Azərbaycanda YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycandan YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 13 qeyri-maddi mədəni irs nümunəsi daxildir (2018-ci il üçün). İlk nümunə olan Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə siyahıya daxil edilib.[1]

Siyahılar[redaktə | əsas redaktə]

Nümunə siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

# İllüstrasiya Ad Növ Bölgə İl
1 Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı.9.jpg Azərbaycan muğamı ifaçılıq sənətləri 2008 39
2 Novruz Baku03.jpg Azərbaycan aşıq sənəti ifaçılıq sənətləri 2009 253
3 Νοβρούζ Μπαϊράμ.jpg Novruz bayramı[qeyd 1] sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2009 1161
4 Azeri carpet-maker.jpg Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənətkarlıq 2010 389
5 Meshadi Jamil Amirov.jpg Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti
və onun hazırlanma ustalığı
ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2012 671
6 Azərbaycan ipəyindən kəlağayılar 1.JPG Qadın baş örtüyü kəlağayının
düzəldilməsi və geyinməsi
ənənəvi incəsənəti
və onun simvolizmi
ənənəvi sənətkarlıq ŞəkiBasqal 2014 669
7 Lahic (3846251611).jpg Lahıc misgərlik sənəti ənənəvi sənətkarlıq Lahıc 2015 675
8 Azərbaycan Lavaşı.jpg Lavaş[qeyd 2] sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2016 1181
9 Heyvalı şabalıdlı Kələm dolması Azerbaijani cuisine.jpg Dolma hazırlama
və paylaşma ənənəsi
sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2017 1188
10 Malik Mansurov Mugam Quartet (Azerbaijan) (2).jpg Kamança[qeyd 3] ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2017 1286
11 Dədə Qorqud (heykəl).JPG Dədə Qorqud
dastan mədəniyyəti,
nağılları və musiqisi[2]
sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2018 [4]

Təcili qorunma ehtiyacı olan qeyri-maddi irs[redaktə | əsas redaktə]

# İllüstrasiya Ad Növ Bölgə İl
12 2017-ci il Çövkən.jpg Qarabağ atı ilə oynanılan
Çovqan atüstü oyunu
sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2013 905
13 Koceri (azerbaijan).jpg Naxçıvanın ənənəvi
qrup rəqsləri
yallı, köçəri, tənzərə
ifaçılıq sənətləri Şərur 2018 1190

Ən yaxşı mühafizə praktikaları[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycandan bu siyahıya heç bir nümunə daxil deyil.

Nominasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Ehtiyatdakı nominasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

# Rəsm Ad Növ Bölgə İl
14 Shirzad Fataliyev (mélodie) à gauche et Shohrat Aliyev (bourdon) jouant des hautbois balaban (duduk pour les arméniens), Concert Les bardes ashiq du Shirvan Azerbaïdjan, Festival Les Orientales (Saint-Florent-Le-Vieil).jpg Balabanın hazırlanma
və ifa edilmə ustalığı
ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2013 [5]
15 Jotati Church.jpg Nicin mədəni mühiti sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Nic 2012 [6]
16 Krasnaya sloboda i galleryfull.jpg Qırmızı Qəsəbənin
mədəni mühiti
sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Qırmızı Qəsəbə 2012 [7]

Xəritə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda qeyri-maddi mədəni irs nümunələri. Xəritədə işarə ilə göstərilmişdir: 1.Lahıc, misgərlik

Azərbaycan mədəni irsi digər ölkələrin siyahısında[redaktə | əsas redaktə]

Ermənistan 2014-cü il və 2017-ci ildə müvafiq olaraq lavaşKöçəri rəqsini öz UNESCO siyahısına daxil etmişdir. Bunlardan birincisi 2016-ci ildə, ikincisi isə 2018-ci ildə Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bundan başqa Ermənistanın iddiasında olduğu dolmakamança Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısı 2017-ci ildə daxil edilmişdir.

Zorxana (İran, 2010)[redaktə | əsas redaktə]

Silk-film.png Xarici video
Silk-film.png Yallı Zorxana rəqsi
Silk-film.png Zorxana ifası
Silk-film.png Zorxana "Qorxma mən səninleyem 1919" filmində
Silk-film.png Zorxana Novruz bayramında
Əsas məqalə: Zorxana

İran sivilizasiyasının tədqiq edən İranika ensiklopediyasına görə, İrandan sonra zorxananın yayıldığı ikinci ərazi Azərbaycandır.[3]

Zorxana Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FO0105000001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[4]

Koroğlu (Türkmənistan, 2015)[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: KoroğluKoroğlu dastanı
Silk-film.png Xarici video
Silk-film.png Cəngi Koroğlu
Silk-film.png Çartoyu Koroğlu
Silk-film.png Misri Koroğlu
Silk-film.png Dəli Koroğlu
Silk-film.png Koroğlunun Durnatel səfəri
Silk-film.png Novruzu Koroğlu

2015-ci ildə Koroğlu dastanının türkmən versiyası Türkmənistanda YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Koroğlu dastanı azərbaycanlılar arasında çox məşhurdur. Koroğlunun mənşəyi olaraq İran Azərbaycanı, Qafqaz və ya Şərqi Anadolu göstərilir. İlya Berezin Koroğlunu Azərbaycan xalq ozanı olaraq təqdim edir.[5] Koroğlunun fars-Azərbaycan dilindəki əlyazması Fransanın Milli Kitabxanasında saxlanılır. Bu əlyazmada fars nəsri və Azərbaycan dilindəki qoşmalar bir-birini əvəz edir.[6][7]

Koroğluya aid bir çox xalq mahnıları vardır. Üzeyir Hacıbəyov bu dastanın motivləri əsasında "Koroğlu" operasını yazmışdır. Bundan başqa Koroğluya Azərbaycan bir çox rəsm və heykəl əsərləri, həmçinin film həsr edilmişdir.

