Məzmuna keç

Bencamin Franklin

Keçidləri redaktə et
Vikipediya, azad ensiklopediya
Bencamin Franklin
ing. Benjamin Franklin
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 17 yanvar 1706(1706-01-17)[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 17 aprel 1790(1790-04-17)[1][2][…] (84 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi plevrit
Dəfn yeri
Fəaliyyəti siyasətçi, diplomat, universal insan, yazıçı
Dini deizm
Elmi fəaliyyəti
Elm sahəsi fizika
Təltifləri "Kopli" medalı — 1753
İmzanın şəkli
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Benjamin Franklin (17 yanvar 1706, Boston, Massaçusets körfəzi koloniyası – 17 aprel 1790, Filadelfiya, Pensilvaniya) — ABŞ dövlət xadimi, diplomat, alim, ixtiraçı, yazıçı, naşir, mətbəəçi və siyasi filosof.

O, ABŞ-ın qurucu atalarından biri, ABŞ İstiqlal Bəyannaməsinin hazırlanmasında iştirak etmiş şəxslərdən və sənədi imzalayanlardan biri olmuşdur.[5][6]

Franklin həmçinin ABŞ-ın ilk baş poçtmeysteri kimi fəaliyyət göstərmişdir.[7]

Franklin Filadelfiyada mətbəəçi və qəzet naşiri kimi tanınmış, The Pennsylvania Gazette qəzetini nəşr etmiş və "Richard Saunders" təxəllüsü ilə Poor Richard's Almanack adlı almanaxı buraxmışdır.[8][9]

O, elektriklə bağlı tədqiqatları, ildırımötürən, bifokal eynək və şüşə armonikası kimi ixtiraları ilə də tanınır.[10]

Siyasi fəaliyyətində Franklin Amerika koloniyalarının birliyini müdafiə etmiş, Böyük Britaniya parlamentinin koloniyalarla bağlı siyasətinə qarşı çıxmış və Amerika inqilabı dövründə Fransa ilə münasibətlərin qurulmasında mühüm rol oynamışdır.[5]

1785–1788-ci illərdə Pensilvaniyanın prezidenti olmuşdur. Həyatının erkən dövrlərində kölə sahibi olsa da, sonradan quldarlığa qarşı mövqe tutmuş və abolisionist fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.[11]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən həyatı və ailəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Benjamin Franklinin atası Cozaya Franklin İngiltərənin Northemptonşir qraflığındakı Ekton kəndində doğulmuşdu. O, şam və sabun istehsalı ilə məşğul olurdu.[12]

Franklinin anası Abiya Folger Nantaketdə anadan olmuşdu. Coza Franklinin iki arvaddan ümumilikdə on yeddi övladı olub. Benjamin Franklin onun Abiya Folgerdən olan səkkizinci uşağı idi.[13]

Uşaqlığı və təhsili

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin 1706-cı il yanvarın 17-də Boston şəhərində doğulmuş və Old South Meeting House kilsəsində vəftiz edilmişdir. Atası onun ruhani olmasını arzulasa da, ailənin maddi imkanları Benjaminin uzunmüddətli təhsil almasına imkan verməmişdir.[14] O, Boston Latin School məktəbində oxumuş, lakin təhsilini başa vurmamışdır. Franklin sonrakı biliklərini əsasən müstəqil mütaliə yolu ilə əldə etmişdir.[14]

On iki yaşında Franklin böyük qardaşı Ceyms Franklinin yanında mətbəəçilik üzrə şagirdliyə başlamışdır. Qardaşı 1721-ci ildə The New-England Courant qəzetini təsis etmişdi. Franklin bu qəzet üçün "Silence Dogood" təxəllüsü ilə yazılar göndərmiş, həmin yazılar oxucular arasında maraq doğurmuşdur.[15]

Filadelfiya və London dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin 17 yaşında Bostondan ayrılaraq Filadelfiyaya getmişdir. Burada bir neçə mətbəədə çalışdıqdan sonra Pensilvaniya qubernatoru Vilyam Tomson (Lord Kelvin) təşviqi ilə Londona yollanmışdır. Keyt ona Filadelfiyada yeni mətbəə qurmaq üçün dəstək vəd etsə də, bu vədlər gerçəkləşməmişdir. Franklin Londonda mətbəəçi kimi işləmiş, 1726-cı ildə isə Tomas Denhemin köməyi ilə Filadelfiyaya qayıtmışdır.[16]

