Başqırd üsyanı (1704-1711)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Başqırd üsyanı
Tarix 1704 - 1711
Yeri Başqırdıstan, Çar Rusiyası
Nəticəsi

Üsyan yatırıldı

  • Başqırdlar Rusiya Çarlığı tərəfindən sürgünə məruz qoyuldu.
Münaqişə tərəfləri

Flag of Oryol (variant).svgÇar Rusiyası

Başqırd üsyançılar

Komandan(lar)

Flag of Oryol (variant).svgI Pyotr
Flag of Oryol (variant).svgPyotr Xovanski
Flag of Oryol (variant).svgSergeyev

Düme İşkıyev
Eldar İsyangildin
İman Batır
Kusyum Tulyekev
Xazi Ağqusarov
Urakay Yoldaşbayev

Tərəflərin qüvvəsi

bilinmir

bilinmir

İtkilər

bilinmir(lakin çox olduğu güman olunur)

bilinmir

Başqırd üsyanı — 1704-1711-ci illər arasında davam edən başqırdların 18 və 19-cu əsrlərdə Çar Rusiyasına qarşı ən uzun davam edən silahlı mübarizəsidir.

Səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

1704-cü ildə Başqırdıstandakı vergiyığanlar yeni bir fərman ilə çıxış etdilər.

Yeni fərmanda 72 yeni vergi öz yerini almışdı.Bu vergilər isə əsasən mollalara,məscidlərə və ibadət üçün məscidə gələnlərə şamil olunurdu.Bundan başqa, fərmanda yeni məscidlərin artıq kilssə formasında tikilməsi və yaxudda kilsənin nəznində yerləşməsi nəzərdə tutulmuşdu.Bu isə çarlıq tərəfindən ərazinin dini tərkibini dəyişmək məqsədi ilə atılan addım adlandırırldı.Ruslar həmçinin Şimal müharibəsi üçün 20,000 at və 4,000 piyada istəmişdi.

Üsyanın başlanması[redaktə | əsas redaktə]

Üsyan 1704-cü ilin yayında başlandı. 1705-ci ilin başlanğıcından etibarən fərmandakı tələbləri yerinə gətirmək üçüçn Sergeyev çarlıq tərəfindən Ufaya göndərildi. O, bura gələn kimi atları tələb etməyə başladı. İğtişaşlardan sonra 5,000 at verməyə razı oldular. Lakin Başqırdlar vergiləri ödəməyi heç bir halda qəbul etmədilər. Kazan dəmir yolları Düme İşkıyevin başçılıq etdiyi üsyançılar tərəfindən idarə edilməyə başlandı.İman Batırın dəstəsi isə Noqay yolundakı malikanələrdən birini ələ keçirdi. Başqırd üsyançılar, 1706-cı ilin yazında Moskvaya Dümada səkkiz seçilmiş Başqırd tərəfindən Dümən İşkeev başçılıq etdiyi ərizə ilə padşaha müraciət etməyi təklif etdi.Lakin çar hökuməti təklifi rədd etdi.Dümən İşkeev asıldı.Digərləri isə tutuldu. Bunu öyrənən Başqırdlar döyüşməyə davam etdilər.

Üsyanın böyüməsi[redaktə | əsas redaktə]

1707-ci ilin payızında hərəkat geniş vüüsət almağa başladı. Üsyançılar dekabrda Kama çayını keçdilər və bununlada Kunqur,VyatkaKazan bölgələri də üsyana qoşuldu.

Rusiya vətəndaşlığını ləğv edən Başqırd feodal elitası Başqır Xanlığının TürkiyəKrım xanlığı ilə bağlı vassal əlaqəsini yaratmağa çalışdı.

1708-ci ilin əvvəlində Hökumət Şahzadə Xovanskinin rəhbərlik etdiyi üsyancılarlı cəzalandırdı. 1708-ci ilin aprel-may aylarında üsyançılar Bulavin üsyançıları və Donun kazakları ilə təmas qurmağa başladılar.1708-ci ilin mayında hökumət Başqırdlara danışıqlara başlamağı təklif etdi.Xovanski hökumət adından üsyançıların bağışlanmasını və yerli hakimiyyət orqanlarına qarşı şikayətlərini nəzərdən keçirəcəyini vəd etdi. Başqırdlar döyüşü dayandırmağa razılaşdılar.

Uraldakı üsyanlar[redaktə | əsas redaktə]

1709-cu ilin yazında Sibir və Şərq Noqay yollarında qiyamlər başlamışdır. Transural bölgəsində üsyana Aldar və İsyancildinim Urakami Yuldaşbayeva rəhbərlik edirdi. Əsgərlər qaraqalpaqlarla əlaqə qurdular və onlarla birgə İset, Miass və Teça hövzələrində Başqırd torpağında qalalar, qəsəbələr, zavodlar, monastırlar və kəndlərə hücum etdilər. 1710-cu ildə üsyan hələ də davam etdi.

Son mərhələ 1711-ci ildə Başqırdıstanın mərkəzində mübarizə aparmaq cəhdi ilə xarakterizə olunur. Təşəbbüs Başqırlar Noqay və Kazandan olan üsyançılardan gəldi. Bu üsyan bastırıldı, amma imperator hökuməti bəzi güzəştlər verdi.

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

İmperator hökuməti Başqırdların üstünlük hüquqlarını təsdiqləməyə, yeni vergiləri ləğv etməyə, yerli hakimiyyət orqanlarının zülmünü və şiddətini pisləməyə məcbur oldu. 1711-ci ilin sonunda bölgədə mübarizə dayandı. Başqırdların səfirliyi 1725-ci ilə qədər imperatora sadiq qaldı. Qələbə Pirr idi, insan və maddi itkilər böyük oldu.

Linklər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Bashkir Rebellion 1662-1664 Biennium — in the Bashkir Encyclopedia [1]
  • Ustiugov NV, Bashkir rebellion 1662-1664 gg., To Sat: Historical Records, Vol 24, Moscow, 1947;
  • Akmanov, I.G. Башкирские восстания XVII—начала XVIII вв. [Bashkir Rebellion 17th — Beginning of the 18th Century]. - Ufa Kitap, 1998.
  • Akmanov, I.G. Башкирия в составе Российского государства в XVII—первой половине XVIII в. [Bashkortostan within the Russian state in the 17th — the first half of the 18th century]. - Sverdlovsk: in the Urals. University Press, 1991.