Balililər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Balililər
Bali Hindu Wedding Traditional Dress.jpg
Ümumi sayı
4.2 million (2000)
Yaşadığı ərazilər
Flag of Indonesia.svg İndoneziya 3,946,416
Flag of Australia.svg Avstraliya 5,529
Flag of Malaysia.svg Malayziya 5,700
Dili

Bali dili

Balililərİndoneziyada Avstroneziya xalqı. Bali, Nusapenida və Lombok adal arının əsas əhalisi. Sayları 4,2 mln. nə fərdir (2000). 7 min nəfər Sulavesianın c.-unda yaşayır. Avstroneziya dillərinin (bax İndoneziya dilləri) Bali-sasak qru puna daxil olan Bali dilində danışırlar. İndiki yazı sistemi latın qrafikası əsasınd adır. Dindarları, əsasən, hinduistdir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Eramızın 1-ci minilliyinin sonunda Balidə ilk dövlətlər meydana gəlmişdir. B. hind-Yava mədəniyyətinin təsiri altına düşmüş, 1343 ildə Macapahit imperiyasına qatılmışlar; onun süqutundan sonra Balia. İndoneziyada hinduizmin əsas dayağı olaraq qalmışdır. 15 əsrin ortalarında Balidə ayrı-ayrı feodal knyazlıqları yaranmışdır. 20 əsrin əvvəllərində hollandlar bu knyazlıqları özlərinə tabe etmişdilər. B. Niderland müstəmləkəçilərinə sərt müqavimət (düşmənin qarşısında kütləvi intiharlara – “puputan”adək) göstərmişlər. B. İkinci dünya müharibəsindən sonra İndoneziya xalqının azadlıq hərəkatında fəal iştirak etmişlər.   

Məşğuliyyətləri [redaktə | əsas redaktə]

Əsas məşğuliyyətləri terraslı xış əkinçil iyidir (çəltik). Bəzən torpağı şumlamaq əvəzinə tarlalarda bayram tamaşasına bənzər öküz cıdırı (meqrum-bunqan) təşkil edirlər. Öküz, at, donuz və s. yetişdirirl ər. Parça (ikat) istehsalı, ağac üzərində oyma (heyvan fiqurları, mifoloji mövzuda kompozisiyalar və s.), xəncərlərin (kris) hazırlanması inkişaf etmişdir. 

Yaşayış məskənləri [redaktə | əsas redaktə]

Ənənəvi yaşayış məskənləri xətti planlıdır, cənubdan şimala doğru uzanır; kəndin mərkəzində məbəd (pura), icma evi, məktəb və s. yerləşir. Bütöv gil divarlarla əhatə olunmuş malikanələr yaşayış, təsərrüfat və dini (hündür dirəklər üzərində talvar formasında olan ev məbədsənggahı) tikililərdən ibarətdir. Hər bir ev oyma ornamentlə bəzədilmiş iki-üç kərpic, yaxud gil divarı və şalbanlara dayaqlanan küləşlə örtülmüş damı olan bir neçə yaşayış tikilisindən (bale) ibarətdir. Evin həyətində xeyir və şər ruhlarının ağac və ya daş heyk əlləri vardır. Geyimləri ümumindoneziya tiplidir, əsasən, Yava batikindən tikilir.    

İncəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Qayadayonulmuş, fasadı mifoloji süjetli qorelyeflərlə bəzədilmiş, qarşısında monumental qadın fiqurları for masında suaxacaqları olan süni hovuzlar yerləşdirilmiş Qoa Haca (“Fil mağarası”, təqr. 11 əsr) məbədi; qayadakı 10 dəfn yerindən ibarət və daşda yonulmuş fasadları formasına görə qülləvarı məbədə (çandi) oxşayan “Kral qəbirləri” (11 əsrin 2-ci yarısı) kompleksi orta əsr abidələrindəndir. Bir qayda olaraq, hər kənddə allahlara, kəndin əsasını qoyanlara və ölülərin ruhlarına həsr olunmuş 3 məbəd (pura) var. Məbəd kompleksi, adətən, divarlarla əhatələnmiş, təmtəraqlı oyma naxışlı bürcəbənzər qapıları, qurbangahı və mehrabı olan bir neçə terraslı həyətdən ibarətdir; ən axırıncı müqəddəs həyətdə hündür, çoxyaruslu qüllələr olur. Aqunq dağının yamacında adadakı ən qədim və məşhur Pura Besakix (14 əsr) məbədi yerləşir. Ağac,Dəfn mərasimi: öküz fiqurlu sarkofaqda olan mərhumun kremasiya yerinə aparılması.

Daş, sümük, buynuz üzərində oyma sənəti inkişaf etmişdir. 20 əsrin əvvəllərinə qədər ənənəvi dini ağac heykəllər əlvan rənglənirdi; sonralar ustalar rənglənməmiş ağacdan istifadə edərək, onun təbii gözəlliyini üzə çıxarırdılar. Müasir B.-in heykəltəraşlığı ənənəvi mifoloji obrazların zənginliyi, qrotesk fiqurlarıilə fərqlənir. Adada yapışqanlı boyalardan istifadə edən özünəməxsus rəngkarlıq məktəbi yaranmışdır: orta əsrlərdə məbəd və sarayların toxuma pərdələri bucür işlənilirdi; müasir rəssamların bu ənənəvi tərzdə yaratdıqları dəzgah rəsmləri  üçün də əsərin müstəvi plan da həlli, daha qabarıq nəzərə çarpan fiqurların dekorativliyi və stilizasiyası səciyyəvidir. Tenqanan k.-ndə əlilə mürəkkəb texnikalı ipək parçalar toxunur. Klunq kunq, Ubud, Mas və s. kəndlər sənət karlıq və rəngkarlıq mərkəzləridir.  

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]