Başqırdıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Başqırdıstan Respublikası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Başqırdıstan
başq. Башҡортостан Республикаhы
Salavat Yulaev Panorama.jpg
Başqırdıstan himni

54°28′ şm. e. 56°16′ ş. u.


Ölkə
İnzibati mərkəz Ufa
İcra başçısı Rüstəm Mərdanov
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılma tarixi 11 oktyabr 1990
Sahəsi
  • 143.600 km²
Hündürlük
214 m
Saat qurşağı Yekaterinburq vaxtı[d]UTC+05:00
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikator
ISO kodu RU-BA
Avtomobil nömrəsi 02102
Rəsmi sayt
Başqırdıstan xəritədə
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Bashkir03.png

Başqırdıstan (başq. Башҡортоста́н Респу́бликаһы) - Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Respublikanın ərazisi 143.9 min kvadrat kilometrdir. Ural dağlarının cənubu və bu civardakı düzənlikləri əhatə edir.[2]

Siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Başqırdıstan - Rusiya Federasiyasının tərkibində olan dövlətdir. İdarəetmə forması respublikadır. Yəni ölkəni prezident idarə edir. 25 fevral 1992-ci ildə bayrağı, 12 oktyabr 1993-cü ildə gerbi və himni, 24 dekabr 1994-cü ildə isə konstitusiyası qəbul olunmuşdur.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Başqırdıstan tarixi

Bugünkü Başqırdıstan ərazisinə ilk yerləşim erkən Paleolit dövründən başlamışdır, amma xüsusiylə Tunc dövründə əhalinin sayı artmışdır. Onların ilk sabit yerləşim yer kimi cənubi Ural dağları sayılır. Başqırdıstan sözünün mənşəyi buranın yerli xalqı olan Başqırdlardan gəlir. Ölkənin rusca adı olan "Başkıriya" adı XVI əsrin sonlarında verilmişdir.

Başqır adına ilk dəfə VII əsrdə rast gəlinmişdir. X əsrdə Əl-Bəlkinin Başqırdlar haqqında yazdığına əsasən onlar iki yerə bölünürdü: bir qismi cənubi Uralda, digər qismi isə Bizans sərhədlərinə yaxın - Dənubə çayının sahillərində yaşayırdılar. Onunla eyni dövürdə yaşamış İbn Rüstənin təsfirinə görə isə Başqırlar Ural dağlarının hər iki tərəfində məskunlaşmış müstəqil bir xalq idi.

Bayramlar[redaktə | əsas redaktə]

Başqırdıstanda rəsmi olaraq qeyri-iş günü olan bayramlar, milli bayramlar və yaddaqalan tarixlər vardır. Bütün rəsmi bayramlar Başqırdıstan Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilir.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən respublikanın əhalisi 4.104.336 nəfərdir.[3] 2016-cı ildə əhalinin sayı 4071 064 nəfər olub. Əhali sıxlığı 1 km²-də 28,48-dir. Əhalinin 61,8%-i (251 5900 nəfər) paytaxt Ufada yaşayır.

Əhali inkişafı[redaktə | əsas redaktə]

İl Əhali
1897 1,991,000
1913 2,811,000
1926 2,547,000
1939 3,158,000
1959 3,340,000
1970 3,818,000
1979 3,849,000
1989 3,950,482
2002 4,104,336[4]
2010 4,072,292[5]
2017 4,066,972[6]

Etnik tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin siyahıya alınmalarına 1920 üzrə (görə) Başqırdıstanın əhalisinin milli tərkibinin Dinamikası — 2010 il:

