Azərbaycandakı karvansaraların siyahısı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycandakı karvansaraların siyahısıAzərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən karvansaralar.

İlk karvansaralar 5-6 min il əvvəl inşa olunmağa başlayıb. Tarixi mənbələrə görə, karvansaraların Azərbaycanın qədim və iri ticarət mərkəzlərində - Bakıda, Gəncədə, Şəkidə, Abşeron yarımadasında və başqa yerlərdə hələ orta əsrlərdən əvvəl fəaliyyət göstərib. Tarixi mənbələr bölgədə ilk karvansaraların e.ə. 6-3 minillikdə, yəni 5-6 min il əvvəl inşa olunduğu barədə xəbər verir. Eradan əvvəl 550-ci ildən 330-cu ilə kimi hökm sürmüş Əhəmənilər imperiyası qədim dövrün ən böyük imperiyalarından biri olub. Bu imperiya şimal-şərqi Afrikadan tutmuş (Misir də daxil olmaqla) Hindistana kimi, şərqdə Hind okeanından, cənubda İran körfəzindən tutmuş şimali Qafqaz dağlarına qədər böyük bir ərazini əhatə edirdi. Həmin dövrlərdə Azərbaycanın ərazisi də bu imperiyanın tərkibinə daxil idi. Eramızdan əvvəl 5 əsrdə yaşamış yunan tarixçisi Herodot Əhəmənilər imperiyasının tərkibində yaşayan 70 xalq və tayfanın adını çəkir. İran hökmdarı imperiyanın idarə olunmasını asanlaşdırmaq məqsədilə hərəkət üçün rahat yolların yaradılmasına və onların təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xüsusi diqqət yetirirdi. Bu məqsədlə imperiya ərazisində əsas ticarət yollarında bir günlük yol məsafəsində karvansaralar və gözətçi dəstələri üçün məntəqələr tikilirdi.[1]

Azərbaycanın qədim karvan yolları üzərində yerləşməsi, əlverişli coğrafi mövqeyiiqlimi ərazidə ticarətin geniş səviyyədə təşəkkülünə təkan verirdi. İqtisadi əlaqələrin tənzimlənməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edən karvan yolları üzərində tacirlərin rahatlığı üçün hamamlar, kəhrizlər, məscidlərlə yanaşı, karvansaralar da inşa olunurdu. Karvansaralarda karvanların dayanacaq yeri, mehmanxana tipli istirahət otaqları, minik və yük heyvanları üçün ayrıca yer (tövlə) və axurlar, ticarət mallarının saxlanması üçün anbarlar, müxtəlif dükanlar, yeməkxana və s. olurdu.[1]

Hələ orta əsrlərdə Azərbaycan ticarət mərkəzi kimi tanınırdı. Şərqlə Qərbin müxtəlif ölkələri ilə ticarət aparan Azərbaycandan neft, duz, ipək, yun, mis qablar və xalçalar müxtəlif ölkələrə ixrac olunurdu. Həmin dövrlərdə ölkəyə gələn tacirlər karvanlarının təhlükəsizliyi, onların ölkədə qala bilmələri üçün müxtəlif bölgələrdə karvansaralar tikilirdi. Əsrlər boyu böyük şəhərlərdə, o cümlədən də Böyük ipək yolu üzərindəki karvansaralar bugünkü mehmanxana funksiyasını daşıyıb. O dövrdə karvansaralar 2 qrupa bölünürdü - şəhər və yolüstü karvansaralar. Yolüstü karvansaralar daha çox istehkamı, qalanı xatırladırdı. Qalın divarları olan həmin karvansaraların bir qapısı vardı və gecələr bağlanırdı. Şəhər karvansaralarının isə əsasən iki qapısı olub və daha yaxın məsafələrdə yerləşirdi.[1]