Junto və kitabxana təşəbbüsü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1727-ci ildə Franklin Filadelfiyada Junto adlı müzakirə qrupu yaratmışdır. Bu qrup ictimai, siyasi, fəlsəfi və gündəlik həyatla bağlı məsələləri müzakirə edən sənətkar və tacirlərdən ibarət idi.[17] Qrup üzvlərinin kitablara çıxışını asanlaşdırmaq üçün Franklin abunə əsaslı kitabxana ideyasını irəli sürmüşdür. Bu təşəbbüs sonradan Filadelfiya Kitabxana Şirkətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır.[18]

Nəşriyyat və yazıçılıq fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin 1728-ci ildə Hyu Mereditlə birlikdə Filadelfiyada mətbəə qurmuşdur. 1729-cu ildə The Pennsylvania Gazette qəzetini nəşr etməyə başlamış və qəzet qısa müddətdə koloniyalarda nüfuzlu nəşrlərdən birinə çevrilmişdir.[8] Franklin qəzetdən ictimai islahatlar, şəhər həyatı və koloniyaların problemləri barədə fikirlərini yaymaq üçün istifadə etmişdir.

1732-ci ildə Franklin "Richard Saunders" təxəllüsü ilə Poor Richard's Almanack almanaxını nəşr etməyə başlamışdır. Almanaxda təqvim məlumatları, məsləhətlər, aforizmlər və gündəlik həyatla bağlı müşahidələr yer alırdı.[9] Bu nəşr Franklinin geniş oxucu kütləsi arasında tanınmasına mühüm təsir göstərmişdir.

Franklin həmçinin Amerika koloniyalarında almandilli nəşrlərin çapı ilə məşğul olmuş, müxtəlif dini və ictimai məzmunlu kitablar nəşr etmişdir.[19]

İctimai fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin Filadelfiyanın ictimai həyatında fəal rol oynamışdır. 1736-cı ildə o, şəhərin ilk könüllü yanğınsöndürmə birliklərindən biri olan Union Fire Company təşkilatının yaradılmasına kömək etmişdir.[20]

1743-cü ildə Franklin Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin yaradılmasında iştirak etmişdir. Cəmiyyət alimlərin kəşf və nəzəriyyələrini müzakirə etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu.[5] O, həmçinin Filadelfiyada təhsil müəssisəsinin yaradılması ideyasını irəli sürmüş, bu təşəbbüs əsasında Akademiya və Filadelfiya Kolleci fəaliyyətə başlamışdır. Bu qurum sonradan Pensilvaniya Universitetinin formalaşmasında əsaslardan biri olmuşdur.[21]

1751-ci ildə Franklin həkim Tomas Bond ilə birlikdə Pensilvaniya Xəstəxanasının yaradılması üçün təşəbbüs göstərmişdir.[22] 1752-ci ildə isə o, Filadelfiya Contributionship adlı yanğından sığorta təşkilatının yaradılmasında iştirak etmişdir.[23]

Poçt xidməti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin 1737-ci ildə Filadelfiyanın poçtmeysteri təyin edilmişdir. 1753-cü ildə isə Vilyam Hartnellə birlikdə Britaniya Şimali Amerikasının müavin baş poçtmeysteri olmuşdur.[7] Bu vəzifədə o, poçt sisteminin hesablaşma qaydalarını və çatdırılma sürətini yaxşılaşdırmışdır.

1775-ci il iyulun 26-da İkinci Kontinental Konqres ABŞ Poçt Xidmətinin əsasını qoymuş və Franklini ilk baş poçtmeyster təyin etmişdir.[24]

Elmi fəaliyyəti və ixtiraları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin XVIII əsrdə elektrik hadisələrinin öyrənilməsi ilə məşhurlaşmışdır. O, elektriklə bağlı təcrübələr aparmış və ildırımın elektrik təbiətli hadisə olduğunu göstərməyə çalışmışdır.[10] Franklinin elmi fəaliyyəti Amerika Maarifçiliyinin mühüm nümunələrindən biri sayılır.[5]

Franklinin adı bir sıra ixtira və texniki yeniliklərlə bağlıdır. Bunlara ildırımötürən, bifokal eynək, Franklin sobası və şüşə harmonikası daxildir.[10] O, həmçinin Qolfstrim cərəyanının öyrənilməsi və xəritələşdirilməsi ilə məşğul olmuşdur.[5]

Siyasi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin Pensilvaniya koloniyasında siyasi fəaliyyətə 1730-cu illərdə başlamışdır. O, əvvəlcə Pensilvaniya Məclisinin katibi olmuş, sonradan isə məclis üzvü seçilmişdir.[25]

1754-cü ildə Franklin Olbani Konqresində Pensilvaniya nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmişdir. O, koloniyaların daha sıx birləşməsi üçün Olbani Birlik Planını təklif etmişdir.[26] Plan qəbul edilməsə də, sonrakı Amerika siyasi düşüncəsinə təsir göstərmişdir.