1920
[7][8]
nəfər
% 1926
[9]
nəfər
% 1939
[10]
nəfər
% 1959
[11]
nəfər
% 1970
[12]
alınlar.
% 1979
[13]
nəfər
% 1989
[14]
nəfər
% 2002
[15]
nəfər
% faizlə 2010
[16][17]
nəfər
% ümumi
cəmi 1010124 100,00 % 2665836 100,00 % 3158969 100,00 % 3341609 100,00 % 3818075 100,00 % 3844280 100,00 % 3943113 100,00 % 4104336 100,00 % 4072292 100,00 %
Ruslar 341024 33,76 % 1064707 39,95 % 1281347 40,56 % 1418147 42,44 % 1546304 40,50 % 1547893 40,26 % 1548291 39,27 % 1490715 36,32 % 1432906 35,19 %
Başqırdlar 371884 36,82 % 625845 23,48 % 671188 21,25 % 737711 22,08 % 892248 23,37 % 935880 24,34 % 863808 21,91 % 1221302 29,76 % 1172287 28,79 %
Tatarlar 187015 18,51 % 461871 17,33 % 777230 24,60 % 768566 23,00 % 944505 24,74 % 940436 24,46 % 1120702 28,42 % 990702 24,14 % 1009295 24,78 %
Kryaşenlər [18] tərkibində 37 0,00 % 4510 0,11 % 3801 0,09 %
Mişərlər [18] 135960 5,10 % 93 0,00 %
Teptyarlar [18] 23290 0,87 %
Çuvaşlar 33946 3,36 % 84886 3,18 % 106892 3,38 % 109970 3,29 % 126638 3,32 % 122344 3,18 % 118509 3,01 % 117317 2,86 % 107450 2,64 %
Marilər 7894 0,78 % 79298 2,98 % 90163 2,85 % 93902 2,81 % 109638 2,87 % 106793 2,78 % 105768 2,68 % 105829 2,58 % 103658 2,55 %
Ukraynalılar 31165 3,09 % 76710 2,88 % 92289 2,92 % 83594 2,50 % 76005 1,99 % 75571 1,97 % 74990 1,90 % 55249 1,35 % 39875 0,98 %
Udmurtlar 440 0,04 % 23256 0,87 % 25103 0,79 % 25388 0,76 % 27918 0,73 % 25906 0,67 % 23696 0,60 % 22625 0,55 % 21477 0,53 %
Mordvalar 22603 2,24 % 49813 1,87 % 57826 1,83 % 43582 1,30 % 40745 1,07 % 35900 0,93 % 31923 0,81 % 26020 0,63 % 20300 0,50 %
Beloruslar 1928 0,19 % 18281 0,69 % 23761 0,75 % 20792 0,62 % 17393 0,45 % 17985 0,47 % 17038 0,43 % 17117 0,42 % 11680 0,29 %
Ermənilər 2 0,00 % 38 0,00 % 391 0,01 % 1732 0,05 % 1171 0,03 % 1517 0,04 % 2258 0,06 % 8784 0,21 % 9407 0,23 %
Özbəklər | 8 0,00 % 243 0,01 % 534 0,02 % 1133 0,03 % 1386 0,04 % 2282 0,06 % 5145 0,13 % 7945 0,20 %
Almanlar 8602 0,85 % 6448 0,24 % 6030 0,19 % 12817 0,38 % 12104 0,32 % 11316 0,29 % 11023 0,28 % 8250 0,20 % 5909 0,15 %
Azərbaycanlılar 10 0,01 % 124 0,00 % 772 0,02 % 464 0,01 % 1103 0,03 % 2373 0,06 % 5026 0,12 % 5737 0,14 %
Qazaxlar 114 0,01 % 9776 0,31 % 4179 0,13 % 3108 0,08 % 2876 0,07 % 3564 0,09 % 4092 0,10 % 4373 0,11 %
