Büveyhilər

Büveyhilər
	Tarixi dövlət
Büveyhilər
934 — 1062
Paytaxt	Şiraz, Rey, Bağdad, Həmədan
Dil	fars dili, Pəhləvi dili, ərəb dili
Ərazisi	təq. 1.600.000 km²;
İdarəetmə forması	İrsi monarxiya
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Büveyhilər^[1] (ərəb. الدولة البويهية‎; fars. آل بویه‎) — 934-cü ildən 1062-ci ilə qədər əsasən İraq, mərkəzi və cənubi İran üzərində hökmranlıq edən Deylam mənşəli şiə İran sülaləsi idi.^[2]^[3] Onlar Gilan əyalətinin Əmləş yüksəkliklərində yerləşən Əl-Buyə kəndindən idilər və özlərini Sasanilərin nəsilləri hesab edirdilər.^[4]Bölgədəki digər İran sülalələrinin yüksəlişi ilə birlikdə Büveyhilərin hakimiyyətinin təqribən əsri İran tarixində bəzən "İran İntermezzo" adlandırılan dövr müsəlmanların Farsları fəth etməsindən sonra Abbasi Xilafətinin hakimiyyəti ilə Səlcuq İmperatorluğu arasında bir fasilə idi.

Tarixi

Büveyhilər (həmçinin Bovayhilər, Buveyhilər; fars dilində: Āl-e Būya) sülaləsi 10-cu əsrin ortalarından 11-ci əsrin ortalarına qədər İranın cənub və qərb hissələrində, eləcə də İraqda hakimiyyətdə olmuş deyləmi mənşəli sülalədir.

Mənşə

Büveyhilər sülaləsi Xəzər dənizinin cənubundakı dağlıq bölgə olan Deyləm sakinlərindəndir (deyləmilərdən). Sülalənin adı onların atası olan Būya ibn Fannā (Pənāh) Xosrovdan gəlir. Rəvayətlərə görə, Buya Lahican yaxınlığında yaşayan kasıb bir balıqçı olmuşdur. Onun üç oğlu — Əli, Həsən və Əhməd — sülalənin əsl qurucuları sayılırlar.

Büveyhilərin yüksəlişi Abbasilər xilafətinin zəiflədiyi və yerli hərbi rəhbərlərin (məsələn, Mərdavic ibn Ziyar) bölgədə gücləndiyi bir dövrə təsadüf edir. Büveyhi qardaşları əvvəlcə Mərdavicin rəhbərlik etdiyi Ziyarilər ordusunda xidmət etmiş, lakin Mərdavicin ölümündən (935) sonra öz müstəqil hakimiyyətlərini qurmağa başlamışlar.

Hakimiyyətin qurulması və genişlənməsi

Sülalənin üç əsas qolu formalaşmışdı:

Fars Büveyhiləri: Əli (İmad əd-Dövlə) tərəfindən Şiraz mərkəzli qurulmuşdur.
Rey, İsfahan və Cibal Büveyhiləri: Həsən (Rükn əd-Dövlə) tərəfindən idarə olunurdu.
İraq və Xuzistan Büveyhiləri: Əhməd (Müizz əd-Dövlə) 945-ci ildə Bağdadı fəth edərək Abbasilər xəlifəsini öz himayəsinə götürmüşdür.

945-ci ildə Bağdadın işğalı ilə xəlifə Büveyhilərdən tam asılı vəziyyətə düşdü. Xəlifə Əhmədə "Müizz əd-Dövlə" (Dövləti qüdrətləndirən), Əliyə "İmad əd-Dövlə" (Dövlətin dirəyi) və Həsənə "Rükn əd-Dövlə" (Dövlətin rüknü/sütunu) titullarını verdi.

Ədud əd-Dövlə və sülalənin zirvəsi

Büveyhilərin ən parlaq dövrü Ədud əd-Dövlənin (949–983) hakimiyyəti illərinə düşür. O, bütün Büveyhi torpaqlarını vahid rəhbərlik altında birləşdirməyə nail oldu. O, qədim İran ənənələrini dirçəldərək özünə "Şahənşah" (Şahlar şahı) titulunu götürdü. Onun dövründə infrastruktur layihələri (məsələn, Şiraz yaxınlığındakı "Bənd-e Əmir" bəndi), xəstəxanalar ("Bimaristan-e Ədudi") inşa edildi, elm və ədəbiyyat hamisi kimi tanındı.

Mədəniyyət və din

Büveyhilər dini əqidə baxımdan Şiə idilər (əvvəlcə Zeydi, sonra On iki imam şiəliyi). Onların hakimiyyəti dövründə Qədir-Xum bayramı və Aşura mərasimləri ilk dəfə rəsmi şəkildə qeyd olunmağa başlandı. Bununla belə, onlar sünni əhaliyə və Abbasi xəlifəsinə qarşı praqmatik dözümlülük nümayiş etdirirdilər. Büveyhi sarayları İbn Sina, əl-Biruni və əl-Mütənəbbi kimi dövrün böyük alim və şairlərinin toplaşdığı mərkəzlər idi. Onlar həm ərəb, həm də fars mədəniyyətinin sintezinə şərait yaradırdılar.

