Məzmuna keç

Azərbaycan mədəniyyətində seksuallıq və erotika

Keçid əlavə et
Vikipediya, azad ensiklopediya
Mir Möhsün Nəqqaş imzalı miniatür. Fahişə təmin edən qadın iş üstündə olan kişiyə deyir: "Tanrı sənə güc versin". Fahişəyə isə o, belə deyir: "Otur aşağı və sakit ol. İşdə olan insanın danışmağa vaxtı olmaz." Mətn türk, Azərbaycan və fars dillərində yazılmışdır. 1868-ci ilə aid miniatür. Şəxsi kolleksiya. Tehran.[1][2]

Azərbaycan mədəniyyətində seksuallıq və erotika — insan seksuallığının və erotikanın Azərbaycan mühitində, cəmiyyətində, mədəniyyətində, adət-ənənələrində və digər sahələrdə təzahür formalarını əhatə edir.

Azərbaycanlılar daxil olmaqla bir çox Qafqaz etnik qruplarında 14–15 yaşlı qızların evdən təkbaşına çıxmasına əvvəllər icazə verilmirdi. İndi dövrdə Qafqazın bir çox icmalarında evləndikdən sonra qızların bakirəliyinin evləndiyi bəy tərəfindən gərdək gecəsində pozulması adəti qorunur.[3] Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanda aparılan tədqiqatlar göstərir ki, respondentlərin 50 faizi qadınların evlənmədən əvvəl cinsi təcrübə yaşamasını qəbuledilməz hesab edir, yalnız 7 faizi isə kişilər üçün eyni təcrübəni qəbuledilməz hesab edir.[3]

Azərbaycan yazıçısı Afaq Məsudun əsərləri Azərbaycanda qadınların həyatına təsir edən sosial məsələlərə toxunmaqla yanaşı, qadınların seksuallığının yazılı şəkildə təsvirini, eləcə də onların mövcudiyyətinin psixoloji çərçivəsini təqdim edir.[4] 2009-cu ildə yazıçı Əli Əkbərin iki homoseksual oğlanın sevgisindən bəhs edən "Artuş və Zaur" romanı Azərbaycanda müzakirələrə səbəb olmuşdur.[5] Qəhrəmanlarının erməni və azərbaycanlı olması qınağı daha da artırmış və nəticədə kitabın satışı qadağan edilmişdir.[6] Azərbaycan yazıçısı Nicat Kazımovun "İblisin Oyunu" romanında müasir Azərbaycanda homofobiya ilə bağlı səhnələr təsvir edilmişdir. 2014-cü ildə azərbaycanlı yazıçı Orxan Bahadırsoyun iki gənc oğlanın sevgisindən bəhs edən "Günahdır səni sevmək" adlı romanı çap edilmişdir.[7] Yazıçı Allahverdi Eminovun "Payıza qədər. Seks haqqında söhbət" əsəri isə Azərbaycanın ilk erotik kitabı hesab edilir.[8]

XIX əsrə qədər Azərbaycan muğam sənəti əsasən feodalların saraylarında inkişaf edirdi və bu da sevgi-lirika və fəlsəfi-tərbiyəvi mövzuların, çox vaxt mistik və erotik obrazların istifadəsi ilə muğamda iz buraxmışdır.[9] Azərbaycanda ənənəvi muğam və aşıq sənəti ifaçısı olan qadınlar əsasən bağlı geyinir, rəqs etmir və özlərini istək subyekti və ya obyekti kimi təqdim etmirlər.[10] Qadınların oxumaqla yanaşı rəqs etdiyi, kliplərdə tez-tez təqdim olunan Azərbaycan pop-musiqisi Azərbaycan musiqi sənətində istisnadır. Pop musiqi klipləri cəmiyyətdə, ictimai yerlərdə qarşılıqlı əlaqələrinə həddindən çox diqqət yetirən kişilərin və qadınların həm istək subyekti, həm də obyekti kimi seksuallığını açıq şəkildə ifadə edə biləcəyi azsaylı sahələrdən biridir.[10] Azərbaycan xalqının folklor mədəniyyətinin qorunub saxlanılan nümunələrindən olan, təkbaşına və zərif erotik xoreoqrafiya ilə ifa edilən Azərbaycan rəqsləri, bütün bayram şənliklərinin ayrılmaz hissəsi olan ehtiraslı kütləvi rəqslər — müasir dövrdə Azərbaycan peşəkar ansambllarının repertuarında öz yerini tutmuş və müasir səhnə formasını almışdır.[11]

Tarixi-mədəni arxa plan

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslam mühitində bayağı olmayan, gözəl yazılmış erotik şeirlər "bəhnamə" janrının tələblərinə uyğun olaraq, sənətkarlıq nümunəsi sayılırdı. Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin" və "Yeddi Gözəl" poemalarında bəhnamənin tələblərindən geniş istifadə etmişdir.[12]

Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" (1197-ci il) əsəri erotik ədəbiyyatın şah əsərlərindən biri hesab edilir, bununla belə, əsərdə xeyli əxlaqi fikirlər də yer almışdır.[13] İslam Ensiklopediyasında görə, Nizami Gəncəvi yenilikçi xarakterinə sadiq qalaraq, bu əsərində mümkün qədər erotik məzmunu məhdudlaşdırmış, daha çox hedonistik zövqlərə — dövlətin idarə olunmasındakı məsuliyyətə diqqət çəkməyə çalışmışdır. Baxmayaraq ki, şair Bəhram Gurun kef məclislərini təsvir edir, poemanın əsas məzmunu fiziki ehtirasın yalnız ərdəmli, sadə və mehriban işlərə istiqamətləndiriləcəyi təqdirdə əsl zövq verəcəyini göstərməklə bağlıdır.[14]