Franklin 1757-ci ildə Pensilvaniya Məclisi tərəfindən Londona koloniyanın nümayəndəsi kimi göndərilmişdir. O, burada Pensilvaniyanın mülkiyyətçi ailəsi olan Penn ailəsinin siyasi səlahiyyətlərinə qarşı çıxmışdır.[16] Sonrakı illərdə Franklin Böyük Britaniya parlamentinin koloniyalara münasibətdə siyasətini tənqid etmiş və Möhür Aktının ləğvi uğrunda fəaliyyət göstərmişdir.[5]

Amerika inqilabı və diplomatik fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin Amerika inqilabı dövründə koloniyaların müstəqillik hərəkatının aparıcı simalarından biri olmuşdur. O, 1776-cı ildə ABŞ İstiqlal Bəyannaməsini hazırlayan Komitə beşliyinin üzvlərindən biri idi və bəyannaməni imzalamışdır.[6]

1776-cı ildə Franklin Fransaya diplomatik missiyaya göndərilmişdir. Onun Fransadakı fəaliyyəti ABŞ ilə Fransa arasında münasibətlərin inkişafına və Amerika inqilabına Fransa dəstəyinin təmin edilməsinə mühüm töhfə vermişdir.[5] Franklin 1783-cü ildə Böyük Britaniya ilə Paris müqaviləsinin hazırlanmasında iştirak etmişdir. Bu müqavilə Amerika istiqlal müharibəsinin başa çatmasında əsas sənəd olmuşdur.[6]

1785-ci ildə Franklin ABŞ-yə qayıtmış və 1785–1788-ci illərdə Pensilvaniyanın prezidenti vəzifəsində çalışmışdır.[5] O, həmçinin ABŞ Konstitusiyasının hazırlanması prosesində iştirak etmiş və Konstitusiyanı imzalayan şəxslərdən biri olmuşdur.[6]

Şəxsi həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin gənc yaşlarında Debora Rid ilə tanış olmuşdur. Debora Rid başqa bir şəxslə evlənsə də, həmin nikah faktiki olaraq dağılmışdı. Franklin və Debora 1730-cu ildən etibarən rəsmi kilsə nikahı olmadan birlikdə yaşamışlar.[27]

Franklinin Uilyam Franklin adlı nikahdankənar oğlu var idi. Uilyam Franklin sonradan Nyu-Cersinin son kral qubernatoru olmuşdur.[28] Benjamin və Debora Franklinin Frensis Folcer Franklin adlı oğlu və Sara Franklin Beç adlı qızı olmuşdur.[29] Frensis uşaq yaşlarında çiçək xəstəliyindən vəfat etmişdir.[29]

Amerika inqilabı zamanı Franklin ilə oğlu Uilyamın münasibətləri siyasi səbəblərə görə pozulmuşdur. Uilyam Britaniya kralına sadiq qalmış, Benjamin Franklin isə müstəqillik tərəfdarı olmuşdur.[28]

Quldarlığa münasibəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Franklin həyatının müəyyən dövründə kölə sahibi olmuş və qəzetində kölə satışı ilə bağlı elanlar dərc etmişdir. Lakin sonrakı illərdə o, quldarlığa qarşı çıxmış və abolisionist fəaliyyətə qoşulmuşdur.[11] 1787-ci ildən ölümünə qədər Pensilvaniya Quldarlığın Ləğvi Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur.[11]

Ölümü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Benjamin Franklin 1790-cı il aprelin 17-də Filadelfiyada vəfat etmişdir. O, Filadelfiyadakı Christ Church Burial Ground qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.[5]

İrsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Benjamin Franklin ABŞ tarixinin ən mühüm siyasi və intellektual simalarından biri hesab edilir. O, həm dövlət xadimi, həm alim, həm də ictimai islahatçı kimi Amerika dövlətçiliyinin və Amerika Maarifçiliyinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.[5]

