Böyük Qafqaz təbii vilayətinin fiziki-coğrafi səciyyəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Baş suayrıcı silsilə - Böyük Qafqaz

Böyük Qafqaz təbii vilayətinin fiziki-coğrafi səciyyəsi - Böyük Qafqaz təbii vilayəti Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşir. Cənubdan Qanıx-Əyriçay vadisi, Şirvan və Cənub-Şərqi Şirvan düzləri, şimaldan Rusiya Federasiyası, şərqdən Xəzər dənizi, qərbdən Gürcüstanla əhatələnir. Ərazinin hündürlüyü 4466 m-dən (Bazardüzü dağı) – 27 m-dək (Xəzər dənizi səviyyəsi) dəyişir. Şahdağ (4243 m), Tufandağ (4191 m), Bazaryurd (4116 m) kimi Respublikanın ən hündür zirvələri buradadır. Böyük Qafqaz dağlarının şimal-şərq yamacının ətəkləri ilə Xəzər dənizi arasında Samur-Dəvəçi ovalığı yerləşir. Burada hündürlük 300-500 m (dağətəyi sahədə) ilə -27 m arasında dəyişir. Ərazidə antropogen dövrünün çökmə süxurları geniş yayılmışdır. Şollar düzü zəngin yeraltı su ehtiyatlarına malikdir. Az miqdarda neft çıxarılır. Burada Samur, Qusarçay, Qudyalçay, Vəlvələçay, Gilgilçay, Ataçay və b. axır, Samur-Abşeron kanalı uzanır. Çəmən-meşə, bataqlıq-çəmən, boz-çəmən, şabalıdı, qəhvəyi dağ-meşə torpaqları yayılmışdır. Palıd, vələs və s. ağaclardan ibarət meşələr yayılır. Qusar yasaqlığı yaradılmışdır. Burada ayı, canavar, tülkü, çaqqal, meşə dələsi və b. heyvanlara, quşlardan isə kəklik, ördək və s. rast gəlinir.

Böyük Qafqazın Baş Suayrıcı silsilə oroqrafik quruluşa malikdir. Suayrıcı silsilədən cənuba və şimala bir sıra köndələn və qısa tirələr ayrılır. Köndələn tirələrin əksərriyəti eyni istiqamətli tektonik qırılmalar üzrə çay dərələrinin əmələ gəlməsi ilə əlaqədar yaranmış və cənub yamac çayları hövzələri arasında suayrıcı təşkil edir. Cənub yamacda  qərbdən şərqə bir sıra əsas  köndələn tirələr: Qubax, Əyriqüney, Murov, Həmzəqor, Qumbaşı Küpçal, Qaflan, Xanyaylaq, Qazdağ, Fiy, Rüstəmbaz və s.[1] Böyük Qafqaz təbii vilayətdə çökmə mənşəli süxurlar üstünlük təşkil etdiyinə və b.səbəblərə görə sürüşmələr geniş yayılmışdır (şəkil). Ərazi əsasən Yura, Təbaşir, Paleogen, Neogen yaşli süxurlardan təşkil olunmuşdur.

Çökmə süxur.

Mineral bulaqlar (Xaşı, Cimi, Xaltan, Qalaaltı, Qax, İlisu və s.), polimetal filizi (Filizçay), neft, Təbii qaz və müxtəlif növ tikinti materialı yataqları vardır.[2]

Oroqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Göyçay dərəsindən şərqə cənub yamacının oroqrafiyası dəyişilir. Burada Baş Suayrıcı silsiləyə paralel qısa və ortadağlıq Qovdağ və Niyaldağ silsilələri, Müdrü və Lahıc dağarası çökəklikləri meydana çıxır.                                         

 Baş Suayrıcı silsilədən şərqDübrar (2205 m), Aladaş (1371 m) silsilələri və Kəmçi tirəsi yarləşir. Böyük Qafqazın ən mühüm oroqrafik elementlərindən biri Yan silsilədir. Yan silsilə Baş Suayrıcıdan 20 km şimalda ona paralel yerləşir və şimal-qərb cənub-şərq  istiqamətdə Şahdağ (4243 m) massivindən Beşbarmaq dağına (440 m) qədər 115 km məsafədə uzanır, Zarat yaxınlığında Boğaz düzənliyinə gömülərək yox olur.

