Səməd Behrəngi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Behrəng səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Səməd Behrəngi
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
24 iyun 1939(1939-06-24)
Doğum yeri Təbriz
Vəfatı 31 avqust 1967 (28 yaşında)
Vəfat yeri Təbriz, Central District of Tabriz County, Təbriz şəhristanı, Şərqi Azərbaycan ostanı, İran
Atası İzzət Behrəngi
Anası Sara Behrəngi
Vətəndaşlıq Flag of Iran (1964–1980).svg İran
Peşəsimüəllim
Milliyyətiazərbaycanlı
Fəaliyyətişair, müəllim, tərcüməçi, nasir
Əsərlərinin diliAzərbaycan dili
fars dili
Səməd Behrəngi Vikianbarda

Səməd Behrəngi (24 iyun 193931 avqust 1967) — müəllim, tərcüməçi, nasir, publisist, İranda uşaq ədəbiyyatının banisi.

Həyatı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Səməd İzzət oğlu Behrəngi 24 iyun 1939-cu ildə Təbrizin Gerendab məhəlləsində yoxsul bir ailədə anadan olub. Səməd Behrənginin iki qardaşı və üç bacısı olub. Atası İzzət bəy fəhlə olmuş və tez dünyadan köçmüşdür. Anası Sara xanımın xatirələri:

" Yadımdadır, Səməd dünyaya gələndən bir gün öncə onun atası işdən çıxarıldı. O, yenə də ərbabla dalaşmışdı. O, sahibkara boyun əymək istəmirdi. Mən ona deyirdim filankəs bir iş yerində 4 ildir işləyir, ancaq heç vaxt ərbabla dalaşmayıb. Sən isə il qurtarmamış işdən çıxarılırsan. O isə cavabında deyirdi: Mən başqaları kimi ərbaba yaltaqlana bilmərəm. Kimlərdənsə cəsusluq etməyi bacarmıram. Elə dalaşmağımız da buna görədir.[1] "

İlk təhsilini Təbrizdəki “Dəbristani-Tərbiyət və Daneşsərayi”də alıb, məktəbi bitirdikdən sonra Tufarqan mahalının Mamağan, Guqan və s. bölgələrində ibtidai sinif müəllimi kimi çalışıb. İşləyərək həm də Təbriz Universitetinin filologiya fakültəsinin ingilis dili şöbəsində qiyabi təhsil alıb oranı da 1961-ci ildə bitirir.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Səməd Behrəngi şagirdləri ilə birlikdə

Tələbəlik illərində "Xənde" (Gülüş) adlı həftəlik divar qəzeti buraxıb. İlk ədəbi tənqidi və satirik qələm təcrübələrini bu dövrdə yazıb.

Əmək fəaliyyətinə Azərşəhr (Tufarqan) mahalının Mamağan, Gögan ibtidai məktəbində müəllim kimi başlayıb. Səməd Behrəngi və onun fikir dostları, xüsusilə Behruz Dehqani Azərbaycan kəndlərində folklor nümunələri toplayıb. Amma Mədədinin verdiyi məlumata əsasən, onların topladıqları folklor nümunələri azərbaycan dilində idi və İran şahının qeyri-fars dillərlə əlaqədar siyasətlərinə görə çap olunmadı.Sonradan bu nağılları fars dilinə çevirərək həmkarı Behruz Dehqani ilə birlikdə nəşr etdirib. Yazdığı nağıllar türk dilin Sirus Mədədi vasitəsilə "Azərbaycan nağılları" adı ilə Tehranda çap olunub. Eyni zamanda fars dilindən Azərbaycan dilinə çevirdiyi tərcümələri dövri mətbuatda çıxıb.

İlk hekayələri “Adət”, “Binam” 1959-cu ildə dərc olunub. Bundan sonra “Ulduz və qarğalar”, “Çuğundursatan oğlan”, “Balaca qara balıq” və s. hekayə və nağıllarını yazıb (1967-1969). Səməd bir müddət qəzetlərdə məqalələrlə çıxış edib, o zaman Təbrizdə nəşr olunan "Mehdi Azadi" və "Adinə" qazetlərində yazıb. Sonra, məqalələrini "Məcmueyi məqaleha" (Məqalələr məcmuəsi) adilə kitab şəklində çap edib.[2]

Səməd Behrəngi həm də İran uşaq ədəbiyyatının banisi sayılır. Ona qədər uşaq ədəbiyyatına aid kitablar yazan olsa belə İran ədəbiyyatçıları qəbul edirlər ki, Səməd Behrəngi İranda uşaq ədəbiyyatının qurucusudur. Həmkarları onu “Azərbaycan kəndlilərinin canlı dili”, “Milli mədəniyyətin oyaq vicdanı”, “Xalqa üz tutan”, “Səyyar müəllim” adlandırıblar.

Bakıda ilk dəfə 1987-ci ildə “Məhəbbət nağılı” adı ilə seçilmiş əsərləri kütləvi tirajla buraxılıb.