Karvansaraların siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

Adı Təxmini tikilmə tarixi Yerləşdiyi yer Qısa təsvir Şəkil
Aşağı Karvansara
XVI-XVIII əsrlər
Şəki şəhərinin gerbi.png Şəki
Şəki şəhərinin Mirzə Fətəli Axundov küçəsində yerləşir[2] Karvansara yerli ustalar tərəfindən tikilmişdir. Həm tikiliş həm də şərait baxımından çox rahat və gözəl olub, iri miqyaslı sövdələşmələrin, alış-verişlərin aparılması üçün əlverişli şəraitə sahib olmuşdur.[3] Ashagi kervansarai 2.JPG
Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası
XIX əsr
Şuşa şəhərinin gerbi.png Şuşa
Şuşada yerləşən və XIX əsrə aid olan karvansaray.[4] Karvansaray Mirzə Fətəli Axundov küçəsində yerləşir.[5] Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən etibarən Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Batabat karvansarayı
XVII-XVIII əsrlər
Şahbuz rayonu
Şahbuz rayonunun Biçənək kəndinin şimalda, meşənin içərisində, Çəpər оbası adlı yaşayış yerinin yaxınlığında tarixi abidə. İri qaya parçalarından dördkünc fоrmada tikilmiş iki оtaqdan ibarətdir. Bina yоlun kənarındadır. Xalq arasında "Karvansaray" adlandırılır. Ehtimal ki, binalardan müvəqqəti dayanacaq məntəqəsi kimi istifadə оlunmuşdur. Naxçıvanda karvan yоllarının kənarında tikilən bu tip dayanacaq məntəqələrinə bir neçə yerdə rast gəlinir. Binanı XVII-XVIII əsrlərə aid etmək оlar.[6]
Buxara karvansarayı
XV əsr
WP baku siegel.png Bakı
İçərişəhərin ticаrət mаgistrаlının üzərində tikilmişdir. Plаndа kvаdrаt fоrmаlı, qаbаrıq pоrtаllı kаrvаnsаrаyın həyəti səkkizüzlü fоrmаdаdı. Pеrimеtr üzrə еyvаnlаr və şəхsi оtаqlаr – hücrələrlə əhаtə оlunmuşdur. Səkkizüzlü rаhаt həyət, gündəlik ticаrət əməliyyаtlаrındаn sоnrа səyyаhlаrın və tаcirlərin tоplаşdığı, аçıq səmа аltındа хüsusi bir zаl idi. Düz çərçivəyə аlınmış həyətin dахili məkаnının bütün pеrimеtri bоyu ümumi üslublа birləşən çаtmа tаğ mеmаrlıq kоmpоzisiyаsının əsаs hissəsini təşkil еdir.[7] Buxara karvansarası 2.JPG
Culfa kаrvаnsаrаyı
Bilinmir
Culfa rayonu
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfа rayonunun Gülüstаn kəndində, Аrаz çаyının sоl sаhilin də mеmаrlıq аbidəsi. Kаrvаnsаrаyının qаlıqlаrı 1974-cü ildə çöl-tədqiqаt işləri zаmаnı аşkаr еdilmiş, 1978-ci ildə binаnın plаnı tаm üzəçıхаrılmışdır. Kаrvаnsаrаy çаy dаşındаn tikilmiş və gəc məhlulu ilə suvаnmışdır. Culfa kаrvаnsаrаyının аşkаr оlunmuş hissəsində çоxlu yаşаyış оtаqlаrı vаrdır. Bəzi оtаqlаrın örtük hissəsi mаrаqlı kоnstruksiyаyа mаlikdir. Binаnın şərq tərəfində sаğ və sоldа tаğ fоrmаsındа dərin divаr оyuqlаrı оlаn böyük zаl mövcuddur. Bu zаl hаqqındа qəti fikir söyləmək çətindir. Lаkin bеlə plаn quruluşunа mаlik köhnə məscidlər də məlumdur.[8]
İkimərtəbəli karvansaray
XV əsr
WP baku siegel.png Bakı
Kаrvаnsаrаyın еyni ох üzrə yеrləşən ikitərəfli аçıq girişləri vаr. Karvansaraya giriş dəniz ticаrəti ilə əlаqədаr sаhil küçəsindən və ticаrət mаgistrаlı yerləşən hissədən mümkündür. Kаrvаnsаrаy daxili plаnına əsasən kvаdrаt fоrmаlıdır. Dахili məkаnı səkkizüzlüdür, arхаsındа аyrıcа оtаqlаr yеrləşən еyvаnlаrlа əhаtə оlunmuş həyətdən ibаrətdir.[7] Two floory carvansarai in Baku.JPG
İkimərtəbəli karvansara
XIX əsr
Şuşa şəhərinin gerbi.png Şuşa
Şuşada yerləşən və XIX əsrə aid olan karvansaray. Karvansaray Gövhərağa küçəsində yerləşir.[5] Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən etibarən Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Karvansara
XVIII əsr
Şuşa şəhərinin gerbi.png Şuşa
Şuşada yerləşən və XVIII əsrə aid olan karvansaray. Karvansaray Vaqif küçəsində yerləşir.[5] Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən etibarən Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Kiçik karvansaray
XV-XVI əsrlər
WP baku siegel.png Bakı