Beşbarmaq dağı (440 m)

Yan silsilənin şimal-qərbində Qusar maili düzənliyi yerləşir. Şahdağ massivinin şərqdə davamını təşkil edən və eyni süxur qatlarından qurulmuş Mıxtökən silsiləsi ucalır. Bu silsilə Qudyalçay dərəsindən şərqdə kəskin alçalır. Burada yan silsilənin maksimal hündürlüyü 2383 m-ə çatır. Yan silsilənin şərqdə davamını Yerfi, Təklə və Beşbarmaq tirəsi təşkil edir. Şahdağdan Beşbarmağa qədər 115 km məsafədə Yan silsilənin yüksəkliyi 3700 m azalır. Yan silsiləni Suayrıcı silsilədən dərin Köndələn çay dərələri fərqləndirir və çaylarda (Qusarçay, Qudyalçay, Qaraçay, Ağçay, Vəlvələçay, Gilgilçay, Ataçay və b.) kəsilərək parçalanır.

Baş Suayrıcı silsilə ilə Yan silsilə arasında dağdaxili çökəkliklər[redaktə | əsas redaktə]

Baş Suayrıcı silsilə ilə Yan silsilə arasında dağdaxili çökəkliklər olan  Şahdüzü, Xınalıq, Yerfi-Qonaqkənd, Xaltan, Gilgilçay, Tıxçay və b. yerləşir. Yan silsiləyə nisbətən alçaq və orta dağlıqda yerləşən bir sıra asimmetrik quruluşda Qafqaz istiqamətli çayarası köndələn tirələr yerləşir – qərbdə Böyük Suval (1500-1900 m), şərqdə Qaynarca tirələri (500-700 m). Burada bir sıra kiçik çökəkliklərə rast gəlinir – Rustov, Xələflər və b. Şimal-şərqdə Samur çayı və Vəlvələçay arasında 2008 m yüksəkliklərdə böyük çayların qutuvarı terraslı dərələri ilə kəsilmiş Qusar maili düzənliyi yerləşir. Bu maili düzənliklə Xəzər dənizi arasında cənub-şərq istiqamətdə cənuba doğru daralan Samur-Dəvəçi (30-35 km-dən 5-10 km-ə qədər) ovalığı vardır.

Qusar maili düzənliyi

Cənub yamacda Girdımançay dərəsindən şərqə doğru genişlənən Şamaxı-Qobustan və Abşeron sahələri əmələ qəlir. Bu sahələrinin ən mühüm elementləri qərbdə geniş yaylalar (Gürcüvan, Şamaxı, Mərəzə) və alcaq (Meysəri) tirələrdir. Şamaxı yaylasından şimalda geniş və terraslı çay dərələri ilə kəsilmiş Qızmeydan yaylası (1000-1400 m) yerləşir. Şərqdə bu oroqrafik sahələri Qobustan əvəz edir. Burada qısa və alçaq, asimmetrik quruluşda tirələr (Qayıblar, Şayıblar, Atyal, Nardaran, Böyük Siyəki, Boyanata, Ələt tirələri və b.), sinklinal platolar (Kicəki, Donuzluq, Böyükdaş, Kiçikdaş və s.), çökəkliklər (Ceyrankeçməz, Pirsaat, Torağay, Qaraibad və b.) və çox saylı palçıq vulkanı dağları (Torağay, Otmanbozdağ, Böyük və Kiçik Kənizə, Güzdək Bozdağı və s.) relyefin əsas formalarıdır.

Daşgil palçıq vulkanı

Oroqrafik xüsusiyyətlərinə görə Abşeron yarımadasının qərbşərq hissələri fərqlənir. Yarımadanın qərb hissəsi Cənub-Şərqi Qobustandan fərqlənir. Burada relyefin əsas formaları akçaq və qısa tirələrdən (Şabandağ, Fatmayı və b.), nəlbəkivarı sinklinal plato və çökəkliklərdən (Güzdək yaylası, Baki muldası və s.), erozion-tektonik dərələrdən (Yasamal), çökəklərdən (Ceyranbatan, Masazır, Böyük Şor və b.), palçıq vulkanı təpələrindən (Lökbatan, Zigilpiri, Keyrəki) ibarətdir.[3]

Həmçinin bax:[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər:[redaktə | əsas redaktə]

İstinad:[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1.Azərbaycan respublikasının coğrafiyası. III cild “Regional coğrafiya”.Baki, 2015, s.43 
  2. Azərbaycan respublikasının coğrafiyası. III cild “Regional coğrafiya”.Bakı, 2015, s.43
  3. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. III cild “Regional coğrafiya”. Oroqrafiya (müəlliflər: Əlizadə E.K., Tarixazər S.Ə.). Bakı, 2015, s.43