Balkan yarımadası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Balkan yarımadası
Balkan Yarımadası.jpg
41°50′ şm. e. 22°50′ ş. u. / 41,833° şm. e. 22,833° ş. u. / 41.833; 22.833Koordinatlar: 41°50′ şm. e. 22°50′ ş. u. / 41,833° şm. e. 22,833° ş. u. / 41.833; 22.833
Sahəsi 505 000 km²
Ölkələr Flag of Greece.svg Yunanıstan
Flag of Turkey.svg Türkiyə
Flag of Macedonia.svg Makedoniya Respublikası
Flag of Albania.svg Albaniya, Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan
Şablon:Flaqifikasiya/Kosova, Flag of Serbia.svg Serbiya
Balkan yarımadası (Yunanıstan)
Red pog.png


Balkanlar və ya Balkan yarımadası (sloven. Balkanski polotok, xorv. Balkanski poluotok, bosn. Balkansko poluostrvo, serb. Балканско полуострво, rum. Peninsula Balcanică, yun. Βαλκανική χερσόνησος, türk. Balkan Yarımadası, lat. Paeninsula Balcanica) — Avropanın cənub şərq hissəsi. Balkanlara Albaniya, Bolqarıstan, Bosniya və Herseqovina, Yunanıstan, Makedoniya Respublikası, Rumıniya, Serbiya, Sloveniya, Türkiyə, XorvatiyaMonteneqro daxildir. Ərazinin özü adını Qərbdən şərqə doğru uzanan və Bolqarıstanı 2 bölən dağ silsiləsindən alınmışdır. Əvvəllər o ancaq sıra dağlarının ad olaraq istifadə olunan balKan, daha sonra bütün bölgənin adı istifadə olunmağa başlamışdır. Balkan yarımadasının bir hissəsinin çox geridə qalmış olması səbəbindən Avropanın ən problemli ərazisi hesab edilir. Osmanlı imperiyasını ərazidəki hökmranlığın bitməsindən sonra Balkanların bölüşdürülməsinə aid olan problemlər indiyə kimi davam etmişdir. Bölgədə təxminən 49 milyon insan yaşayır.

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Bölgənin adı olan Balkan və ya Balkanlar bu sözü türk dilindədir. Sözün kökündə olan Balkan sözünün “sız meşəlik, bataqlıq və dağlıq ərazi” kimi mənası var. Bakan sözü dünyadakı digər dillərə də türk dilindən keçmişdir.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Balkanlar cənubi qərbdə Adriatik dənizi və İon dənizi, cənubda aralıq dənizi, cənub şərqdə Egey dənizi, Mərmərə dənizi və şərqdə isə qara dəniz ilə əhatə olunmuş bir yarımadadır. O şimal sərhədlərini Dunay savad və qrupa üzv çayları təşkil edir. Balkan yarımadasının ümumi ərazisi 504 884 kvadrat kilometrdir.

Balkanların və ya coğrafi adla Balkan Yarımadasının şərq, cənub və qərb sərhədləri haqqında mövcud fikir birliyinə baxmayaraq, şimal sərhədləri mübahisəlidir. Bəzi coğrafiyaçılar şimal sərhədini Dunay və Drava çayları kimi qəbul edir, bəziləri də sərhədi Karpat Dağlarının şərqindən keçirir. Balkan Yarımadasının sahilləri Aralıq Dəniz sisteminə daxil olan altı dənizə açılır. Bu vəziyyət, Balkanların, Aralıq Dənizi strategiyasındakı çox mühüm yerini vurğuladığı kimi, Balkan ölkələrinin çoxunun dəniz nəqliyyatı və dənizçilik sahələrində inkişaf etmələrinə də yol açır.

