən öz ata-baba yurdlarından qovulmuş və qaçqına çevrilmiş soydaşları qəbul etmək, onları ən zəruri ərzaq və yaşayış vasitələri ilə, habelə əkin üçün toxum və iş heyvanları ilə təmin etmək, qaçqınların yerləşdirildiyi rayonlarda onları ictimai işlərə cəlb etmək, bir sıra kənd icmalarına öz təsərrüfatlarını bərpa etmək üçün faizsiz kreditlər vermək; 2) azyaşlı yetimlər və sahibsiz uşaqlar üçün sığınacaqlar və koloniyalar, yoxsul əhali üçün gecələmə evləri və ucuz yeməkxanalar təşkil etmək. Bütün bu işləri həyata keçirmək üçün himayədarlıq nazirliyinin mərkəzi idarəsi üç şöbəyə ayrılırdı: himayə, qaçqınlar və təsərrüfat şöbələri. Yerlərdə himayədarlıq işlərinin təşkili üçün ölkənin ərazisi 6 dairəyə bölünmüşdü: Bakı (Bakı şəhəri, BakıQuba qəzaları), Gəncə (Gəncə şəhəri, GəncəQazax qəzaları), Şamaxı (ŞamaxıGöyçay qəzaları), Nuxa (NuxaƏrəş qəzaları, Zaqatala dairəsi), Qarabağ (Cavanşir, Şuşa, CəbrayılZəngəzur qəzaları) və Lənkəran (LənkəranCavad qəzaları). Hər dairəyə himayədarlıq nazirliyinin inspektoru rəhbərlik edirdi. Qarşıya qoyulmuş vəzifələri yerinə yetirmək üçün himayədarlıq nazirliyi üç əsas istiqamətdə iş aparırdı: 1) sənaye rayonları da daxil olmaqla, Bakı şəhərində; 2) respublikanın başqa ərazilərində; 3) ölkədən xaricdə.

Sənaye rayonları da daxil olmaqla, Bakı şəhərində 1919-cu ilin fevralından təkcə qaçqınlara deyil, həm də əhalinin yoxsul təbəqələrinə və sənaye fəhlələrinə Mərkəzi Yardım Evi xətti ilə ərzaq paylanır, pulsuz və ya cüzi qiymətə isti yemək və çay, həmçinin digər zəruri avadanlıqlar verilirdi. 1919-cu ilin dekabrına qədər nazirliyin himayədarlıq şöbəsi bu məqsəd üçün 3082000 manat vəsait xərcləmişdi. Bundan əlavə, yerli xeyriyyə cəmiyyətləri tərəfindən sahibsiz və yetim uşaqlar üçün yaradılmış uşaq evlərinə də himayədarlıq nazirliyi tərəfindən yardım göstərilirdi. Təkcə 1919-cu ildə xeyriyyə cəmiyyətlərinin sahibsiz və yetim uşaqlar üçün yaratdıqları evlərə 2114501 manat vəsait ayrılmışdı. 1918-ci ilin soyqırımları nəticəsində zərər çəkmiş ailələrə 300 min manat məbləğində birdəfəlik yardım göstərilmişdi.

Himayədarlıq Nazirliyi Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti vasitəsilə Qarsdan Azərbaycana pənah gətirmiş 700 nəfərə yaxın qaçqını Bakıda yerləşdirmək, gündəlik yeməklə təmin etmək vəzifəsini də öz üzərinə götürmüşdü. 1919-cu ilin noyabrından 1920-ci il yanvarın 1-nə qədər bu məqsəd üçün 526195 manat vəsait xərclənmişdi. 1919-cu ilin sonlarında Dağlılar Respublikası ərazisində baş vermiş hərbi əməliyyatlar nəticəsində Dağıstandan Azərbaycana gəlmiş qaçqınlara nazirlik 1 milyon manatlıq maddi yardım göstərmişdi.

Himayədarlıq Nazirliyi ölkənin ayrı-ayrı bölgələrində qaçqınlara pul əvəzinə daha çox ərzaq və manufaktura məmulatı ilə köməklik göstərirdi. Onlara adambaşına, yaşından asılı olaraq, 20-25 funt taxıl (buğda, arpa, çəltik), imkan daxilində sabun, duz və s. manufaktura məmulatları verilirdi. Bu işləri yerlərdə qaçqınlardan və yerli əhalidən ibarət qaçqın komitələri həyata keçirirdi. Eyni zamanda, qaçqınların istifadə olunmayan boş yerlərə və yaşayış məntəqələrinə yerləşdirilməsi imkanları da öyrənilirdi.