Kаrvаnsаrаy ХV əsrin sоnu ХVI əsrin əvvəlində tikilmişdir. Plаndа kvаdrаt fоrmаlıdır. İçəridə küncləri kəsik, iri dördbucаq şəkilli həyəti vаr. Bütün pеrimеtr bоyu еyvаnlа əhаtə оlunmuşdur. Eyvаnın аrхаsındа isə şəхsi istifаdə üçün nəzərdə tutulmuş yаşаyış оtаqlаrı yеrləşir. Şimаl-cənub охu üzrə, ticаrət küçələrini birləşdirən bir оtаqlı, iki tərəfli аçıq girişi vаr. Həyətin bəzək memarlığı, ənənəvi fоrmаlаr - səthi düz dördbucаq çərçivələrə аlınmış çаtmа tаc еyvаnlаr üzərində qurulmuşdur.[7] Kiçik karvansaray (2).JPG
Multanı karvansarayı
XIV əsr
WP baku siegel.png Bakı
İçəri Şəhərdə XIV əsrə aid tarixi memarlıq abidəsi olan karvansaray. Karvansaray "Multanı" adını Pakistanın Multan şəhərinin adından almışdır. Multanı karvansarayı dəfələrlə tədqiq olunmuş, ölçülmüş, 1973-1974 – cü illərdə isə abidədə bərpa işləri aparılmışdır.[9] Multanı karvansarayı.jpg
Qaraçı karvansarası
Orta əsrlər
Abşeron rayonu
Abşeron rayonunun, Pirəkəşkül kəndi yaxınlığında orta əsrlərə aid memarlıq abidəsidir. Qədim Bakı-Şamaxı karvan yolunun üstündədir. XIX əsrdən karvan yolunun ticari əhəmiyyətini itirməsi ilə əlaqədar olaraq Qaraçı karvansarası istifadəsiz qalıb.Sonralar köçəri qaraçılar vaxtaçırı burada məskən saldıqlarından yerli əhali karvansaranı Qaraçı karvansarası adlandırıb.Mənbələrdə isə abidə Miəcik karvansarası adlanır.[1]
Qarğabazar karvansarası
1681
Fuzuligerb.png Füzuli
Karvansara kəndin mərkəzində çоx da hündür оlmayan təpənin döşündə (еni 23,67, uzunu 34,70) inşa оlunmuşdur. Еlmi mənbələrdə оnun tikilmə tarixi 1681-ci il göstərilsə də, karvansaranın mеmarı məlum dеyil.[10][11] Qarğabazar karvansarası.jpg
Səfərov qardaşlarının karvansarası
XVIII əsr
Şuşa şəhərinin gerbi.png Şuşa
Şuşada yerləşən və XVIII əsrə aid olan karvansaray. Karvansaray Ocaqqulu küçəsində yerləşir.[5] Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən etibarən Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Səngəçal karvansarası
1439-40-cı illər
Sangachalgerb.png Səngəçal
İki mərtəbəli karvansarayın fasadında olan kitabədə karvansaranın şirvanşah I Xəlilullahın göstərişi ilə 1439-40-cı illərdə inşa edilməsi qeyd olunur. Binanın pəncərələri, dekor elementləri, tikili quruluşu onu bir istehkama bənzədir. Bina mişar daşından inşa edilmişdir. XIX əsrdə karvan yollarının əhəmiyyətini itirməsi ilə karvansara fəaliyyətini dayandırmışdır.[12] Karvansaray by UZEYİR A MİKAYİL4.jpg
Şah Abbas karvansarası
XVII əsr
Ganja coa.PNG Gəncə
Karvansaray XVII əsrdə yaşamış, Şeyx Bahəddin Məhəmməd Amilinin layihəsi əsasında şərq memarlığı üslubunda tikilmişdir. Tikintidə yumurta ağı ilə gil-əhəng qatışığından və bişmiş qırmızı kərpicdən istifadə olunmuşdur. Bina Şah Abbasın sifarişi ilə tikildiyindən Şah Abbas Karvansarayı adlanmışdır. Karvansara XVII əsr Gəncəsində Şeyx Bahəddin tərəfindən tikilmiş tarix-memarlıq kompleksinə daxildir. Kompleksə daxil olan 2-ci bina Cümə Məscidi, 3-cü bina isə Çökək Hamamdır.[13] Şah Abbas karvansarayı, Gəncə 001.jpg
Uğurlu Xan karvansarayı
XVII əsr
Ganja coa.PNG Gəncə
Uğurlu Xan Karvansarası feodal dövrünün ənənələrinə uyğun inşa edilmiş iki böyük həyəti olan kompleksdən ibarət idi. Bu karvansara 1663-64-cü illərdə Gəncə bəylərbəyi olmuş Murtuzaquluxan Ziyadoğlunun qardaşı oğlu I Uğurlu xanın vəsaiti ilə tikilmiş və xan nəslinə mənsub olmuşdur.[14]
Xanlıq Muxtar karvansarası
XVIII əsr
Şuşa şəhərinin gerbi.png Şuşa
Şuşada yerləşən və XVIII əsrə aid olan karvansaray. Karvansaray Mirzə Fətəli Axundov küçəsində yerləşir.[5] Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən etibarən Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Yuxarı Karvansara
XVIII-XIX
Şəki şəhərinin gerbi.png Şəki
Ümumi sahəsi 6000 kvadratmetr olan Yuxarı Karvansaraya Şəki memarlığı üçün səciyəvi olan kərpic və çay daşının birlikdə işlədilməsi xüsusi kalorid verir.

