Bəydili (Biləsuvar)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Bəydili
A-Bilasuvar.PNG
Biləsuvar rayonu
Ölkə Azərbaycan
Rayon Biləsuvar
Koordinatlar 39°28′14″N 48°34′6″E / 39.47056°N 48.56833°E / 39.47056; 48.56833Koordinatlar: 39°28′14″N 48°34′6″E / 39.47056°N 48.56833°E / 39.47056; 48.56833
Kənd icra nümayəndəsi Adil Cəfərov
Saat qurşağı UTC+04:00
Xəritəni aç/bağla
Bəydili (Biləsuvar) (Azərbaycan)
Red pog.png

BəydiliAzərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Bəydili kəndi rayonun şimal-qərb istiqamətində yerləşir. Bəydili inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəlik rayonun Xırmandalı, Əliabad, Zəhmətabad, Əsgərabad kəndləri və Biləsuvar şəhəri ilə sərhəddir. İnzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəlikdə 1391 təsərrüfat, 6110 nəfər əhali yaşayır. Nümayəndəlik üzrə 1 tam orta məktəb, 1 müasir tələblərə cavab verən həkim ambulatoriyası, 1 Mədəniyyət evi, 1 kitabxana və 1 poçt şöbəsi fəaliyyət göstərir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kəndin adı Oğuzların 24 boyundan biri olmuş Bəydili tayfasından gəlir. Tarixi mənbələr sübut edir ki, bu kəndin adı Şahsevən tayfalarından gəlir. Belə ki, Şahsevən tayfalarından birinin adı Bəydili olub və bu tayfa indiki Türkiyə ərazisindən XVI əsrdə Ərdəbil bölgəsinə gəlib yerləşiblər. Digər Şahsevən tayfaları kimi onlar qışı Muğan düzündə, yayı isə Savalan dağı ətəklərində keçirməklə köçəri həyat sürüblər. XIX əsrin sonlarında İran ilə sərhəddə köçəri Şahsevən tayfalarının hərəkətlərin izləmək üçün Biləsuvara göndərilən Ogranoviç yazır ki, Şahsevənlərin ilk əcdadı sayılan Yunsur Paşanın 16-cı əsrdə 6 oğlundan biri olan Sanxan bəyin oğullarından birinin adı Bəydili idi.[1] Radde isə yazır ki, Muğan ərazisinə Anadoludan köçüb gələn Bəydili tayfası digər İnallu tayfası kimi ayrıca bir tayfa olub və Yunsur Paşa ilə bərabər Muğan və Ərdəbil arasında məskunlaşıblar. Bəydili və İnallu tayfaları bu mənada Yunsur Paşa ilə buralara Türkiyədən köçüb gəlmədirlər. Onların bu oymaqları olub

- Qurd bəyin qrupu : Taleş Mikeilli, Xələfli, Muğanlı, Udulu, Moradlı, Zərgər və s.

- Inallu: Pir-Evatlu, Kələş, Kor-Abbaslu, Geyikli, Yurtçi, Dursun-Xocalu.

-Bəydili : Ajirli, Hajji-Khojalu, Yeddi-Oimaq, Arabli, Chakherlu, Qobadlu.[2]

Şahsevən tayfa ittifaqının və ya konfederasiyasının banisi sayıla biləcək Yunsur paşa isə 3300 çadırla Anadolu ərazisindən gəlib Muğan ilə Ərdəbil-Savalan dağı arasında özünə yurd salıb. 6 oğlu sonrakı əsrlərdə tayfa ittifaqının müxtəlif klanlarının əcdadları sayılır : Qoja, BandAli, Polat, Damirçi, Sarixan, NovruzAli. Onların hərəsinə aid tayfalar bunlardır.

- Qocabəyli : Muradlı, Udulu, Xələfli

- Bəndəlibəyli : Əlibababəyli, Bəybağlı, Xələfli

- Polatlı : Şeyxli, Əbubəyli, Qozatlı, Yurtçi, Dursun Xocalı, Təkle, Yekəli

-Dəmirçi : İnallu, Hacı Xocalı, Ərəbli

-Sarxanbəyli : Əcirli, Milli Xələfli, Balabəyli, Bəydili, Homunlu, Zərgər.