1225-ci ildə hakimiyyətdən oğlu Fəribürz tərəfindən devrilən Şirvanşahlar dövləti hökmdarı I Güştasp haqqında İslam tarixçisi İbn əl-Əsir yazır: "H.622 (1225)-ci ildə Şirvanşaha qarşı onun oğlu üsyan qaldırdı… Üsyana səbəb bu idi ki, Şirvanşah iyrənc həyat tərzi keçirirdi, çox qəbahətli və ədalətsiz adam idi. O, tez-tez təbəələrinin var-dövlətinə və mülklərinə əl uzadır, həmçinin, deyirlər ki, hətta qadınların və oğlan uşaqlarının namusuna təcavüz edirdi…[15]

Şirvanşah I Fərrux Yasar dövründə, 1468-ci ildə hazırlanmış Şamaxı antologiya əlyazmasında (kalliqraf Şərafəddin Hüseyn Sultani, Britaniya muzeyi, London) fars şairi Əbdürrəhman Caminin şeirinə həsr edilmiş "Dörd adam yaraşıqlı gəncə baxarkən" miniatürü çəkilmişdir.[16]

Məhsəti Gəncəvi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məhsəti Gəncəvinin məşuqlarından bir neçəsi Əmir Əhməd, Sultan Səncər, Əmin Qorçi kimi şəxslər idi. Fars ədəbiyyatının klassiki Fərid əd-Din Əttar Səlcuq hökmdarı Sultan Səncərlə Məhsəti Gəncəvinin macəralarından yazmışdır. Məhsəti şah və əyan məclislərini əyləndirir, buynuz dolusu şərab içirdi.[12]

Məhsəti Gəncəvinin şeirlərinin bir qismi erotik, seksual, vulqar xarakter daşıyır. Bununla bağlı iki əsas fikir mövcuddur. Birinci fikrə görə, Məhsətinin müsəlman qadını əxlaqına uyğun gəlməyən həyat tərzi ilə bağlı fikirlər təqribən XIV əsrdə formalaşmışdır. Bu ideyaya görə, bəzi xətiblər Məhsətinin şeirlərinə əxlaqsız sözləri əlavə ediblər. Yəni, bu sözlər Məhsətinin özünə aid deyil. XIV əsr müəllifləri Məhsətinin dindən kənar həyatı ilə razılaşmadığı üçün onu gözdən salmaq istəmişdilər. İkinci fikrə görə isə, erotik şeirlər elə Məhsətinin özünə məxsusdur. Cəlal Xaliqi Mutlaq "Fars ədəbiyyatında bədənin təsviri" adlı məqaləsində Məhsətinin üç nəfərlik (1 qadın, 2 kişi) seksə meyilli qadın olmasından bəhs etmişdir.[17] Alman şərqşünas alimi Fritz Meier (1912–1998) "Gözəl Məhsəti" monoqrafiyasında Məhsəti Gəncəvinin erotik şeirlərinin təhlilinə yer ayırmışdır.[12]

Azərbaycanlı tədqiqatçılar Məhsəti Gəncəvinin erotik şeirləri ilə bağlı birmənalı münasibət göstərməmişdir. Sovet dövrü nəşrlərinə Məhsəti Gəncəvinin erotik şeirləri daxil edilməmiş, müstəqillik dövrü nəşrlərində isə onun yaradıcılığı senzura edilmişdir. Xəlil Yusifli "Rübailər" kitabındakı önsözündə rübailərin "saf-çürük" edildiyini, yəni Məhsətinin əsərlərinin bir qisminin kitaba daxil edilmədiyini qeyd etmişdir. Rafael Hüseynov Məhsəti yaradıcılığında erotik şeirlərin olduğunu qeyd etmiş, ancaq bu lirikaya ziddiyyətli münasibət göstərmişdir. Hüseynov bu şeirləri şəhraşub janrı (peşə sahiblərinin daxili dünyasının vəsfi) ilə və Məhsətinin dövründə əxiliyin yayılması ilə əlaqələndirmiş, ancaq sonra isə bu şeirlərin Məhsətiyə aid olmadığını qeyd etmiş, bu şeirlərin yaranma səbəbini Məhsətinin əxlaqsızlığı ilə bağlı şayiələrlə izah etmişdir. Lakin axırda Hüseynov Məhsətinin erotik, vulqar, biədəb şeirlər müəllifi olduğunu qəbul etmiş və bunu XII əsr Gəncə şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafı ilə izah etmişdir.[17]

Cəmiyyət və ənənələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Abxazlar, azərbaycanlılar, gürcülər və ermənilər daxil olmaqla bir çox Qafqaz etnik qruplarında 14–15 yaşlı qızların evdən təkbaşına çıxmasına əvvəllər icazə verilmirdi. İndiki dövrdə Qafqazın bir çox icmalarında evləndikdən sonra qızların bakirəliyinin evləndiyi bəy tərəfindən gərdək gecəsində pozulması adəti qorunur.[3] Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanda aparılan tədqiqatlar göstərir ki, respondentlərin 50 faizi qadınların evlənmədən əvvəl cinsi təcrübə yaşamasını qəbuledilməz hesab edir, yalnız 7 faizi isə kişilər üçün eyni təcrübəni qəbuledilməz hesab edir.[3]

Azərbaycanda bəy və gəlinin ilk toy gecəsi gərdək gecəsi adlandırılır. Gərdək gecəsində bəy gəlinə belindəki qırmızı kəməri açmaq üçün hədiyyələr verir. Gərdəkdən sonrakı gün səhər isə bəy evdən qaçır. O, bir-iki gün dostları və ya qohumları ilə qalır. O, bunu valideynlərinə hörmət əlaməti olaraq edir. Bu müddət ərzində gəlin evdəki heç bir kişiyə üzünü göstərmir. Əgər gəlin bakirədirsə, bu faktın özü gərdək gecəsi silahdan atəş açmaqla nümayiş etdirilir. Əgər gəlin bakirə deyilsə, bəzi bölgələrdə onun saçları qırxılır, ya da eşşəyin belinə tərs mindirilərək atasının evinə geri göndərilir.[18]