Balkanlarda coğrafi quruluşuna bağlı olaraq iqlimdə dəyişikliklər görülür. Adriatik və Egey Dənizi sahillərində Aralıq Dənizi iqlimi hakimdir. Qara dəniz sahillərində iqlim, rütubətli subtropik və mülayim okean növündədir. Daxili ərazilərdə isə rütubətli kontinental iqlim hakimdir. Yarımadanın şimalı ilə dağlıq sahələrdə qış soyuq və qarlı, yaylar isti və qurudur. Cənub ərazilərdə qışlarının iqlimi mülayimdir. Rütubətli kontinental iqlim Sloveniya, Şimali Xorvatiya, Bosniya-Herseqovina, Albaniyanın daxili, Şimali Qaradağ, Kosovo, Makedoniya, Bolqarıstan, Serbiya və Rumıniyada rast gəlinir. Geri qalan və geniş olmayan iqlim tipləri olan rütubətli subtropik iqlim və okean iqlimi, Bolqarıstanın Qara dəniz sahillərində və Türkiyədə görülür. Aralıq dənizi iqlimi, Sloveniya sahillərində, Cənubi Xorvatiya, Albaniya sahil hissəsində, Yunanıstanda, Cənubi Qaradağda və Türkiyənin Egey Dənizi sahillərində görülər.

Dağlar və çaylar[redaktə | əsas redaktə]

Bölgə sahəsinin böyük qismi dağlarla örtülüdür. Bu dağlar əsasən şimaldan qərbə və ya cənubdan şərqə uzanır. Balkan ərazilərinin ən yüksək dağı 2925 metrə yüksələn və Bolqarıstanda yerləşən Rila dağıdır. Rila dağını 2917 metr ilə Yunanıstandakı Olimp dağı və 2914 metr ilə Bolqarıstanın Vihren dağı izləyir. Bu yüksək dağların yanaşı, ən böyük dağ silsilələri Dinar Dağları, Albaniya Dağları, Şar Dağları, Balkan Dağları, Rodop Dağlarıdır. Bu dağ silsilələrindən başqa daha kiçik və lokal dağlar da vardır.

Regionun bir çox hissəsində müxtəlif böyüklükdə axar sular yer alır. Regiondakı çaylar içində bəziləri bir çox ölkə boyunca axır və böyük bir hövzə yaradırlar. Bəziləri isə daha regional və ya lokal çaylardır. Regiondakı əhəmiyyətli çaylardan biri olan Dunay Çayı Balkanların şərq hissəsində yerləşən ölkələri Qara dənizə bağlayır. Dunay Çayına şimaldan axan Tezisə Çay və şərqdən axan Morava Çayı digər əhəmiyyətli çaylardır. 550 km uzunluğa malik Morava Çayı, Balkan bölgəsindəki ən uzun çay adına sahibdir. Qərbdən cənuba axan və Adriatik dənizə tökülən Neretva Çayı də regionun önəmli su qaynaqlarından biridir. Digər əhəmiyyətli çaylardan Bolqarıstanda olan Meriç Çayı, Albaniyada axan Drin Çay və Makedoniyada anadan olan Vardar Çayıdır.[1]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Balkanların tarixi 44.000 il əvvəl ilk dəfə Yüksək Paleolitik dövrdə homo sapienslerin regionda ortaya çıxması ilə başlayır. Tarixdən qabaqkı dövrün sonu isə ilk dəfə yazılı mətnlərin Qədim Yunanıstanda ortaya çıxdığı E.Ə. 8-ci əsr olduğu qəbul edilir. Müxtəlif Yunan şəhər dövlətləri eradan əvvəlki əsrlərdə Balkanların Egey Dənizi və Adriatik sahilləri ilə yaxın hökm sürmüşdür. E.Ə. 500-cü il sonrasında bu şəhər dövlətlərinə Afina və Sparta liderlik edirdi. Ancaq bu dövrdə şəhərlər şərqdən fəth və işğal məqsədilə gələn güclü Fars İmperiyasının təzyiqi ilə qarşılaşmışlar. Bu mübarizə şəhər dövlətlərinin mədəni olaraq zirvəyə çatacaqları, fəlsəfi inkişaf yaradan iki əsrin yaranmasına yol açmışdır. Bu mədəni inkişaf, Avropanın iki min illik inkişafına yol açmışdır. Şəhər dövlətlərindəki bu intibah dövrünü, Yunan şəhər dövlətlərinin başqa qüvvələr tərəfindən ələ keçirildiyi fasiləsiz müharibələr izlədi.[2] Balkanlar, eradan əvvəl III-II. Əsrlərdə Romalıların suverenliyinə keçmişdir. Bununla yanaşı bölgə inzibati, mədəni və hərbi aspektlərdən Roma quruluşuna uyğun yaşamağa başlanmışdır. Roma hakimiyyətinin son illərində Romalılar, Qotlar, Hunlar, regionda öz güc sahələri yaratmaq işinə girişib və öz ərazilərini qurmuşlar.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Balkanlar bir çox millət və dinə aid insanların yaşadığı bir coğrafi bölgədir. Ərazisinin hamısı Balkanların sərhədləri içində olan Albaniya, Bosniya-Herseqovina, Bolqarıstan, Qaradağ, Kosovo, Makedoniya və Yunanıstan ölkələrində ümumi əhali 30.508.246 nəfərdir. Bu saya, torpaqlarının bir qismi Balkanlarda yer alan və Balkan ölkəsi sayılan Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Rumıniya, Türkiyə və yenə Balkanlarda bir parça torpağı olan, ancaq tarixi, mədəni, siyasi səbəblərlə Balkan ölkəsi sayılmayan İtaliyanın bəzi hissələrindəki əhali əlavə olunduqda, Balkanlarda yaşayan insanların ümumi əhali sayı 49.147.477 olur.

