Məzmuna keç

Berat vilayəti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Berat vilayəti
Qarku i Beratit

40°38′ şm. e. 20°05′ ş. u.HGYO
Ölkə
İnzibati mərkəz Bərat
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
Hündürlük
 455 ± 1 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 115.050 nəf. (1989, 2001, 2012, 2015, 2022)
Rəqəmsal identifikatorlar
ISO kodu AL-01
Rəsmi sayt
Berat vilayəti xəritədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Berat vilayəti (alb. Qarku i Beratit) — Albaniya Respublikasının cənub-mərkəzi hissəsində yerləşən inzibati ərazi vahididir. Vilayətin inzibati mərkəzi Berat şəhəridir.

Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Arxeoloqlar Berat bölgəsinin kəndlərindən biri olan Pëllumbasda Tunc dövrünə aid kurqanlarda gümüş qadın sırğaları və bürünc kəmər tokaları kimi artefaktlar aşkar etmişlər. Bu tapıntılar Albaniyanın şimalı (Kukes və Mat), Kosovo (Gjilan) və şimal-qərbi Yunanıstan (Poqoni) ərazilərində tapılan digər nümunələrlə oxşarlıq təşkil edir.[3]

Antipatrea (q.yun. Ἀντιπάτρεια)[4] qədim yunan polisi olub, İlliriya ərazisində yerləşirdi və indiki Berat şəhərinə uyğun gəlir. Şəhər e.ə. 314-cü ildə Kassandr tərəfindən salınmış və atasının şərəfinə Antipaterin adı ilə Antipatreia adlandırılmışdır.[5] Bu ərazidə qədim qala və yaşayış məskənlərinin qalıqları bu gün də mövcuddur.

Ərazidə e.ə. VI əsrdən etibarən Dassaretlər tayfası yaşamışdır.[6] E.ə. II əsrdə şəhər Roma imperiyası tərəfindən ələ keçirilmişdir. Tarixçi Livinin yazdığına görə, Antipatrea dar keçiddə yerləşən güclü istehkamlı şəhər idi və romalılar tərəfindən talan edilərək yandırılmışdır. Şəhər Osum çayının hər iki sahilində yerləşən iki istehkamdan ibarət idi.[7]

VI əsrə aid Purpureus Beratinus kodeksi (1868-ci ildə aşkar edilmişdir) və IX əsrə aid Aureus kodeksi kimi əlyazmalar bölgənin tarixi haqqında mühüm məlumatlar verir. Bu faktlar göstərir ki, Berat əlyazma mərkəzi kimi məşhur olmuşdur. Albaniya Milli Arxivlərində qorunan 100 kodeksdən 76-sı məhz bu bölgəyə aiddir.[7][8]

Roma imperiyasının süqutundan sonra Berat Bizans imperiyasının sərhəd bölgəsinə çevrilmiş və tez-tez slavyan tayfalarının hücumlarına məruz qalmışdır. Bu dövrdə şəhər Pulkeriopolis adı ilə tanınırdı.[7]

IX əsrdə bolqarlar (I Simeonun rəhbərliyi altında) şəhəri ələ keçirərək ona Beligrad ("Ağ şəhər") adını vermişlər. XI əsrdə yenidən Bizansın nəzarətinə keçmişdir. XIII əsrdə isə Epirus despotluğunun hökmdarı I Mixail Dukas tərəfindən idarə olunmuşdur.[7]

XIII əsrin sonlarında şəhər yenidən Bizans imperiyasının nəzarətinə keçmişdir. 1272-ci ildə Albaniya krallığı tərəfindən ələ keçirilmiş, lakin tezliklə imperator VIII Mixail Paleoloq tərəfindən geri alınmışdır.[9]

1280–1281-ci illərdə Siciliya qüvvələri Berat mühasirəsini həyata keçirmiş, lakin Bizans qoşunları tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edilmişdir.[10]

XIV əsrdə bölgə qısa müddət ərzində alban tayfalarının və Muzaka sülaləsinin nəzarətinə keçmişdir. 1345-ci ildə Serbiya krallığı tərəfindən işğal edilmiş, daha sonra yenidən Muzakalar tərəfindən idarə olunmuşdur.[7]

1450-ci ildə şəhər Osmanlı imperiyası tərəfindən fəth edilmişdir. 1455-ci ildə Skanderbeqin rəhbərlik etdiyi qüvvələr tərəfindən mühasirəyə alınsa da, uğur əldə olunmamışdır. Şəhər 1912-ci ilə qədər Osmanlı hakimiyyəti altında qalmışdır.