Tənəzzül və süqut

Ədud əd-Dövlənin ölümündən sonra sülalədaxili çəkişmələr, ordudakı deyləmi və türk qrupları arasındakı rəqabət və iqtisadi zəifləmə sülaləni sarsıtdı. Şərqdən gələn Qəznəvilər və daha sonra Səlcuqlular Büveyhi torpaqlarını bir-bir ələ keçirdilər. 1055-ci ildə Səlcuqlu sultanı Toğrul bəyin Bağdada daxil olması ilə Büveyhilərin İraqdakı hakimiyyətinə, 1062-ci ildə isə Fars bölgəsindəki son qalıqlarına son qoyuldu.

Sülalənin hökmdarları

Böyük hökümdarlar

Büveyhi hökümdarları dövləti əsasən Fars, Cibal və İraqı idarə etmişlər. Ölkə üç yerə bölünmüş olduğundan üç ayrı hökümdar tərəfindən idarə edilirdi.

Fars qolu

İmadüddövlə 934–949
Ədudüddövlə 949–983
Şərəfüddövlə 983–989
Səmsamüddövlə 989–998
Bəhaüddövlə 998–1012
Sultanüddövlə 1012–1024
Əbu Kalicar 1024–1048
Əbu Mənsur Fülad Sütun 1048–1055

Səlcuqlulara daxil olmuşdur.

Rey qolu:

Ruknüddövlə 935–976
Fəxrüddövlə 976–980
Müəyyədüddövlə 980–983
Fəxrüddövlə (yenidən) 984–997
Məcdüddövlə 997–1029

Qəznəlilərə daxil olmuşdur.

İraq qolu:

Müizzüddövlə 945–967
İzzəddövlə 966–978
Ədudüddövlə 978–983
Səmsamüddövlə 983–987
Şərəfüddövlə 987–989
Bəhaüddövlə 989–1012
Sultanüddövlə 1012–1021
Müşərrəfüddövlə 1021–1025
Cəlalüddövlə 1025–1044
Əbu Qəlicar 1044–1048
əl-Malikür-Rəhim 1048–1055

Səlcuqlulara daxil olmuşdur.

Kiçik hökmdarlar

Bəzi kiçik bölgələri idarə esən Büveyhi hökmdarlarıdır.

Bəsrə Büveyhləri

Ziyaəddövlə 980-?

Fars Büveyhlərinə qatılmışdır.

Həmədan Büveyhləri

Muayyadüddevle 976–983
Şamsüdevle 997–1021
Samaüddevle 1021–1024

Kerman Büveyhleri

Kavamüddevle 1012–1028

Fars Büveyhlərinə qatılmışdır.

Xuzistan Büveyhleri

Tacüddevle 980-?

Fars Büveyhlərinə qatılmışdır.

Həmçinin bax

Şiə dövlətlərinin siyahısı

İstinadlar

↑ Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. Büveyhilər. ISBN 978-9952-441-10-9.
↑ Sajjadi, Sadeq; Asatryan, Mushegh; Melvin-Koushki, Matthew. "Būyids". In Madelung, Wilferd; Daftary, Farhad (eds.). Encyclopaedia Islamica Online. Brill Online.
↑ "Arxivlənmiş surət". 5 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 yanvar 2022.
↑ Samuthpongtorn, Chatpol; Chan, Allison A.; Ma, Wenjie; Wang, Fenglei; Nguyen, Long H.; Wang, Dong D.; Okereke, Olivia I.; Huttenhower, Curtis; Chan, Andrew T.; Mehta, Raaj S. "F. prausnitzii potentially modulates the association between citrus intake and depression". Microbiome. 12 (1). 14 noyabr 2024. doi:10.1186/s40168-024-01961-3. ISSN 2049-2618.

Xarici keçidlər

"BUYIDS". Encyclopaedia Iranica (ingilis). İstifadə tarixi: 19 yanvar 2026.

[1] Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. Büveyhilər. ISBN 978-9952-441-10-9.

[2] Sajjadi, Sadeq; Asatryan, Mushegh; Melvin-Koushki, Matthew. "Būyids". In Madelung, Wilferd; Daftary, Farhad (eds.). Encyclopaedia Islamica Online. Brill Online.

[3] "Arxivlənmiş surət". 5 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 yanvar 2022.

[4] Samuthpongtorn, Chatpol; Chan, Allison A.; Ma, Wenjie; Wang, Fenglei; Nguyen, Long H.; Wang, Dong D.; Okereke, Olivia I.; Huttenhower, Curtis; Chan, Andrew T.; Mehta, Raaj S. "F. prausnitzii potentially modulates the association between citrus intake and depression". Microbiome. 12 (1). 14 noyabr 2024. doi:10.1186/s40168-024-01961-3. ISSN 2049-2618.

[1]

[2]

[3]

[4]