Balkan torpaqlarında yaşayan millətlərin yayılma ilə dövlət sərhədləri uyğun deyil. Bu səbəbdən bir dil, vahid bir dövlət sərhədi içində danışılmır; Qonşu bir neçə dövlət içində eyni dilə rast gəlinir. Bu üzdən Balkanlarda yaşayan millətlərin ümumi saylarının müəyyən edilməsi asan deyil. Balkanlarda danışılan dillər danışanlarının sayı orta hesabla alınaraq bu cür ümumiləşdirilir: Yunanca, Türkiyə Türkcəsi, Bolqar, Serb, Alban, Boşnak, Xorvat, Makedoniyalı, Rumence, Romanca, Karadağca, Pomakça, Sloven Dili, İtalyan, Qaqauz Türkcəsi.

Bölgənin əsas dinləri Xristianlıq (Pravoslav və Katolik) və İslam dinidir.[3] Ən böyük din qrupunu Pravoslavlar təşkil edir. Yunanlar, Serblər, Bolqarlar, Rumınlar, Makedon və Qaradağlılar Pravoslav kilsəsinə bağlıdırlar. Albanlar içində kiçik bir təbəqə də Pravoslav etiqadı içindədir. Balkanlarda ikinci böyük din qrupunu Müsəlmanlar təşkil edir. Türklər, Albanlar (Böyük qismi), Boşnaklar, Pomaklar, Qora, Tatarlar da regionda Müsəlman inancına sahib qruplardır. Üçüncü din qrupunu Katoliklər təşkil edir. Bu inanc qrupuna Macarlar, Slovenlər, Xorvatlar daxildir. Albanlar arasında da Katolik var.[4] Adı çəkilən böyük və geniş yayılmış dinlərdən başqa, Yəhudilik, bölgədə bəzi kiçik təbəqə və ya yaşayış yerlərində tabeçilərə malikdir.