Taciklər 1 0,00 % 42 0,00 % 150 0,00 % 292 0,01 % 735 0,02 % 2939 0,07 % 4127 0,10 %
Yəhudilər 152 0,02 % 2185 0,08 % 3796 0,12 % 7467 0,22 % 6668 0,18 % 5851 0,15 % 4835 0,12 % 2367 0,06 % 1900 0,05 %
Vyetnamlılar 39 0,00 % 1 0,00 % 12 0,00 % 1204 0,03 % 1337 0,03 %
Latışlar 472 0,05 % 7045 0,26 % 6692 0,21 % 3804 0,11 % 3531 0,09 % 2604 0,07 % 1956 0,05 % 1508 0,04 % 1117 0,03 %
Gürcülər 4 0,00 % 10 0,00 % 300 0,01 % 362 0,01 % 269 0,01 % 576 0,01 % 811 0,02 % 1341 0,03 % 1045 0,03 %
Qaraçılar 7 0,00 % 325 0,01 % 515 0,02 % 255 0,01 % 271 0,01 % 491 0,01 % 650 0,02 % 684 0,02 % 1004 0,02 %
Çeçenlər 2 0,00 % 15 0,00 % 41 0,00 % 92 0,00 % 241 0,01 % 1195 0,03 % 992 0,02 %
Moldavanlar 12 0,00 % 62 0,00 % 382 0,01 % 793 0,02 % 584 0,02 % 945 0,02 % 1069 0,03 % 872 0,02 %
Yezidilər 577 0,01 % 797 0,02 %
Türkmənlər 3 0,00 % 3 0,00 % 39 0,00 % 133 0,00 % 332 0,01 % 441 0,01 % 701 0,02 % 783 0,02 %
Koreyalılar 2 0,00 % 32 0,00 % 183 0,01 % 203 0,01 % 237 0,01 % 722 0,02 % 777 0,02 %
Yunanlar 13 0,00 % 68 0,00 % 1466 0,04 % 1183 0,03 % 1099 0,03 % 1083 0,03 % 1038 0,03 % 753 0,02 %
Polyaklar 486 0,05 % 1655 0,06 % 1316 0,04 % 1100 0,03 % 980 0,03 % 935 0,02 % 757 0,02 % 660 0,02 % 504 0,01 %
Qırğızlar 134 0,00 % 155 0,00 % 124 0,00 % 1171 0,03 % 306 0,01 % 308 0,01 % 454 0,01 %
Ləzgilər 6 0,00 % 1 0,00 % 23 0,00 % 77 0,00 % 104 0,00 % 188 0,00 % 313 0,01 % 374 0,01 %
Bolqarlar 3 0,00 % 25 0,00 % 699 0,02 % 627 0,02 % 548 0,01 % 509 0,01 % 451 0,01 % 318 0,01 %
Türklər 17 0,00 % 12 0,00 % 44 0,00 % 24 0,00 % 23 0,00 % 40 0,00 % 470 0,01 % 315 0,01 %
İnquşlar 5 0,00 % 169 0,00 % 26 0,00 % 63 0,00 % 183 0,00 % 278 0,01 %
Osetinlər 83 0,00 % 226 0,01 % 302 0,01 % 379 0,01 % 256 0,01 % 262 0,01 % 265 0,01 %
başqaları 2173 0,22 % 4110 0,15 % 2466 0,08 % 3899 0,12 % 2538 0,07 % 2646 0,07 % 2801 0,07 % 3805 0,09 % 4409 0,11 %
milliyəti
göstərdi
1010124 100,00 % 2665836 100,00 % 3158020 99,97 % 3341501 100,00 % 3818068 100,00 % 3844271 100,00 % 3943091 100,00 % 4099970 99,89 % 3974720 97,60 %
milliyəti
göstərmədi
0 0,00 % 0 0,00 % 949 0,03 % 108 0,00 % 7 0,00 % 9 0,00 % 22 0,00 % 4366 0,11 % 97572 2,40 %