Franklinin portreti ABŞ-ın 100 dollarlıq əsginası üzərində təsvir edilmişdir. Onun adı ABŞ-də bir çox şəhər, qraflıq, təhsil müəssisəsi və ictimai quruma verilmişdir.[5]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi. (İstifadə tarixi: 22 avqust 2017).
  2. 1 2 Benjamin Franklin (alm.). // Brockhaus Enzyklopädie. F.A. Brockhaus. (İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2017).
  3. 1 2 Франклин Бенджамин (rus.). // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978.
  4. 1 2 www.accademiadellescienze.it (it.). (İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Wood, Gordon S. Benjamin Franklin // Encyclopaedia Britannica. 2021.
  6. 1 2 3 4 Morris, Richard B. Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries. New York: Harper & Row. 1973. ISBN 978-0-06-090454-8.
  7. 1 2 "Benjamin Franklin, Postmaster General" (PDF). United States Postal Service. 9 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 29 may 2021.
  8. 1 2 Brands, H. W. The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin. Knopf Doubleday Publishing. 2010. ISBN 978-0-307-75494-3.
  9. 1 2 Goodrich, Charles A. Lives of the Signers to the Declaration of Independence. W. Reed & Company. 1829.
  10. 1 2 3 "Benjamin Franklin and His Inventions". The Franklin Institute. 28 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2026.
  11. 1 2 3 Nash, Gary B. "Franklin and Slavery". 2006.
  12. ↑ Huang, Nian-Sheng. "Franklin's Father Josiah: Life of a Colonial Boston Tallow Chandler, 1657–1745". Transactions of the American Philosophical Society. 90 (3). 2000: i–155. doi:10.2307/1586007.
  13. ↑ "Benjamin Franklin FAQ". The Franklin Institute. İstifadə tarixi: 16 dekabr 2025.
  14. 1 2 Franklin, Benjamin. Autobiography of Benjamin Franklin. Macmillan. 1901.
  15. ↑ Bernhard, J. Porcupine, Picayune, & Post: How Newspapers Get Their Names. University of Missouri Press. 2007. ISBN 978-0-8262-6601-9.
  16. 1 2 Van Doren, Carl. Benjamin Franklin. 1945.
  17. ↑ Mumford, Michael D. "Social innovation: ten cases from Benjamin Franklin". Creativity Research Journal. 14 (2). 2002: 253–266. doi:10.1207/S15326934CRJ1402_11.
  18. ↑ Korty, Margaret Barton. "Benjamin Franklin and Eighteenth-Century American Libraries". Transactions of the American Philosophical Society. 55 (9). 1965: 1–83. doi:10.2307/1006049.
  19. ↑ Frantz, John B. "Franklin and the Pennsylvania Germans". Pennsylvania History. 1998: 21–34.
  20. ↑ Burt, Nathaniel. The Perennial Philadelphians: The Anatomy of an American Aristocracy. University of Pennsylvania Press. 1999. ISBN 978-0-8122-1693-6.
  21. ↑ Montgomery, Thomas Harrison. A History of the University of Pennsylvania from Its Foundation to A.D. 1770. George W. Jacobs & Co. 1900.
  22. ↑ "In the Beginning – The Story of the Creation of the Nation's First Hospital". Penn Medicine. 15 oktyabr 2002 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2026.
  23. ↑ Landers, Jackson. "In the Early 19th Century, Firefighters Fought Fires ... and Each Other". Smithsonian. 27 sentyabr 2016.
  24. ↑ "William Goddard and the Constitutional Post". Smithsonian National Postal Museum. 26 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2026.
  25. ↑ "Signers of the Declaration: Benjamin Franklin". National Park Service.
  26. ↑ "Union: Joseph Galloway, Plan of Union". University of Chicago Press. 22 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2026.
  27. ↑ Chylinska, Bozenna. "The Colonial American Working Wife and Her Dear and Loving Husband Absent upon Some Employment: Deborah and Benjamin Franklin's Married Life". Polish Journal for American Studies. 2015.
  28. 1 2 Skemp, Sheila L. "William Franklin: His Father's Son". Pennsylvania Magazine of History and Biography. 109 (2). 1985: 145–178.
  29. 1 2 Tise, Larry E. Benjamin Franklin and Women. Pennsylvania State University Press. 2000. ISBN 0585382778.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Bencamin_Franklin&oldid=9111904"