Koroğlu Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FL0104010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[8]

Plov (Özbəkistan, 2016)[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Plov

Hazırlanma üsuluna, tərkib zənginliyinə, süfrəyə təqdim etmə qaydalarına görə Azərbaycanda plovun üç növü – daşma plov, süzmə plov və döşəmə plov geniş yayılmışdır. Bu plov növləri içərisində daşma plov hazırlanma qaydasına görə daha bəsit olub digər plov növlərinə nisbətən qədimliyi ilə seçilir. Onu hazırlamaq üçün saxsı çölməyə tökülən düyünün üzərinə su əlavə edilir, suyu tam çəkilənə qədər bişirilir. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində plovun bu növü “çəkmə”, südlə su qarışığında bişirilirsə, “südlü plov” adlanır. Daşma plovdan fərqli olaraq, çəkmə plovun düyüsünə xırda-xırda doğranmış ət, südlü plova isə zövqdən asılı olaraq kişmiş, qaysı, xurma, hətta doğranmış balqabaq da əlavə olunur. Daşma plov süfrəyə, bir qayda olaraq, isti-isti və ya soyuq şəkildə verilir. Lənkəran bölgəsində bu plov səfər yeməyi kimi də hazırlanır. Bunun üçün axşamdan bişirilən plov bir müddət çölməkdə saxlanır, çölməyin formasını aldıqdan sonra onu dəsmala büküb səfər yeməyi kimi yola tədarük edirlər. Çörəyin düyü ilə əvəzləndiyi bu bölgədə daşma plov yemiş-qarpızla, soğanla, şor balıqla, yağla, qatıqla yeyilir.

Plov Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində ST0901120001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[9]

Xıdırəlləz (Makedoniya və Türkiyə, 2017)[redaktə | əsas redaktə]

"Aşıq Qərib" dastanına çəkilmiş illüstrasiyada Xızır Nəbi obrazı
Əsas məqalə: Xızır Nəbi bayramı

2017-ci ildə Xıdırəlləz "Yaz bayramı" olaraq Türkiyə və Makedoniyada YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Bu ölkələrdən fərqli olaraq Azərbaycanda Xıdırəlləz "Qış bayramı" kimi, 10 fevralda (Kiçik Çillənin 10-cu günündə, Novruz bayramından 6 həftə əvvəl) keçirilir. Kiçik Çillə və ya Xızır Nəbi bayramı adlandırılan bu bayramda müxtəlif şənliklər təşkil edilir, gənclər və uşaqlar evləri gəzərək hədiyələr toplayır, şeirlər oxunur, oyunlar oynanılır. Yemək olaraq xəşilplov bişirilir.[10]

Azərbaycanlıların etnik qrupu olan qarapapaqların Türkiyədə yaşayan qrupu Anadolu türklərindən fərqli olaraq Xızır Nəbi bayramını mayda yox, fevralda qeyd edirlər.[11] Quba rayonunun Xınalıq kəndində Xıdır Nəbi türbə-məscid yerləşir. Bundan başqa Xızır Nəbi "Aşıq Qərib" dastanının Azərbaycan versiyasının qəhrəmanıdır. "Xıdır İlyas" Azərbaycan xalq oyunlarından biridir, ona aid nəğmələr vardır. Azərbaycan aşığı Miskin Abdal öz şeirində onun adını çəkir:

" Bu tac, bu taxt qılınc vəfa,

Şıx oğlu Şah İsmayıla.

Xızır Nəbi ol Mustafa,

Olsun pənah İsmayıla.

"

Xıdır Nəbi Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində DB0204010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[12]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. 11 ölkə ilə birlikdə
  2. İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. İran ilə birlikdə

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azerbaijan - Information related to Intangible Cultural Heritage  (ing.)
  2. Qazaxıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. [1]
  4. intangible.az. "Zorxana oyunları". http://intangible.az/front/az/aboutExample/21708. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  5. Березин И. Н. Путешествие по Северной Персии. — Казань, 1852. — С. 90.
  6. [2]
  7. [3]
  8. intangible.az. "Koroğlu". http://intangible.az/front/az/aboutExample/19239. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  9. "Plov". intangible.az. http://intangible.az/front/az/aboutExample/19239. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  10. Alaattin UCA (2007). "TÜRK TOPLUMUNDA HIDIRELLEZ - I". A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. http://www.turkiyatjournal.com/Makaleler/1246720106_Alaattin%20UCA.pdf. İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  11. Erkan ASLAN. "KARAPAPAK-TEREKEME TÜRKLERİNDE HIDIRELLEZ GELENEĞİ". http://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=108&Sayfa=207. İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  12. "Xıdır Nəbi". intangible.az. http://intangible.az/front/az/aboutExample/16752. İstifadə tarixi: 2018-10-02.