Gürcüstanın Marneuli rayonunun gərdək gecəsi ilə bağlı xüsusi adəti vardır: "Toy gecəsi kəsilmiş qoçun başın aparıb gərdək yatağının altına qoyurlar ki, oğlan güclü, işində uğurlu olsun". Digər adət isə bəy və gəlinin başının üstündə xoruz kəsilməsidir. Qoçla bağlı adət oğlan uşaqlarını əzizləyərkən "qoçu", "erkək" metaforalarından istifadə etməklə uyğunluq təşkil edir. Bu iki yanaşma bir-birinin rəmzi baxımdan əvəzedicisidir. Yaradılış aktının edildiyi sakral məkanda (gərdəkdə) kişi seksual enerjisinin rəmzləri arzuların yerinə yetməsinə, bəyin cinsi qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edir.[19] Azərbaycan mərasimlərində fallik (cinsi orqana bənzər) semantika mövzudan bəlli olur. Qız seçmək üçün ox atılması, toyda kəllə qənd istifadə edilməsi, övladı olmayan qadının özünü dağa sürtməsi bunun nümunəsidir.[20]

Gərdək gecəsindən əvvəl yeddi və ya doqquz budaqlı ağacı şəkər və meyvələrlə bəzəmə adəti də Azərbaycanda vardır.[21] Uşaq sahibi olmaq üçün isə qışın doqquzuncu gününün gecə yarısından sonra ayaz vurmuş almanı uşaqsız qadın yeməlidir.[22] Yengə gərdək prosesinə nəzarət edən qadına deyilir.[23] Xalq adətlərinə görə, yengə olan şəxs ailəli olmalıdır.[24]

Azərbaycan təhsil sistemində cinsi maarifləndirmə yoxdur və orta məktəblərdə cinsi orqanlar haqqında öyrənməyə üstünlük verilmir. Problemli bir şəkildə, cinsi orqanlar haqqında təhsil fəsli "reproduktiv orqanlar" adlandırılır.[25]

Folklor və mifologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Rəssam Əzim Əzimzadə tərəfindən Zülfüqar və Üzeyir Hacıbəyovların "Aşıq Qərib" operasının Pəri surətinə çəkilmiş eskiz.

Azərbaycan nağıllarında ilancildli qəhrəman gözəl qıza aşiq olur və daha sonra ilanın gözəl bir oğlan olması ortaya çıxır. İlanın fallik (cinsi orqana bənzər) simvol olması bəlli məsələdir. Beləliklə, rəmzin arxasında gizlənmiş mifoloji poetika bədii poetika altında yenə özünü göstərmiş olur. Qıza vurulan ilan haqqında xeyli sayda rəvayətlər də vardır. Bu rəvayətlərə görə, ilan qızın yatdığı yerdə yatır və ya qızın dalınca düşür. Bu zaman fikirləşilir ki, ilan qıza aşıq olmuşdur. İlanın fallik semantikası nəzərə alınarsa, aydın olur ki, ilan kişi simvoludur və oğlan semantikası daşıyır.[20]

Azərbaycan mifologiyasındakı pərilər cinsi varlıqlardır. Onların insanlarla yaxınlıq qorxuları geniş yayılmışdır və belə yaxınlıq tragik sonluqla bitir. Azərbaycan folklorunda qeyri-adı varlıqlarla insanlar arasında, bədbəxtlik gətirən əlaqə ilə bağlı qadağalar çoxdur. Belə hekayələr yəqin ki real həyatda qadağan edilmiş şəxslərlə cinsi əlaqənin bədbəxt sonluğu ilə bağlı, xəbərdaredici nağıllar kimi başa düşülə bilər. "Kitabi-Dədə Qorqud"da pərinin insanla cinsi əlaqəyə girməsindən Təpəgöz yaranır və o, insanları yeməyə başlayır.[26] Təpəgözün dünyaya gəlməsindən əvvəl igidlər onun olduğu "yığnaq" (qadın dölü) ətrafına yığışırlar. Hər biri burada sanki öz "cinsi gücü"nü göstərməyə çalışır və Aruz Qocanın mızrağı qalib gəlir, yığnaqdan Təpəgöz doğulur.[27]

Azərbaycan folklor qəhrəmanı Kosanın belinə zınqırovlu kəmər bağlaması, üstəlik boynundan zınqırov asması mifoloji aspektdə ritual mahiyyətli oyun kimi fallik məzmun daşıdığına işarə olaraq başa düşülə bilər.[28] Azərbaycanda Kos-kosa oyununun bir çox versiyası yayılmışdır. Kosanın sümüyə bez parçası dolayaraq fallus (kişi cinsiyyət orqanının incəsənətdəki adı) şəklinə gətirməsi və bu mövzudakı mətnlərdə rast gəlinən məlumatlar oyunun fallik tipli olmasını, oyunun bərəkət və bolluq mövzusundan qaynaqlandığını göstərir. Kosa rolunu oynayanın oğlunun olması isə Umay Anadan övlad istəməklə funksional olaraq oxşarlıq təşkil edir.[28]

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şifahi ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında cinsi yetişkənlik dövrünə çatmış qızlar (Banuçiçək və Selcan xatun) ərə getmək istəyir və onları evdə saxlamaq istəyən ailə üzvlərinin qoyduğu sərhədlərdən çıxmağa çalışırlar. Buna görə də onlar yad oğlanlarla gizli münasibət qurur, əlaqə saxlayırlar. Qızlar qəhrəmanları mübarizəyə səslənir və mübarizənin nəticəsində onlarla ailə qururlar.[31]

Azərbaycanda yığılmış "Qıllıca" və ya "Tüklücə" nağıllarında baş qəhrəman olan qız öz cinsiyyətini gizlətmək üçün qoyun dərisindən papaq geyinir. Daha sonra papağı çıxartdıqda isə şahzadə ilə evlənir. Azərbaycan adətinə görə də, müxtəlif nahiyyələrindəki tüklərin götürülməsi evlənəndən bir gün əvvəl və ya evlənəndən sonra həyata keçirilir. Bu nağıl ilə adət arasında əlaqə vardır. Hər ikisində tükdən qurtulma cinsi yetişkənliyə çatma və evlənməklə əlaqəlidir.[32]

