Benderı (Moldova)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

İranın şimalında, BENDER TÜRKMƏN (farsca "Bandar-e Torkaman”) adlanan şəhər varmış. Gülüstan əyalətinin mərkəzi sayılan bu şəhər Xəzər dənizinin cənubunda, Türkmənistan sərhəddinə yaxın, tam sahildə yerləşir. Əhalisi türkmənlərdir. Yarı türkcə,yarı farsca danışırlar. İslamın sünni –hənəfilik məzhəbini mənimsəyiblər. Musiqi alətləri saz və zurnadır. Geyimləri fars geyim üslübündan fərqlidir. Məşğuliyyətləri əsasən, heyvandarlıq, əkinçilik, kürü tədarükçülüyü və atçılıq olub.

Həm Səfəvilər, həm də Qacarlar dövründə Qazax –Borçalı ərazində yaşayan yerli əhalinin, kütləvi şəkildə, geo-siyasi məqsədlərlə Cənubi Azərbaycana köçürüldüklərini bəzi tarix araşdırıcılarımızdan oxumuşuq. Əslən Qazaxdan olan tədqiqatçı-jurnalist İsmail Umudlunun "Salahlı Eli” adlı kitabını oxuyanlar bu köçürülmələr haqqında daha dəqiq bilirlər. Xüsusən, Osmanlılara qarşı ehtiyyat tədbiri kimi (sünnilikdən dolayı könüllü tərəf dəyişmə ehtimalına qarşı) həyata keçirilən zorla köçürülmələr nəticəsində sayları 10 minlərlə olan həmin sakinlər indiki İranın şimalına və şimal şərqinə yerləşdirilmişdilər. Təbii ki, köçürülmənin üzərindən illər keçdikdən və siyasi vəziyyət dəyişdikdən sonra həmin sakinlər öz yurdlarına dönməyə çalışmışlar. Bunu bacaranlar da, bacarmayanlar da vardı. Bu xətt ilə ehtimal etmək olar ki, geri köç edən zaman onlara bender türkmənlər də qoşulmuş olsunlar. Tərəkəmə türkmənlər heyvandarlıq üçün əlverişli, yeni ərazilərə həmişə can atıblar. İrandan buralara köç etmiş bender türkmənlər oxşar dil, din, məzhəb,məşğuliyyət, geyim, musiqi alətləri və köçürülmə bu xalqın etnik mənşəyinin sübutudur.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

XIII əsrdə tatarların bura hakim olduqları məlumdur. Onlar bu keçidi mühafizə etmək məqsədilə kiçik bir keşik qalası tikmişdilər. Bəndər bir keçidi və ya boğazı qoruyan qarovul məntəqəsinə deyilirdi. 1484-cü ildə Bəyazid xan və Gedik Əhməd Paşa Bəndəri möhkəm hərb qalası kimi bərpa etdilər. Hazırda Bəndər şəhərində XIV–XV əsrlərə aid türk qalası və Süleyman xan camisi durmaqdadır. Bəndər şəhərində iki dəfə olmuş Övliya Çələbi qalanı alınmazlığına və əminliyinə görə "Aman yeri Bəndərabad" adlandırır. Səyahətnamə"sində bu barədə yazır: "Turla (Dnestr çayını qədim türk adı) nəhri kənarında, qayalar üstündə daşdan tikilmiş bu gözəl qalanın hər bir daşı fil gövdəsi boyda sərt daşlardır. Memarbaşı Sinan ağa bu qalanı tikərkən bütün məharətini göstərmişdir". Övliya Çələbi türk memarı Sinanın 1538-ci ildə qala divarı içində tikdiyi Narın qaladan vəcdlə danışır: "Qala bürclərindən Turla nəhri müşahidə olunur. Və buradan bir dənə də olsun rus şaykası (şayka "çayka" çay gəmisi; həm də quldur dəstəsi) əsla keçə bilməz, nə də qaça bilməz. Qala hasarlarının dörd bir tərəfi savaş meydanıdır… Xalqı son dərəcə cəsur və savaşqandır. Hər zaman kazaklarla cəng edərlər". Bu möhkəm qalanın tikilməsi Qanuni Süleymanın adıyla bağlıdır. Qala qapısı üzərindəki kitabədə Sultan Süleymanın fəthi nəticəsində bu qalanın inşa olması bildirilir. Kitabə sonralar Ruslar tərəfindən yerindən çıxarılmışdır.

Türk şəhəri Bəndər XVIII–XIX əsrin Rus-Türk müharibələrində üç dəfə (1770, 1789, 1806) rusların əlinə düşmüşdüsə də, yalnız 1812-ci ildə Buxarest sülhünə görə birdəfəlik Bessarabiyanın tərkibində Rusiyaya keçir. Ruslarla ilk müharibədə Bəndərin valisi Köprülü Əhməd Paşa idi. İndi İstanbulda Osmanlılar dövrünə aid qədim tikililərdən biri olan Köprülü Sarayı Bəndər valisinin adını yaşadır. Bəndərdə Vəzirlər məzarlığı var. Burada Osmanlı dövrünün adlı-sanlı adamları dəfn olunmuşdur. Bəndərin işğalında ruslar çox ağır itkilər verdi. Bu itkilər onların qələbə sevincləri üzərinə ağır kölgə salırdı. Odur ki, şəhəri tutarkən dəhşətli intiqam aldılar. Şəhər əhalisini qılıncdan keçirdilər, əllərinə keçən heç kimə rəhm etmədilər.

Bəndəri tutarkən ordusunun çox təlafat verdiyini eşidən Yekaterina general Paninə bu qədər qurbanlar verməkdənsə almasanız daha yaxşı olardı, – deyə narazılığını ifadə etmişdi. General P.İ.Panin isə möhkəm türk qalası Bəndəri zəbt etməsi ilə öyünürdü. Şöhrətpərəst sərkərdə evə dönüb özünün Moskva altındakı Mixalkovo kəndində (indi bu kənd şəhərə birləşmişdir) möhtəşəm malikanə tikdirmiş, bu malikanə eynilə Bəndər qalasını andırırdı. Hazırda giriş qapılarındakı Bəndər bürclərini xatırladan qüllələr durmaqdadır.

Böyük rus şairi V. Jukovskinin anası türk qizi Salihə öz bacısı ilə Bəndərdə ruslara əsir düşüb. Oryollu mülkədar Bunin bu xarüqə gözəli əziz qənimət kimi özü ilə evinə gətirmiş və bu izdivacdan rus ədəbiyyatının böyük simalarından olan şair Jukovski doğulmuşdur. Jukovski çar sarayında böyük mənsəb və hörmətə çatmış, çar ailəsində yaşamış, öz şeirlərində isə anasının qəmli və qərib taleyinə ağlamışdı.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]