Səməd Behrəngi heç bir siyasi təşkilata bağlı olmayıb və şah dövründə siyasi təşkilat da yox idi. Amma, onun yoldaşları Behruz Dehqani, Əlirza Nabdil, Mənaf Fələki, Kazım Səadəti, Əşrəf Dehqani və başqaları Səmədin ölümündən iki il sonra İranın “Xalq Fədailəri" təşkilatını yaradıb və silahlı mübarizəyə qalxıblar. Behrənginin yazdığı Balaca qara balıq əsəri həm də İran inqilabının manifesti hesab edilir.[2]

Onun Balaca qara balıq əsəri 1968-ci ildə İtaliyanın Bolonya şəhərində keçirilən Uşaq Kitabları Müsabiqəsində qızıl medala layiq görülüb. Birinci yeri tutduğuna görə kitabları italyan, fransız, ingilis, türk dillərində nəşr edilib.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1967-ci il avqustun 31-də Cənubi Azərbaycanın Xumarlı yaşayış məntəqəsi yaxınlığında Araz çayında müəmmalı şəraitdə boğulub. Fəaliyyətinə görə dəfələrlə təqiblərə məruz qalmağını əsas götürərək bir çox insanlar onun şah rejimi tərəfindən öldürüldüyünə inanırlar. Lakin bunu sübut edəcək bir dəlil indiyə qədər tapılmayıb. Təbrizin İmamiyyə qəbiristanlığında dəfn edilib.[2]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ölümündən sonra Səməd Behrənginin xatirəsinə şeirlər yazılıb musiqilər bəstələnib. Dostu Əlirza Nabdil Oxtay onun ölümündən sonra "Səməd könlümdədir" şeirini yazır sonradan bu şeirə musiqi bəstələnir:

Təbrizin İmamiyyə qəbiristanlığındakı məzarı


Oxudu qaranquş ayrılıq sözün,

Mürüvvət əhlinin gözü yoldaykən.

Cumdu tufanlara, unutdu özün,

Ulduza nə cavab verəcəyəm mən?


Düşmən tənə vursa, Səməd hardadır,

Əlimi sinəmə çalıb deyərəm -

Səməd könlümdədir, ürəyımdədir,

Döyüşər, ölsə də dönməz elindən.


Qışda qarlı dağlar soraqlasalar

Təbrizin gül oğlun, mehriban oğlun.

Bir haray çəkərəm - Ey uca dağlar

Axtarın Arazın Çənlibelindən.


Onun sədaqəti can verir bizə.

Əloli eşqindən ilham alırıq.

Hər dəqiqə baş çəkir ürəyimizə.

Müğayatlıq edir öz əkdiyindən.


Bu bir nağıldır ki, ellər söyləyər,

Bir səsdi, düşsə də o biri deyər.

Nağılçı dayanar, söz davam edər,

El üçün yaşayar burda bəslənən.


Söyləyən gedəcək, sözü qalacaq,

Ədalət nağılın el doğduracaq,

Zülm evi ədlinən bərbad olacaq,

Səmədi qarşıda görəcək düşmən.


Yazıçı Əhməd Cəmilin Səməd Behrəngiyə həsr etdiyi şeiri:


Volqada o taya, bu taya baxdım,

Əksim suya düşdü...

Sularda axdım...

Arazda çiməndə sən lap uşaqdın...

Araza oxşamır bu çayın rəngi,

Ah, Səməd Behrəngi, Səməd Behrəngi!

Sənmi gücsüz idin, arazmı dərin?

Dərdi nə böyükmüş o sahillərin!

Dözdün zillətinə ağır illərin!

Alnında gəncliyin ümid çələngi,

Qəlbində arzular... Səməd Behrəngi!

Sulara baxırdım sanki Arazdır...

Üzürsən... su isti... sahil dayazdır...

Bəs bu təlaş nədir?

Anlaşılmazdır...

De, niyə dəyişdi çayın ahəngi?

Nə oldu, nə oldu, Səməd Behrəngi?

Nə kol var tutmağa, nə bir sal qaya...

Tufanmı başladı? Nə oldu çaya?

Bəs niyə gəlməyir heç kəs haraya?

Dəhşətmiş həyatla ölümün cəngi...

Araz, hanı o gənc, hanı Behrəngi?

İlk qaranquşuydu o ilk baharın,

Boğuldu çəngidə qara suların,

Qəlbimdə ağrı var...

Sinəmi yarın,

Asın orada bir Buhenvald zəngi!

Desin araz boyu: Səməd Behrəngi! Səməd Behrəngi!

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Səməd Behrəngi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • “Güney Azərbaycan” jurnalı, № 1, (C. Əmir Haşimi), Bakı, 1994
  • “Qurtuluş” dərgisi, Kanada, payız-qış 1997
  • “Səhənd” dərgisi, № 2 (C. Əmir Haşimi), Stockholm, iyul-avqust 1998

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]