Koroğlu dastanının üç nüsxəsi məlumdur: Cənubi Azərbaycan, Tbilisi və Paris nüsxələri. Paris nüsxəsi[33] Azərbaycanda ilk dəfə 1997-ci ildə "Ozan" nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş və ölkə ictimaiyyətində etiraza səbəb olmuşdur. Buna səbəb dastanın bu nüsxəsində homoseksualizm, təhqir, sadomazoxizm motivlərinin yer alması idi.[34]

Şah I Abbas Azərbaycan nağıllarında libasını dəyişərək qara camaata, dərvişə, tacir-bəzirgana məxsus paltarları geyinər, bu vəziyyətdə səyahətə çıxar və ya xalqın arasına girərdi.[35] Şah Abbasın real şəxsiyyətinin diqqətəlayiq xüsusiyyəti onun qeyri-adi görünüşü və siması idi: qalın bığları, qırxılmış başı və fərqli papağı həm Qərb, həm də Şərq rəssamlarının əsərlərinin mövzusu olmuşdur. Bu rəsmlərin bəzilərində Cənnətməkan Şah şərab və "qulam-beçə"lər (oğlanlar) ilə təsvir edilmişdir. Beləliklə, Şah Abbasın xarici görünüşü "şah" və "dərviş" arasında gedib-gəldiyi kimi, şahın əsl şəxsiyyəti də dindən istifadə etmiş, o, "dərbari ruhani alimləri" (saray alimləri) tərəfindən qanuniləşdirilmiş hər cür əyləncədən geri qalmamışdır. Şah Abbasın bu ikili həyatı onu libasını dəyişən hökmdar obrazı üçün ən uyğun simalarından birinə çevirmişdir.[36]

Orta əsrlər və erkən müasir dövr yazılı ədəbiyyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Füzulinin Azərbaycan dilində divanından bir miniatür

Qazi Bürhanəddin şeirlərində gözəllə şərab içib gülmək, əylənmək və cismani zövq yaşamaq arzusunu dilə gətirən hökmdar-şair idi. O, hətta yarımpornoqrafik poetik lövhələr yaratmışdır. Onun "Ey dost", "Bu gecə", "Ləbün Ləbimə", "Olsun" ("İçəlüm bir tolu ayax ki, sirrimiz əyan olsun") və s. qəzəlləri bunun bir nümunəsidir. Bu əsərlər gözəldən şövq almaq, səfa duymaq həvəsinin boyasız, çılpaq ifadəsidir.[37] Qazi Bürhanəddin sevgilinin dodaqlarını, gül bədənini, ağ güllərə bənzər sinəsini ehtirasla təsvir etmişdir:[38]

Ləbi-ləlüni sənün can dedilər gerçəkmi?
Xəti-nəsxüni ki, reyhan dedilər, gerçəkmi?
Ləbün andum idi, toldı ağızum şəkkərlə,
Kimə dedüm isə yalan dedilər, gərçəkmi?
Tutağun şəkkərinün rəngini qızıl gördüm,
Çünki sordum anı, qandan dedilər, gərçəkmi?
Tazə güldən dəxi nazük görürəm tər tənüni,
Bağrunı qatı çü sindan dedilər, gərçəkmi?

Kişvərinin sırf dünyəvi əyləncə ruhunu təcəssüm edən qəzəlləri "Yüzüm bir naristan hicrindən saraldı heyva tək", "Ey məni aşüftə qılğan ənbərəfşan kakilün", "Kami dil tərkib qılıb, nakamlıqdır istəgim", "Bu cahanda bir güli-bagi-cahandır sevdigim", "Aşiği kim, girdi hicründən fəna torpağinə" və s. əsərləridir. Belə nümunələrdə müəyyən pornoqrafik ştrixlər mövcuddur.[39]

Məhəmməd Füzuli hamamda onun üzünü təmizləyən bərbərinə qəzəlində "sevgili" deyə xitab etmiş və "qanımı ülgüclə yerə töksə belə yenə qaçmaram" demişdir.[40] Mirzə Möhsün Təsir Təbrizinin "Sana gəncəli deyəllər" şeiri birbaşa Gəncə gözəlinə həsr edilmişdir. Burada gözəllik daralaraq cismani nəşə obyektinə çevrilir. Bu mənada Təsir Təbrizi Molla Pənah Vaqifin sələfi hesab edilə bilər.[41]

Molla Pənah Vaqifin yaratdığı gözəl obrazı sələflərindən fərqli olaraq daha real idi, cinsi mənsubiyyəti aydın başa düşülürdü. Onun əsərlərində gözəl adlandırılan şəxs qadın idi. Şair bəzən çılpaq, yarım pornoqrafik təsvirdən istifadə edir, cinsi mənsubiyyət daha təbii şəkildə qabardılırdı.[42] Vaqifdə gözələ cismani zövq və nəşə obyekti kimi baxmaq meyli güclü idi, bu onun sənət amalının real zəmindən qaynaqlandığını göstərirdi.[43] Vaqifin lirik qəhrəmanı vüsala çatmağı mənəvi mənada yox, cismani qovuşma kimi başa düşürdü.[44]

Müasir dövr yazılı ədəbiyyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Aleksandr Puşkinin yazdığı "Qızıl xoruz" nağılında Çar Dadon Şamaxı çariçası ilə eşq yaşayır. Dadon çariçanı çara etdiyi yaxşılığın əvəzi kimi istəyən sehirbaz-xədimin istəyini rədd edir. Bundan sonra Şamaxı çariçası yoxa çıxır.[45] Burada Şamaxı çariçası Dadonun qoca vaxtında ayılmış seksuallığını simvolizə edirdi, çar üçün təhlükəsizlik, müdriklik, sərvət, gücdən üstün idi. Çariça seksual cəhətdən cəlbedici idi və Çar Dadonu cinsi baxımdan təmin etməyə hazır idi. Puşkin üçün bu nağılda seksual istəyi simvolizə edən qadını şərqli olaraq təqdim etmək vacib idi.[46]