Yerləşən ölkələr[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə Balkanlardaki
Ərazisi və nisbəti
Ərazisi (km²) Balkanlardakı əhali Ölkə əhalisi Paytaxt
Flag of Albania.svg Albaniya 28.748 28.748[5] 2.831.741 2.831.741[6] Tirana
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosniya və Herseqovina 51.197 51.197[7] 4.613.414 4.613.414 Sarayevo
Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan 110.879 110.879[8] 7.351.234 7.351.234[9] Sofiya
Flag of Croatia.svg Xorvatiya 31.009 (% 54,8) 56.594[10] 1.725.656 4.290.612[10] Zaqreb
Flag of Montenegro.svg Monteneqro 13.812 13.812[11] 620.145 620.145[12] Podqorica
Flag of Kosovo.svg Kosovo 10.887 10.887[13] 1.733.872 1.733.872[14] Priştina
Flag of Macedonia.svg Makedoniya 25.713 25.713[15] 2.052.722 2.052.722[16] Skopye
Flag of Romania.svg Rumıniya 15.570 (% 6,5) 238.391[17] 971.643 21.498.616[18] Buxarest
Flag of Serbia.svg Serbiya 55.965 (% 72,2) 77.474[19] 5.207.777 7.120.666[20] Belqrad
Flag of Slovenia.png Sloveniya 5.421 (% 26,7) 20.273[21] 299.644 2.056.262[22] Lyublyana
Flag of Turkey.svg Türkiyə 23.726 (% 3) 783.562[23] 10.434.511 74.724.269[24] Ankara
Flag of Greece.svg Yunanıstan 131.957 131.957[25] 11.305.118 11.305.118[26] Afina
Cəmi 504.884 49.147.477
Balkan yarımadası, 1891
Balkan yarımadası, 2011

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Şablon:Kitap kaynağı
  2. Greece and the Balkans (200 BC) TimeMaps (ing.)
  3. Robin Okey, Taming Balkan Nationalism, The Habsburg 'Civilizing Mission' in Bosnia 1878-1914, Oxford (ing.) ISBN13: 9780199213917 ISBN10: 0199213917
  4. İslam Ansiklopedisi (Türkiye Diyanet Vakfı), Cilt 5, s. 27.
  5. Albaniya Göstəriciləri The World Factbook (ing.)
  6. Censusi i Popullsisë Dhe Banesave Në Shqipëri, Rezultatet Paraprake (2011) Albaniya Statistika İnstitutu Şablon:Sq icon (ing.)
  7. Bosniya-Herseqovina Əhali və Ərazi The World Factbook (ing.)
  8. Bolqarıstan Ərazisi The World Factbook Şablon:İng.
  9. Население по области към 01.03.2001 и към 01.02.2011 година "Bolqarıstan Əhalisi (1.2.2011)" Bolqarıstan Milli Statistika İnstitutu (bolq.)
  10. 10,0 10,1 Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011 Xorvatiya Dövlət Statistika İnstitutu (xorv.)
  11. Monteneqro ərazisi The World Factbook (ing.)
  12. Karadağ Nüfusu Monteneqro Statistika İnstitutu (Zavod Za Statistiku Crne Gore) 2008
  13. Kosovo Ərazisi Məlumatı The World Factbook (ing.)
  14. 2011 Genel Nüfus Sayımı REKOS2011 Kosova İstatistik Kurumu Not: 2011 əhali sayında Kosovonun şimal sektorundakı Zubin Potok, Leposaviç, ZveçanMitroviça bələdiyyələri sayıma qatılmayıb. Əhali sayında bu bələdiyyələr yoxdur.
  15. Makedoniya Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi 2002 məlumatı (2,022,547) (maked.)
  16. Клучни показатели "Temel Göstergeler" (31.12.2009) Makedoniya Dövlət Statistika İnstitutu (maked.)
  17. Rumıniya Ərazisi The World Factbook (ing.)
  18. Rumıniya Respublikası Əhali Məlumatları 1 dekabr 2009 (rum.)
  19. Serbiya The World Factbook (ing.)
  20. Попис Становништва, Домаћинстава и Станова у Републици Србији 2011, Први Резултати, s. 15. Serbiya Respublikasının Statistika Ofisi (serb.)
  21. Sloveniyanın Ərazisi Europa (ing.)
  22. Population by groups and sex, Slovenia, 1 July 2012 Sloveniya Respublikası Statistika Ofisi (ing.)
  23. Türkiyə
  24. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı (2011) Türkiyə Statistika Qurumu
  25. Yunanıstan Ərazisi Məlumatı Interkriti (ing.)
  26. Yunanıstan Əhali Məlumatı (1.1.2010) Eurostat (ing.)