- Novruz Əli Bəyli : Geyikli, Pirevlatlı

Göründüyü kimi, müxtəlif tarixçilər Şahsevən tayfalarından biri olan Bəydililərin mənşeyi haqqında fərqli mülahizələr irəli sürürlər. Ancaq mənbələr nə qədər fərqli olsa da onların Şahsevən tayfaları kimi Anadoludan gəlməsi danılmazdır.Belə ki, 24 oğuz tayfasından birinin adı olan Bəydili Suriya və Anadoluda yaşayıblar. Onlar Səfəvilər dövlətinin qurulmasında və onun idarəsində rol oynamış Şamlu tayfaları içərisindən bəzi görkəmli şəxsiyətlərinə görə seçiliblər.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Bəydili kəndi Biləsuvar rayonunun mərkəzinə ən yaxin olan kənddir. Mərkəzlə kənd arasında məsafə 1.6 km-dir. Rayon mərkəzi ilə kəndi Əzizbəyov adına kanal ayırır. Kənd ərazisindən 2 tranzit yol keçir. Kənd 2 su hövzəsinin sahilində yerləşir. Bunlar Azərbaycanın ən iri suvarma kanallarından olan Əzizbəyov kanalı və cənub zonasının ən uzun çayı olan Bolqaraydır. Əzizbəyov kanalının Bəydili üçün əvəzolunmaz rolu vardır. Belə ki, kəndin əhalisinin su ilə təmin olunması və suvarma məqsədilə bu kanaldan istifadə olunur. Bolqarçay isə kənd üçün elə də mühüm rol oynamır. Kəndi iqtisadi-sosial baxımdan 2 yerə ayırmaq olar: şərq və qərb. Əsasən yeni məskunlaşılmış qərb hissədə bir sıra sosial problemlər özünü göstərir. Bunlardan ən əsası su problemidir.

Kəndin iqlimi mürəkkəbdir. Kənd Aralıq dəniz iqlim tipli suptropik qışı quraq keçən yarımsəhra və quruçöl iqlim tipində yerləşir. Bəydili kəndinin qərb hissəsində şərqə nəzərən kontinentallıq hiss olunur. Şərq hissəsinin nisbətən mülayim olması Sıx bitki örtüyü və su hövzələrindən gələn rütubətli hava kütlələridir. Bəydilinin şərq hissəsində digər ərazilərdən öz iqliminə görə seçilən bir ərazi yerləşir. Bu ərazinin iqlimi Aralıq dəniz iqliminə yaxındır. Ərazidə orta illik tempratur 5-37 C-dir. Bəzən tempratur 40 və ondan yuxarıda və 0 və ondan aşağıda ola bilir. İllik amplituda 35C-dir.

Bəydili kəndi ərazisində bir sıra torpaq tipləri vardır. Qərbdə əsasən şoran, şərqdə isə allüvial çəmən, şabalıdı, boz torpaqlar yayılmışdır. Torpaqlar öz məhsuldarlığı ilə fərqlənir. Kənd ərazisində uca çinarlar, ağ, qara və xar tut ağacları, qovaq, akasiya, fındıq, qoz, gilas, alma, üzüm, nar, armud, heyva, gavalı və digər meyvə ağacları geniş yayılmışdır. Ərazi istənilən quru suptropik bitkilər becərməyə qadirdir. İri ağaclarla yanaşı kənd ərazisində bir sıra kol bitkiləri və həmçinin estetik bitkilər geniş yayılmışdır. Bunlardan ən əsası balqabaqdır.

Bəydili kəndinin relyefi sadədir. Kənd ərazisi mil düzündə yerləşir və Kür çökəkliyi sinklinoriyumuna daxildir. Ərazinin səthi hamardır, lakin şərq hissəsində Bolqarçayın yan və dib eroziyası nətisəsində formalşan kiçik Bəydili təpəliyi yerləşir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Kəndin əhalisi 6.002 (oktyabr 2011) nəfərdir. Kənddə yaşayan əhali arasında əsasən gənclər üstünlük təşkil edir. Əhalinin boyük bir qismi kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur. Bir qədər qədimdən məskunlaşılmış şərq hissədə isə sosial problemlər azdır. Buradakı əhalinin əksəriyyəti xidmət sahələrində çalışır, kənd təsərrüfatı tənəzzülə uğramaqdadır.

Tanınmışları[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. TAPPER, Richard. Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan. Cambridge University Press, 1997.p59
  2. TAPPER, Richard. Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan. Cambridge University Press, 1997. p.61