Qurban Səidin "Əli və Nino" romanında isə yerli xanımların gözlənilməz suallarından şikayətlənən Nino Əli xan Şirvanşirə müraciətlə deyir: "…Sonra sənin bibin Sultan xanım soruşdu ki, belə cavan ərin tək bir arvadı olması yəqin ki, onu darıxdırır. Sonra da hamısı səni oğlanlardan necə uzaq tuta bildiyimi öyrənmək istədilər."[47]

Min bir gecə Azərbaycan dilinə tərcümə edilərkən orijinalda olan bir çox erotik səhnə sovet senzurasına baxmayaraq, Azərbaycan tərcüməsində saxlanılmışdır. Məsələn, "Qəmər əz-Zaman və Budur"un nağılında Qəmər qadın olduğu halda kişi hökmdar olur və əri Budura əmr edir ki, seksual penetrasiya etməsi üçün bədənini təslim etsin. Budur hökmdarın sözü ilə utanaraq razılaşır, ancaq Qəmər qadın olduğunu və Budurun arvadı olduğunu etiraf edir. Bu hissənin Azərbaycan dilinə tərcüməsi bir daha göstərir ki, eynicinslilərə aid ifadələr mətn senzura edilmədən və ya məzmunu yumşaldılmadan açıq bir şəkildə tərcümə olunmuşdur. Hekayədə eynicinsli münasibətlərin hərəkətləri və qəbul edilməsi məsələsini gücləndirməkdə mühüm rol oynayan homoerotik poeziya sətirləri də xüsusilə əhəmiyyətli idi, sovet dövründə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir:[48]

Sanki Lot nəslinin əsridir bu əsr;
Hər yanda irəli çəkir gəncləri".
(…) "Mən odluyam-atəşliyəm!" dedim oğlan verdi cavab:
"Cürətli ol, atəşini söndür mənim bədənimdə!"
Dedim: "Bu heç mümkündürmü?", cavab verdi yeniyetmə:
"Məncə mümkün olan işdir"; o razıdır – bildim mən də". (…)
(…) Yan-yana düzülüb bazarda meyvə
Biri əncir alır, o biri xurma. (…)
(…) Gözəl oğlan, səni sevmək mənim dinimdir,
Mən bu dini seçdim başqa dinlər içində.
Bütün gözəl qadınları atdım səninçin,
Axır rahib qaldı adım ellər içində. (…)
(…) Mən bilərək seçdim səni, qurbanınam, ay oğlan,
Hər ay başı qana düşmək adətin yoxdur sənin.
Əgər yalnız qadınları sevsə idik dünyada,
Əlindən yer tapılmazdı bic doğulan körpənin.

"Hiyləgər Dəlila və onun qızı artist Zeynəbin dələduzluqları", "Əlaəddin Əbu Şamatın nağılı" və "Qəmər əz-Zaman və Zərgərin arvadının nağılı" kimi Min bir gecə nağıllarında da Azərbaycan tərcüməsi homoseksuallığı və ya oğlanbazlığı senzura etməyə çalışmamışdır.[49]

Azərbaycan yazıçısı Afaq Məsudun əsərləri Azərbaycanda qadınların həyatına təsir edən sosial məsələlərə toxunmaqla yanaşı, qadınların seksuallığının yazılı şəkildə təsvirini, eləcə də onların mövcudiyyətinin psixoloji çərçivəsini təqdim edir.[4]

Tofiq Abdin seksin təsvir edildiyi ədəbiyyat səhnələrində bədiiliyin olmasının tərəfdarıdır. O, bu məsələdə İsmayıl Şıxlının "Ayrılan yollar" romanını misal gətirmişdir: "İmran Firəngizi qucaqlayıb çəmənliyə yıxdı, qız dillənmədi…" Abdinin fikrincə, burada İsmayıl Şıxlı geniş məlumat verməkdənsə, bədiiliyi seçmişdir və onun rəyinə görə, bu belə daha gözəl alınmışdır.[8]

90-cı illərdən indiki dövrə qədər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yazıçı Allahverdi Eminovun "Payıza qədər. Seks haqqında söhbət" əsəri 1990-cı ildə işıq üzü görmüş və səs-küyə səbəb olmuşdur. Bu əsər Azərbaycan dilində erotik mövzuda yazılan ilk nümunə hesab edilir. Cəlil Cavanşir həmin dövrü "Min bir gecə" nağıllarının əldən-ələ gəzdiyi, "Dekameron"un tapılmadığı, sevgi romanlarında sentimental-kədərli sevgi səhnələrinin göz yaşartdığı bir dövr olaraq təsvir edir, Azərbaycanda erotik mövzuda bir aclığın bu dövrdə olduğunu qeyd edir. Beləliklə, Eminovun "Payıza qədər. Seks haqqında söhbət" əsəri həmin bu böyük boşluğu doldurmuşdur. Əsərdə qadın-kişi əlaqələri, intim hekayələr verilmiş, müəllif qadın-kişi əlaqələri haqqında elmi-publisist janrda yazmışdır. Allahverdi Eminov əsərində seksual həyatın elmi cəhətləri ilə yox, daha çox intim mühitin doğurduğu emosional əhval-ruhiyyə ilə maraqlanmışdır.[8] Allahverdi Eminov əsərinin o dövrdə satışını belə qiymətləndirmişdir:[8]

" ...Kitab “Maarif” nəşriyyatında 80 min tirajla çap olunsa da, tezliklə pirat yolla bir o qədər də satışa çıxarıldı. Pirat nəşrə nəzarət etmək mümkün deyildi, çünki kitaba tələbat güclü idi. Kitab haqqında yazılan məqalələrin beş-altısına cavab verdim. Amma sonradan dostlar başa saldı ki, tənqidlərə cavab vermək vaxt və enerji itkisidir. Kitab haqqında söz-söhbətlər Mərkəzi Komitəyə gedib çıxsa da, mənə ciddi təzyiq olmadı. Hətta Mərkəzi Komitənin özündə də “Payıza qədər. Seks haqqında söhbət” oxunurdu... "