Din[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Başqırdıstanda İslam

Başqırdıstanda aparıcı din islamın sünni məzhəbidir (67%). İkinci pillədə xristianlığın pravoslav məzhəbi durur (22%).

Milli tərkib[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin 36,1%-i ruslar, 29,5%-i başqırdlar, 25,4%-i tatarlar, 2,7%-i çuvaşlar, 2,6%-i marilər, 1%-i ukraynalılar, 2,7%-i isə digər xalqlar təşkil edir.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Başqırdıstan Rusiya Federasiyasının istər ümumi gəlir, istər sənaye istehsalatının həcmi, istər kənd təsərrüfatı, istərsə də sabit sərmaye yatırımı baxımından ən inkişaf etmiş regionlarından biridir.

Başqırdıstanda ilk neft hasilatı 1932-ci ildə başlamışdır. 1943-cü ildə burada böyük neft yataqları aşkar edildi. 1941-1945 ikinci dünya müharibəsi dövründə Başqırdıstan qərbi Rusiyadan gətirilmiş, Sovet Sosialist Respublikasını silah, yanacaq, yemək və sairlə təmin edən zavodlarla təmin edildi. Müharibədən sonrakı illərdə də Başqırdıstan sənayesi, xüsusilə mədənçilik, maşınqayırma və neft emalı sənayesi inkişaf etməyə davam etdi. Başqırdıstan sənayesi sonralar Rusiyanın Avropaya uzanmış hissəsinin iqtisadiyyatının möhkəm təməli olmuşdur.

Başqırdıstan müxtəliflik baxımından Rusiya Federasiyasının mühüm sənaye mərkəzidir. Böyük kənd təsərrüfatı zonasıdır, amma ölkənin əsas sənayesi kimya sənayesidir. Başqırdıstan Rusiyanın digər regionlarına nisbətən daha çox neft hasil edir. Rusiyanın təxminən 17%-ni benzinlə, 15%-ni isə dizel yanacağı ilə təmin edir. İstehsal olunan digər sənaye məhsullarına misal kimi araq, plastik kütlə və kənd təsərrüfatı dərmanını misal göstərmək olar.

Rayonlar[redaktə | əsas redaktə]

Respublika ərazsində 54 inzibati rayon, 21 şəhər, 40 şəhər tipli qəsəbə və 4.513 kənd vardır.[2]

Abdulkərim (Yermekeevskiy rayonu)

Şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Ufa – 1.042.437 nəfər [19] (2002-ci il siyahıya almasına əsasən). Başqırdıstanın paytaxtıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаRusiya Dövlət Federal Statistika Xidməti.
  2. 2,0 2,1 Başqırdıstan Respublikasının rəsmi informasiya portalı (rusca və ingiliscə)
  3. Население по национальности по субъектам Российской Федерации (XLS). Проверено 4 мая 2009.
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg.php
  5. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm
  6. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  7. Burzyan-Tanqaurovskiy kantonuTamyan-Katayski kantonu olmadan
  8. SSR ittifaq-ına 1918 üzrə (görə) statistik məlumatların Toplusu — 1923
  9. reg=772 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1926-cı il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  10. reg=61 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1939-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  11. reg=76 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1959-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  12. reg=59 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1970-ci il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  13. reg=58 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1979-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  14. reg=56 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1989-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı
  15. id=11 Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2002-ci il: Rusiya Federasiyasının subyektləri üzrə (görə) milliyyət və rus diliylə mülk (yiyələnmə) üzrə (görə) Əhali
  16. Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının Rəsmi saytı 2010-cu il. Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının son nəticələri haqqında informasiya materialları 2010-cu il
  17. Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2010-cu il. Əhalinin milli tərkibi üzrə (görə) və regionlar üzrə (görə) genişləndirilmiş siyahılarla rəsmi nəticələr.: baxmaq
  18. 18,0 18,1 18,2 Po 1926-cı ilin kryaşenlər siyahıya almaları, MişərlərTeptyarlar ayrı nəzərə alınırdılar. Siyahıya alma üzrə (görə) 1920-ci il, və siyahıya almadan başlayaraq 1939-cu il kryaşenı və Mişərlər tatarlar tərkibində nəzərə alınır, teptyari — tatarlar və başkir.
  19. RussiaOutdoors - Путешествия по России.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]