Banat üsyanı
| Banat üsyanı | |
|---|---|
 | |
| Yeri | |
|
|
|
Banat üsyanı — Serb Pravoslav yepiskopu Teodor Vrşatski və Sava Temişvarats tərəfindən Temeşvar əyalətində Osmanlı hakimiyyətinə qarşı təşkil edilmiş və rəhbərlik edilmiş üsyandır. Üsyan 1594-cü ildə, Uzun Türk müharibəsinin ilkin mərhələsində başlamış və təxminən 5.000 nəfərlik yerli serblər tərəfindən aparılmışdır. Üsyançılar qısa müddətdə bölgədəki bir neçə şəhəri ələ keçirməyə nail olsalar da, sonradan Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edilmişlər. Osmanlılar cavab tədbiri olaraq Müqəddəs Savanın müqəddəs qalıqlarını yandırmışdılar. Qısa müddət davam etməsinə baxmayaraq, bu üsyan sonrakı serb üsyanlarına ilham vermişdir.
Arxa plan
[redaktə | vikimətni redaktə et]Serblərin vəziyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Osmanlı hakimiyyəti dövründə serblər siyasi asılılıq, təzyiq və dini-mədəni məhdudiyyətlərlə üzləşirdilər. Osmanlı vergi sistemi olan devşirmə çərçivəsində serb ailələrinin oğlan uşaqları imperiya hökumətinə ödənilən verginin bir hissəsi kimi dövlət tərəfindən toplanırdı. Bu uşaqlar zorla islamı qəbul etməyə məcbur edilir və sonradan yeniçəri kimi xidmət edirdilər.[1]
Osmanlı böhranı
[redaktə | vikimətni redaktə et]I Süleymanın hakimiyyəti Osmanlı imperiyasının tarixinin ən məşhur dövrlərindən biri hesab olunur.[2] Lakin onun hakimiyyətinin sonlarına doğru davamlı müharibələr iqtisadiyyata ciddi zərbə vurmuşdu.[2] Sonrakı uğursuz iqtisadi siyasət dövlət maliyyəsini daha da zəiflətdi və bununla da Osmanlı cəmiyyətinin əsaslarını sarsıtdı. Dövlət məmurları sürətlə yoxsullaşır, aldıqları maaş akça ilə demək olar ki, dəyərsizləşirdi, rüşvət və korrupsiya isə geniş yayılmışdı.[2]
1593-cü ilin yanvarında paytaxt qoşunlarının qiyam qaldırması hökuməti böhrandan çıxmaq üçün yeni fəth müharibəsinə başlamağa məcbur etdi.[2]
Çanad sancağında yaşayan əhali (raya, serb. raja) xüsusilə 1560-cı illərdən etibarən ağır vəziyyətə düşmüşdü.[3] Yoxsullaşmış sipahilər kəndliləri həddindən artıq işləməyə məcbur edir, qanunlara zidd olaraq onlardan əlavə vergilər toplayırdılar.[4] Vergi yığanlar da səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək nəzərdə tutulandan artıq vergi tələb edirdilər.[4] Bəylər və xristian başçıları olan voyvodalar əhalinin evlərindən, alətlərindən və heyvanlarından istifadə edir, onların hesabına yaşayırdılar. Bu hallar yalnız hökumətin sonrakı əmrləri ilə qismən dayandırıldı.[4]
Bu problemlər nəticəsində 1583-cü ildə əhalinin böyük hissəsi Transilvaniya knyazlığına köç etdi.[5] Mənbələr əhalinin sosial vəziyyətinin pisləşdiyini və iqtisadi böhranın, xüsusilə inflyasiyanın dərinləşdiyini göstərir.[5] Osmanlı mənbələrindən belə nəticəyə gəlmək olar ki, üsyanın əsas təşəbbüskarları və rəhbərləri əvvəllər Osmanlı ordusunda xidmət etmiş xristian təbəqələrinə mənsub idilər.[5]
1566-cı ildə Osmanlıların Dyulanı fəth etməsindən sonra həmin xristian hərbi təbəqə öz imtiyazlarını itirdi və aşağı təbəqə olan raja sırasına daxil edildi.[5] Onların bir hissəsi Transilvaniyaya və imperiyanın sərhəd bölgələrinə köçdü, digərləri isə yerində qaldı və çoxları hayduk dəstələrinə qoşuldu.[5]
Osmanlıların Sisak döyüşündə (22 iyun 1593) məğlub olması və Uzun Türk müharibəsinin (1593–1606) əvvəlində Yuxarı Macarıstanda döyüşlərin qeyri-müəyyən nəticələri imperiya daxilində mövcud problemləri daha da gücləndirdi və Osmanlıların vassal knyazlıqları olan Transilvaniya knyazlığı, Valaxiya knyazlığı və Moldaviya knyazlığı üzərindəki hakimiyyətini zəiflətdi.[5] Bu vəziyyət 1594-cü ildə Banatda serb üsyanının başlanması üçün əlverişli şərait yaratdı.[5]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Thomas, Raju; Frim, H Richard. The South Slav Conflict: History, Religion, Ethnicity, and Nationalism. New York: Taylor & Francis. 2001. ISBN 9781000525458.