2009-cu ildə yazıçı Əli Əkbərin iki homoseksual oğlanın sevgisindən bəhs edən "Artuş və Zaur" romanı Azərbaycanda müzakirələrə səbəb olmuşdur.[5] Qəhrəmanlarının erməni və azərbaycanlı olması qınağı daha da artırmış və nəticədə kitabın satışı qadağan edilmişdir.[6] Azərbaycanlı yazıçı Nicat Kazımovun "İblisin Oyunu" romanında müasir Azərbaycanda homofobiya ilə bağlı səhnələr yer almışdır. 2014-cü ildə azərbaycanlı yazıçı Orxan Bahadırsoyun iki gənc oğlanın sevgisindən bəhs edən "Günahdır səni sevmək" adlı romanı çap edilmişdir.[7]

Musiqi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XIX əsrə qədər Azərbaycan muğam sənəti əsasən feodalların saraylarında inkişaf edirdi və bu da sevgi-lirika və fəlsəfi-tərbiyəvi mövzuların, çox vaxt mistik və erotik obrazların istifadəsi ilə muğamda iz buraxmışdır.[9]

Azərbaycanda ənənəvi muğam və aşıq sənəti ifaçısı olan qadınlar əsasən bağlı geyinir, rəqs etmir və özlərini istək subyekti və ya obyekti kimi təqdim etmirlər.[10] Azərbaycanda bir müddət qadın xanəndələr qaval çalmırdılar. Bu musiqi aləti "rəqs və seksuallıqla vacib əlaqə"yə malik idi və qaval çalarkən qadının bədənin hərəkətlərini izləyəndə erotik təsəvvürün yaranmasına səbəb olurdu. 1950-ci illərdən sonra qadınlar da qaval işlətməyə başlamış, ancaq kişilərdən fərqli olaraq sinələrini hərəkət etdirməmişdir.[50]

Qadınların oxumaqla yanaşı rəqs etdiyi, kliplərdə tez-tez təqdim olunan pop musiqi Azərbaycan musiqisində seksual məzmunun təqdim edilməsi məsələsində bir istisnadır. Pop musiqi klipləri cəmiyyətdə, ictimai yerlərdə qarşılıqlı əlaqələrinə çox diqqət yetirən kişilərin və qadınların həm istək subyekti, həm də obyekti kimi seksuallığını açıq şəkildə ifadə edə biləcəyi azsaylı sahələrdən biri olmuşdur.[10]

Rəqs

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mütrib

1852-ci ildə rus tədqiqatçısı İvan Şopen Azərbaycan rəqqaslarını belə təsvir edirdi:[51]

" "Azərbaycan qızlarının rəqsləri olduqca işvəli və cazibədardır, zərif geyimləri isə bu cazibədarlığı daha da artırır. Bu libas boğazdan düymələnən, rəngarəng bəzəklərlə bəzədilən qırmızı ipək köynəkdən, sinəsi geniş oymalı, beldən düymələnən zərxara koftadan ibarətdir. Don əvəzinə şalvar, ayaqlarına isə naxışlı yun corablar geyirlər. Qızlar rəqs etdikcə qara, qıvrım saçları çiyinlərinə tökülür və tunc rəngli bədənlərinin əzaları al qumaş altında titrəyir. Rəqqasələr adətən qabaq-qabağa oynayırlar. Barmaqlarındakı üsküklərin nəlbəkiyə dəyməsindən ahəngdar sədalar ucalır. Bu səda gah güclənir, gah həzinləşir, gah da eşidilməz olur. Bu anda rəqqasələr elə ehmal süzürlər ki, onların tərpənişlərini sezmək belə olmur. Birdən diksinərək irəli atılır və yenidən xəyal kimi cilvələnirlər. Onların sinəsi xəfifcə titrəyir, dalğın gözləri alışıb-yanır və bədənləri ehtirasdan süstləşmiş kimi xumarlanır." "

Şamaxıda "cəngi" dəstəsi təşkil edən səkkiz rəqqasə qız xüsusilə məşhur idi. Onların arasında ən cazibədarları Nisə və Sona idi. Yazıçı Əzizə Cəfərzadə tarixi sənədlərə əsaslanaraq bu rəqqasəni çox yaxşı bir şəkildə təsvir etmişdir: "Sona sağ əlini döşünə qoyub məclisin dörd səmtinə baş əydi. Rəqsə başladı. Əvvəlcə yançaqlarını oynada-oynada dövrə vurdu. Sonra əllərini gah başı üzərinə, gah çənəsi altına, gah döşləri üstünə, gah da belinə doğru apararaq süzdü. Məclisin ortasında durub göbəkatma rəqsinə başladı. Sonanın mütənasib əndamı rəqsin ahəngilə tərpəndikcə, qolları, ayaqları, gərdəni, çənəsi, bütün qadın vücudunun gözəlliyi bu rəqsdə iştirak edirdi"[51]

"Yeddi gözəl" baletindən bir səhnə

Azərbaycanda tarixən sosial və mədəni yığıncaqların keçirildiyi, kişilər və qadınlar üçün ayrı olan hamamlarda kişilər arasında homoseksual əlaqənin baş verməsi Cəlil Məmmədquluzadə tərəfindən yazılan qısa satirik hekayədə öz əksini tapmışdır. XIX əsrdə androgen gözəllikləri ilə məşhur olan kişi rəqqaslar – mütriblər ancaq kişilərin iştirak etdiyi toylarda rəqs edirdilər və seks işçisi kimi də istifadə olunurdular. Uşaq yaşından öyrədilən mütriblər saqqalları böyüyənə qədər fəaliyyətlərini davam etdirirdilər. Hüseynqulu Sarabski "Qədim Bakı" əsərində onların Xalabacı rəqsini ifa etməsini qeyd edirdi. XX əsrin əvvəllərində Bakıda yaşamış Banin qeyd edir ki, aktiv geylərə adətən hörmət göstərilir, passiv geylər isə bəyənilmirdi.[52][53]