Himayədarlıq Nazirliyinin fəaliyyətinin ilk dövrlərində qəbul etdiyi qaçqınlar yenicə yaradıldılmış Ermənistan Respublikasının Yeni Bəyazid, Üçkilsə (Eçmiədzin)İrəvan qəzalarından zorla qovulmuş azərbaycanlılar idi. Onlar Azərbaycanın Qazax, Gədəbəy, Gəncə, Şamaxı və b. bölgələrində yerləşdirilirdilər. 1919-cu ilin yanvarından daşnakların Zəngəzura silahlı təcavüzü nəticəsində bu ərazidən zorla qovulmuş 40 mindən yuxarı azərbaycanlı Qarabağın Cəbrayıl, ŞuşaCavanşir qəzalarında və Cümhuriyyətin başqa ərazilərində yerləşdirildi. 1919-cu ildə bütün il boyu Ermənistanda həyata keçirilən soyqırımları nəticəsində Azərbaycana pənah gətirən türk-müsəlman əhalinin sayı günbəgün artırdı.

1918-ci ildə S.Şaumyanın silahlı daşnak quldur dəstələrinin Bakı şəhərində, Şamaxı, QubaLənkəran qəzalarında azərbaycanlılara qarşı törətdiyi soyqırımları və talanlar nəticəsində qarət edilmiş və müflisləşmiş əhalinin də, Ermənistandan gəlmiş qaçqınlar kimi, köməyə böyük ehtiyacları var idi. 1919-cu ilin sonuna qədər Gəncə dairəsində 21098 nəfər, Şamaxı dairəsində 26877 nəfər, Nuxa (Şəki) dairəsində 5100 nəfər, Qarabağ dairəsində 20 min nəfər, Lənkəran dairəsində 8205 nəfər Himayədarlıq Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata götürülmüş və onlara kömək göstərilmişdi.

Himayədarlıq Nazirliyinin qaçqınlarla bağlı 1920-ci il üçün qarşısına qoyduğu başlıca vəzifələrdən biri də əksəriyyəti kənd əhalisindən ibarət olan qaçqınları Ərəş, Nuxa (Şəki), Şamaxı, Göyçay və b. qəzaların kənd ərazilərində yerləşdirməklə, onları kənd təsərrüfatı işlərinə cəlb etmək, öz təsərrüfatlarını yaratmaqda onlara kömək göstərmək idi. Bu barədə Himayədarlıq Nazirliyi tərəfindən hazırlanmış təkliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti tərəfindən bəyənildi və 1920-ci ilin yanvarında bu məqsəd üçün Himayədarlıq Nazirliyinə 21 milyon manat vəsait ayrılması barədə qanun qəbul edildi.

Naxçıvan, SürməliÜçkilsə qəzalarında, 1919-cu il yayın axırlarında Vedibasarda azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırımları Cənub-qərbi Azərbaycan və Ermənistan Respublikasındakı müsəlmanların vəziyyətini son dərəcə ağırlaşdırdı. Bu qanlı qırğınlar nəticəsində Ermənistan Respublikası ərazisində yaşayan türk-müsəlman əhali bütün varyoxundan məhrum olaraq, qaçqına çevrildilər. Yeni Bəyazid, Üçkilsəİrəvan qəzalarından qaçqın düşmüş müsəlman əhalinin sayı 200 min nəfərə çatdı. Himayədarlıq Nazirliyinin Ermənistan Respublikasındakı müvəkkili bu ərazidəki müsəlmanların acınacaqlı vəziyyəti haqqında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ParlamentinəHökumətinə məlumat verərək bildirirdi ki, onların yeməyə çörəkləri, əkməyə toxumları və iş heyvanları yoxdur. İrəvanda müsəlman əhali uzunmüddətli aclıq nəticəsində kütləvi surətdə qırıldı. Onlara yardım məqsədilə nazirlik 3 milyon manatlıq vəsait ayırmaq barədə qanun layihəsini Parlamentə təqdim etdi. Parlamentin qərarı ilə ayrılmış həmin vəsait əsasında 1919-cu il iyulun axırlarında İrəvana 15 vaqon un, buğda, arpa və darı göndərildi. Bundan əlavə, 1919-cu ilin sentyabrında İrəvanda müsəlmanlar üçün ambulatoriya, yetim uşaqlar üçün isə 85 nəfərlik uşaq evi açıldı. İrəvan quberniyasıQars vilayətindən qaçqın düşmüş türk-müsəlman əhaliyə yardım məqsədilə 1919-cu ilin noyabrında himayədarlıq nazirliyinin nümayəndəsi yol boyu ağır vəziyyətdə olan qaçqınları yeməklə təmin etmək üçün Tiflisə ezam edildi. Azərbaycanlı qaçqınlar iki yerdə - Aşağı Seral stansiyasında və Tiflisdən 300 verst aralıda yaradılmış qaçqın düşərgələrində yeməklə təmin olunurdular.

Himayədarlıq Nazirliyi qaçqınlarla bağlı fəaliyyətini 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycanın Sovet Rusiyası tərəfindən işğalınaAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutuna qədər davam etdirmişdir.[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, iki cilddə, I cild, "Lider Nəşriyyat", Bakı-2004, səh. 457