Tikili relyefə uyğun olaraq küçəyə baxan hissədə 14 metr, içəri üzdən isə 8 metr hündürlükdə inşa edilmişdir. 300-dən artıq otaq və zirzəmidən ibarət olan karvansaranın 2 giriş darvazası vardır. Bina üç mərtəbəlidir. Darvazaların içəri hissəsinin tavanı kərpicdən tağlı günbəzlərdir.[15]

Caravanserai Hotel.jpg

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 "Uzaq yolların tozu, yorğun yolçuların izini bugünə nə daşıyır?". Milli.az. 19 Yanvar 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  2. Yuxarı Karvansaray. GoMap. ONLAYN NAVİQATOR
  3. Bu gün. Sheki.Net
  4. "Shusha State Historical & Architectural Reserve". 4 October 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 August 2010.
  5. 1 2 3 4 5 "ERMƏNİ VANDALİZMİ: Əsirlikdə olan Azərbaycan abidələri - Şuşa rayonu". Armenianvandalism.az. 21 Yanvar 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  6. Naxçıvan abidələri ensiklopediyası 2008, səh. 37.
  7. 1 2 3 "Ölkə Əhəmiyyətli Abidələr". İcherisheher.gov.az. 19 Yanvar 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  8. Naxçıvan abidələri ensiklopediyası 2008, səh. 62.
  9. Multani karvansarası – hindlilərin yadigarı
  10. Академия наук Азербайджанской ССР. (1983). Известия Академии наук Азербайджанской ССР. Серия литературы языка и искусства. Baku: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 119.
  11. Академия наук Азербайджанской ССР. (1966). Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока. Baku: Наука, Главная редакция восточной литературы. 279.
  12. Усейнов М., Бретаницкий Л., Саламзаде А. (1963). История архитектуры Азербайджана. Москва: Наука, Главная редакция восточной литературы.
  13. Uğurlu Xan karvansarayı
  14. Şah Abbas Karvansarası
  15. SHEKININ MEDENI-TARIXI ABIDELERI

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. AMEA Naxçıvan bölməsi (2008). Naxçıvan abidələri ensiklopediyası (PDF). Naxçıvan.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]