- 1 2 3 4 Krestić, 2003. səh. 173
- ↑ Krestić, 2003. səh. 173–174
- 1 2 3 Krestić, 2003. səh. 174
- 1 2 3 4 5 6 7 Krestić, 2003. səh. 175
Mənbə
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Kitablar
- Đurđev, B.; Čubrilović, V.; Tadić, J. Народни покрети и устанци крајем XVI и почетком XVII века. Историја народа Југославије. II. Belgrade. 1960. 460–477.
- Ekmečić, Milorad. Дуго кретање између клања и орања (2nd). Belgrade: Завод за уџбенике. 2008.
- Ivić, Aleksa. Историја Срба у Војводини. Novi Sad: Matica srpska. 1929.
- Ivić, Aleksa. Историја Срба у Угарској: од пада Смедерева до сеобе под Чарнојевићем (1459-1690). Zagreb: Привредникова. 1914.
- Krestić, Vasilije. Устанак Срба у Банату 1594. године и Дуги Рат // Istorija Novog Kneževca i okoline. Novi Kneževac: Skupština opštine. 2003.
- Samardžić, Radovan; Veselinović, Rajko L.; Popović, Toma. Samardžić, Radovan (redaktor). Историја српског народа: Срби под туђинском влашћу (1537–1699). Belgrade: Srpska književna zadruga. 1993.
- Samardžić, Radovan. Дуги рат између Аустрије и Турске (1593–1606) // Историја српског народа III/1. Belgrade: Srpska književna zadruga. 1993. 214–335.
- Tomić, J. О устанку Срба у Банату 1594. године. Belgrade. 1899.
- Vinaver, Vuk. Прве устаничке борбе против Турака. Просвета. 1953. səh. 17.
- Məqalələr
- Bakić-Hayden, Milica. "Saint Sava and the power (s) of spiritual authority" (PDF). Serbian Studies. NASSS. 24 (1). 2010: 49–62. doi:10.1353/ser.2012.0015. 10 avqust 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2017.
- Milanović, Ljubomir. "Materializing authority: the church of Saint Sava in Belgrade and its architectural significance" (PDF). Serbian Studies. NASSS. 24 (1). 2010: 63–81. doi:10.1353/ser.2012.0018. 10 avqust 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2017.
- Sotirović, Vladislav B. "The Serbian Patriarchate of Peć in the Ottoman Empire: The First Phase (1557–94)" (PDF). Serbian Studies. NASSS. 25 (2). 2011: 143–169. doi:10.1353/ser.2011.0038. 10 avqust 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 fevral 2017.
- Vulović, Vladislav. "Устанак Срба у Банату 1594. године". Рад музеја Војводине. Novi Sad: Muzej Vojvodine. 37-38. 1996: 255–262.
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- "Свети свештеномученик Теодор вршачки". Beseda. 19 iyun 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.