Bəşəriyyətin qlobal problemləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Geniş əraziləri əhatə edən və həlli vacib olan problemler. XX əsrin son onilliklərində cəmiyyət qarşısında çoxsaylı ciddi və mürəkkəb problemlər yaranmışdır. Onlara qlobal problemlər deyilir. Qlobal problemlər bütün dünya ölkələrini , onun bütün regionlarda yaşıyan əhalini əhatə edən , onun hazırkı vəziyyəti və gələcəyinə təhlükəyaradan, həlli üçün bütün imkanların birləşdirilməsi , dövlətlərin və xalqların birgə fəaliyyət göstərməsi tələb olan problemlərdir. Onun sayı və ehatə dairəsi müxtəlif formada müeyyən edilir. Bəzən bu problemlərin miqdarı 20-dən yuxarı qaldırılır. Lakin əsas və özünü daha kəskin göstərən qlobal problemlər ona yaxındır və aşağıdaki istiqamətlərdə qruplaşdırılır.

  1. siyasi və sosial-iqtısadi xarakterli həlli vacib olan problemlər;
  2. təbii-iqtisadi problemləri;
  3. sosialxarakterli problemlər

Əksər qlobal problemlərbir-biri ilə əlaqədardı. Ona görə problemlərin eyni vaxtda bütün ölkələr və regiolarda həll edilməsi zəruridi. Bura ilk növbədə sülh və tərksilah, nüvə müharibəsi təhlükəsinin aradan qaldırılması aiddir. Bu problemlər XX əsrin ikinci yarısında nüvə silahının yaradılması və onların ballistik (qitələrarasə) raketlərlə daşınmasının mümkün olması nəticəsində yaranmışdır. Bir necə onilliklərərzində “soyuq müharibə” bəşəriyyətin ən birinci, həlli vacib olan problemi olmuşdur. İki dünya müharibəsinin baş verməsinə baxmayaraq XX əsrin ikinci yarısında hegomon arasında ziddiyətlər dahada dərinləşmiş, siyasi münasibətlər gərginləşmişdir. Bu dövurdə SSRİ və ABŞ arasında “soyuq müharibə” şəraiti nüvə silahlarından istifadı etməklə “ ulduz müharibələri” nin başverməsi təhlükəsini dahada artırırdı. SSRİ –nin dağılmasına “soyuq müharibə” nin başa catmasına baxmayaraq dünyanın ayrı-ayrı regyonlarında müharibələr başverir, milli-etnik və ərazi münaqişəsi ocaqları hələdə qalmaqdadır. XX əsrin 90-ci illərində “soyuq müharibə” başa catdiqdan, SSRİ (sonradan Rusiya) və ABŞ arasında iki tərəflə əlaqələr, sonra əməktaşlıq və dosluq münasibətləri yarandıqdan sonra dünyanı əhətə edən istilik – nüvə münaqişəsi tarixdə qalmışdış. Sonrakı mərhələdə böyük hərbi qüdrətə malik olan ölkələrdə hərbi xərclərin, silahların, o cümlədən nüvə silahlarının azaldılması, silahlı qüvvələrin sayının ixtisar edilməsi başlanmışdır. Bu zaman beynəlxalq gərginliyin azaldılması prosesi getmişdir. Rusiya və NATO arasında yeni münasibətlərin yaranması dünyada təhlükəsizliyin bərpa edilməsi mühüm addımdır. Bununla yanaşı, hələlik dünyada beynəlxalq təhlükəsizliyin tam bərpa edildiyini demək olmaz. Dünyada silahli qüvvələrin ümumi sayı 20 milyon nəfərdən çoxdur.Silah alveri böyük həcimde davam edir,nüvə silahı olan ölkələrin sayı getdikcə artır.Dünyada hərbi xərclərin illik məbləgi 1,2 trln. dollardan artıqdır (2006), ayrı-ayrı regionlarda hələdə insanların ölümünə, doğma yurd-yuvalarından qovulmasına, didərgin düşməsinə səbəb olan qaynar nöqtələr-silahlı münaqişə ocaqları vardır. Hazırda milli-etnik, dini, hərbi-siyasi münaqişələr nəticəsində dünyada 75 milyon nəfərdən çox insan öz doğma torpagından qaçqın düşmüşdür. Ikinci , beynəlxalq terrorizim son vaxtlar dünyada mövcud olan və ciddi narahatlıq doğuran problemlərdən biridir. Tarix göstərir ki, beynəlxalq terrorizmin yayılmasına səbəblərdən biridə ölkələr arasında inkişafın qeyri-bərabər getməsi, əhalinin həyat səviyyəsində olan kəskin fərqlər, dini ekstremizm, terror təşkilatları ilə ölkələr arasında olan münaqişələrdir. Bir çox hallarda terror hadisələri çoxsaylı insanların təlafatına və onların qorxu, vahimə icərisində yaşamasına, dağıntılara səbəb olur. 2001-ci il 11 sentyabr Nyu-Yorkda törədilən terror hadisəsi 4000 nəfərdən çox insan ölümünə səbəb olmuşdur. Silahlı münaqişə rayonları sayılan İraq, Əfqanıstan, Yaxın Şərq və Pakistanda demək olar ki, hər gün baş verən terror aktları tüzlərlə insan həyatına son qoyur. Bu qrupa daxil olan üçüncü problem inkişaf etməkdə olan ölkələrin geriliyinin aradan qaldırılması və ya qismən inkişafa nail olmaqdır. Hazırda da bu ölkələrdə olan əhalinin xeyli hissəsi yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşıyırlar. 1,2 mlrd. nəfər gündəlik 1 dollardan az, 3 mlrd. nəfər ehali 2 dollardan az gəlirə malikdir. Kəmiyyət etibarı ilə Cənubi Asiyada, Afrikada Böyük Səhradan cənubda, Şərqi Asiyada və Sakit okean regionunda kasıbların sayı daha çoxdur. Nisbi göstəriçilərə görə Tropik Afrika kasıbların sayına görə birinci yer tutur. Burundi, Zambiya, Syerra-Leone, Nigeriya, Uqanda, Çad, Niger və.s ölkələrdə ümumi əhalinin 60-70%-i kasıbdır. Geridə qalmış ölkələrdə aclıqdan, xəstəlikdən, su çatışmamazlığından hər il 30-40 milyon adam ölür. Onların 20 milyon nəfərə qədərin uşaqlar təşkil edir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Cografiya ensklopediya