Azərbaycan xalqının folklor mədəniyyətinin qorunub saxlanılan nümunələrindən olan, təkbaşına və zərif erotik xoreoqrafiya ilə ifa edilən rəqslər, bütün bayram şənliklərinin ayrılmaz hissəsi olan ehtiraslı kütləvi rəqslər — müasir dövrdə Azərbaycan peşəkar ansamblların repertuarında öz yerini tutmuş və müasir səhnə formasını almışdır.[11]

Fikrət Əmirovun "Yeddi gözəl" baletində Yeddi gözəl mövzusu baş qəhrəman olan Bəhramı ölkəni idarə etməkdən çəkindirən və uzaqlaşdıran yüngül şəhvət və ehtiras hissinin ifadəsi kimi baletə daxil edilmişdi.[54] Bizans gözəli coşğun musiqi ilə səciyyələndirilmişdir. Melodiyanın sürətli uçuşu, bu uçuşu nəzərə çatdıran formaların kəskinliyi, yunan[54] musiqisinə xas sürətli temp, elastik ritm — bütün bu vasitələr gözəlin parlaq, ehtiraslı portretini yaratmağa kömək edir. "Bizans gözəli"ndə ekzotik obraz təcəssüm olunmuşdur.[55] Məğrib gözəlinin rəqsi ehtirasla ifadə edilmişdir.[56] Musiqinin emosional dolğunluğu ilə özünəməxsus tərzdə nəzərə çarpdırılan ritm və melizmatik bəzəklər rəqsin qızğın, odlu ispan[54] rəqsləri ilə yaxınlığını göstərir.[55] Rəqsin ehtiraslı-patetik xarakterinin açıqlanmasında mis nəfəsli və zərb alətlərinin rolu böyükdür.[55]

Kinematoqrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1995-ci ildə çəkilmiş "Yarasa" filmi Azərbaycanın ilk və ən yaxşı erotik filmi sayılır. Əsər Ayaz Salayevin ilk bədii filmidir. Filmdəki Turan obrazı Azərbaycan aktrisalarına təklif edilsə də, heç biri bu rolu oynamağa və açıq-saçıq səhnələrə çəkilməyə razı olmamışdır. Buna görə də rolu tatar əsilli Mariya Lipkina canlandırmışdır.[57] 2011-ci ildə "İlahi məxluq" filmi çəkilmiş və buradakı erotik səhnəni oynayan Vəfa Zeynalova tənqid edilmişdir.[58]

Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdindəki Bədii Şura 2025-ci il istehsalı "Məhsəti" filminin Bakı Film Festivalında ("İƏT Mədəniyyət Festivalı: Bakı Yaradıcı Həftə – 2025" çərçivəsindəki "Baku Cinema Breeze – 2025" kino proqramına daxil olan film festivalı) nümayişinə qadağa qoymuşdur. Səbəb olaraq, ədəbiyyat irsinə hörmətsizlik, Məhsəti Gəncəvinin bədii təqdimatında ciddi təhriflərə yol verilməsi kimi səbəblər göstərilmişdir. Məhsəti Gəncəvinin erotik səhnələrlə təqdim edilməsi, filmdə normativ-etik xarakterli ciddi pozuntuların və konseptual uyğunsuzluqların olmasının Bədii Şura tərəfindən iddia edilməsi nəticəsində filmə lisenziya verilməmiş və film qeydiyyata alınmamışdır.[59]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Love and the representation of erotic themes in ancient Iran, 1967. səh. 152
  2. ↑ Love and the representation of erotic themes in ancient Iran, 1967. səh. 183
  3. 1 2 3 4 Zurikashvili, F. (2009). Virginity: Caucasus. In S. Joseph (ed.), Encyclopedia of Women & Islamic Cultures Online. Brill.
  4. 1 2 Vatanabadi, S. (2009). Arts: Fiction and Fiction Writers: Caucasus. In S. Joseph (ed.), Encyclopedia of Women & Islamic Cultures Online. Brill.
  5. 1 2 Mina Muradova: Artush and Zaur Causing Public Scandal Arxivləşdirilib 2017-11-13 at the Wayback Machine. CentrAsia. 6 March 2009, İstifadə tarixi: 29 aprel 2015
  6. 1 2 Artush and Zaur Withdrawn from Sales Arxivləşdirilib 2016-09-17 at the Wayback Machine. 10 March 2009, İstifadə tarixi: 29 aprel 2015
  7. 1 2 Gənc yazardan homoseksuallara dəstək Arxivləşdirilib 2016-03-10 at the Wayback Machine, 23 iyun 2014, İstifadə tarixi: 39 aprel 2015
  8. 1 2 3 4 Cəlil Cavanşir. "Azərbaycanın ilk seks kitabı - ARAŞDIRMA" (az.). kulis.az. 29 noyabr 2016. 11 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  9. 1 2 Карагичева Л. В. Азербайджанская ССР. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1956. — С. 37. — 100 с.
  10. 1 2 3 4 Senarslan, A. O. (2009). Representations: Music: Caucasus. In S. Joseph (ed.), Encyclopedia of Women & Islamic Cultures Online.
  11. 1 2 Mikeladze. səh. 4
  12. 1 2 3 "Qalmaqal yaradacaq sözlər: "Məhsəti Gəncədə pis mənada tanınırdı"". 11 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  13. ↑ François de Blois. Haft Peykar Arxivləşdirilib 2011-11-17 at the Wayback Machine (anql.) // Encyclopædia Iranica. — 15 dekabr 2002. — Т. XI. — С. 522–524.
  14. ↑ Nizami Gandjawi (англ.) // The Encyclopaedia of Islam / Edited by C. E. Bosworth, E. van Donzel and W. P. Heinrichs and G. Lecomte. — Лейден, 1995. — Т. VIII. — С. 79. — ISBN 9004098348.
  15. ↑
    • Aşurbəyli S. Şirvanşahlar dövləti (VI –XVI əsrlər). Avrasiya press, Bakı 2006.
  16. ↑ "«Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986". 8 dekabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 iyul 2019.
  17. 1 2 "Mahsati's Ganja, or the Echo of the Cultural Legacy of Colonialism". İstifadə tarixi: 11 yanvar 2026.
  18. ↑ Turhan Tuna, 2006. səh. 155
  19. ↑ Qarayev, 2016. səh. 161
  20. 1 2 Qarayev, 2016. səh. 69
  21. ↑ Kalafat, 1998. səh. 77
  22. ↑ Kalafat, 1998. səh. 66
  23. ↑ Qarayev, 2016. səh. 160
  24. ↑ Qarayev, 2016. səh. 164
  25. ↑ Mahmudova, 2017. səh. 56
  26. ↑ Qarayev, 2016. səh. 173-174
  27. ↑ Qarayev, 2016. səh. 177
  28. 1 2 Beydili, 2003. səh. 326-328
  29. ↑ Bomati, Yves; Nahavandi, Houchang (1998). Shah Abbas, empereur de Perse 1587–1629 [Shah Abbas, Emperor of Persia, 1587–1629] (in French). Paris, France: Perrin. ISBN 2-2620-1131-1
  30. ↑ Saslow, James M. Asia and Islam: Ancient Cultures, Modern Conflicts // Pictures and Passions: A History of Homosexuality in the Visual Arts. New York, NY: Viking. 1999. ISBN 0-6708-5953-2. LCCN 99019960.
  31. ↑ Qarayev, 2016. səh. 90-91
  32. ↑ Qarayev, 2016. səh. 58-59
  33. ↑ "Koroğlu: Paris nüsxəsi :: Prezident Kitabxanası". Elektron kitablar :: Prezident Kitabxanası. 10 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 oktyabr 2023.
  34. ↑ Yarpaq. ""KOROĞLU" dastanı, yoxsa...? (Dastanın Paris nüsxəsinə bir baxış". yarpaq.az. 2 noyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 oktyabr 2023.
  35. ↑ Khalily, 2012. səh. 119
  36. ↑ Khalily, 2012. səh. 123
  37. ↑ Babayev, 2018. səh. 292-293
  38. ↑ Səfərli, Yusifli, 2008. səh. 313-314
  39. ↑ Babayev, 2018. səh. 399
  40. ↑ S. O Murray, "Corporealizing Medieval Persian and Turkish Tropes," in Islamic Homosexualities, ed. S. Murray and W. Roscoe, New York, 1997, pp. 132–141
  41. ↑ Babayev, 2018. səh. 602
  42. ↑ Babayev, 2018. səh. 722
  43. ↑ Babayev, 2018. səh. 725
  44. ↑ Babayev, 2018. səh. 729
  45. ↑ Lalo, 2011. səh. 131-132
  46. ↑ Lalo, 2011. səh. 133
  47. ↑ Qurban Səid — Əli və Nino Arxivləşdirilib 2022-03-19 at the Wayback Machine
  48. ↑ Aliyev, 2025. səh. 9
  49. ↑ Aliyev, 2025. səh. 11-12
  50. ↑ Naroditskaya, 2000. səh. 246
  51. 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 209-210
  52. ↑ Mahmudova, 2017. səh. 48
  53. ↑ Mahmudova, 2017. səh. 49-50
  54. 1 2 3 R. Fərhadova — Qara Qarayevin baletləri, Bakı, Elm, 1970
  55. 1 2 3 G. Abdullazadə — "Yeddi gözəl" balet süitasının orkestr təfsirinə dair metodik tövsiyələr, Bakı, 2007, səh 9–15
  56. ↑ L. Karagiçeva — Qara Qarayev, Bakı, Azərnəşr, 1968, səh 51–64
  57. ↑ "Azərbaycanın ilk və ən yaxşı erotik filmi –VİDEO 18+". 22 iyul 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  58. ↑ "Vəfa Zeynalova: Məni tənqid edənlər xalqın lazımsız parçasıdırlar". İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  59. ↑ "Əbülfəs Qarayevin qızının filminə qadağa qoyuldu - Məhsəti Gəncəvini əxlaqsız kimi göstərib". 6 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Aliyev, Javid. (2025). Negotiating and avoiding the Soviet censorship: a study of the first complete Azerbaijani translation of the Thousand and One Nights, 1973–1978. Translation Studies. 1–18. 10.1080/14781700.2024.2438965.
  • Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
  • Ə. Səfərli, X. Yusifli. "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (qədim və orta əsrlər)", Bakı, "Ozan", 2008, 696 səh.
  • Galina Mikeladze. "Azerbaycan kültürünün önemli bir parçası-bale" (PDF) (türk). irs.az. 11 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  • IGNCA, 1967. Love and the representation of erotic themes in ancient Iran, IGNCA: Indira Gandhi National Centre for the Arts. Paris. Retrieved from https://coilink.org/20.500.12592/7c313z on 07 Dec 2025. COI: 20.500.12592/7c313z.
  • Kalafat, Yaşar. Eski Türk Dini İzleri (türk). 1998.
  • Lala Mahmudova. "Azeri Masculinities and Making Men in Azerbaijan". Loyola University Chicago. 2017. 29 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2019.
  • Lalo, A. (2011). "3. Silence is Golden, Speech is Silver: Corporeality, Sensuality, and "Pornography" in Russian Literature of the Silver Age". In Libertinage in Russian Culture and Literature. Leiden, The Netherlands: Brill.
  • Naroditskaya, Inna. "Azerbaijanian Female Musicians: Women’s Voices Defying and Defining the Culture." Ethnomusicology, vol. 44, no. 2, 2000, pp. 234–56. JSTOR, https://doi.org/10.2307/852531. Accessed 7 Dec. 2025.
  • Turhan Tuna, Sibel. "Türk Dünyasındaki Düğünlerde Koltuklama ve Kırmızı Kuşak Bağlama Geleneği" (türk). BİLİG Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. 2006. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  • Səfa Pənah oğlu Qarayev. Mifoloji xaos: strukturu və poetikası. Bakı: "Elm və təhsil", 2016, – 212 səh.
  • Reza Khalily. "Azerbaycan Masallarında Şah Abbas'ın Tebdil-i Kıyafetleri". Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi. 2012. 11 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2025.
  • Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Azərbaycan_mədəniyyətində_seksuallıq_və_erotika&oldid=8439153"