XVIII–XIX əsrlərdə Yanyalı Əli Paşa bölgəyə yarımmüstəqil şəkildə nəzarət etmiş və 1809-cu ildə şəhəri yenidən möhkəmləndirmişdir.[7][11]

XX əsrdə Berat bir neçə dəfə müxtəlif dövlətlərin nəzarətinə keçmişdir. Birinci dünya müharibəsi zamanı əvvəlcə müttəfiq qüvvələr, daha sonra isə Avstriya-Macarıstan tərəfindən işğal edilmişdir. 1939-cu ildə İtaliya tərəfindən yenidən işğal olunmuş, 1943–1944-cü illərdə isə Nasist Almaniyasının nəzarətinə keçmişdir.

1944-cü ildə Berat şəhərində kommunist qüvvələr tərəfindən müvəqqəti hökumət elan edilmiş və bu hadisə Ənvər Hocanın diktaturasının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. 1992-ci ildən etibarən isə şəhər müasir Albaniya Respublikasının tərkibindədir.

Coğrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Berat vilayəti Albaniyanın 12 inzibati bölgəsindən biridir və ölkənin cənub hissəsində yerləşir. Ərazi dəniz səviyyəsindən 300 metrdən 2400 metrədək yüksəklikdə yerləşir.[12] Ümumi sahəsi 1798 km²-dir.

Vilayət şimaldan Elbasan, şərqdən Korça, cənubdan Gjirokastër və qərbdən Fier ilə həmsərhəddir.

Ərazinin cənub hissəsində Tomorr dağı və Şpirag dağı yerləşir. Tomorr dağı 2416 metr hündürlüyə malikdir və bölgənin ən yüksək nöqtələrindən biridir. Osum kanyonu milyon illər ərzində su eroziyası nəticəsində formalaşmışdır.

Vilayətin əsas çayları Osum çayı, Devoll çayı və onların birləşməsi nəticəsində yaranan Seman çayıdır. Osum çayı Berat şəhərindən keçərək dar Gorica dərəsini formalaşdırır.[13]

İqlimi Aralıq dənizi iqlimidir. Qışlar mülayim və rütubətli, yaylar isə isti və quraq keçir. Orta temperatur yanvarda 6.5°C, iyulda isə 24°C təşkil edir.[13]

Demoqrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2023-cü il siyahıyaalmasına əsasən, Berat vilayətinin əhalisi 140,956 nəfərdir.

Əhali əsasən albanlardan ibarətdir. Bundan əlavə, bölgədə yunanlar, makedonlar, aromunlar, romanilər və digər etnik qruplar da yaşayır.[14]

Din

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Vilayətdə əsas dinlər Albaniyada İslam və Albaniyada xristianlıqdır. 2011–2023-cü illər arasında dini mənsubiyyətdə dəyişikliklər müşahidə olunmuşdur.

Sünni müsəlmanların sayı azalmış, ateist və dini mənsubiyyət göstərməyənlərin sayı isə artmışdır.[15]

Mədəniyyət

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Berat bölgəsi dini və mədəni müxtəlifliyi ilə tanınır. Şəhərdə məscidlər və pravoslav kilsələrinin birgə mövcudluğu dini tolerantlığın göstəricisi hesab olunur.[16]

2008-ci ildə Berat şəhəri UNESCO Dünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Bölgədə yerləşən Müqəddəs Məryəm Blaxern kilsəsi XIII əsrə aiddir və məşhur rəssam Onufrinin freskaları ilə tanınır.

Digər mühüm abidələrə Bekarlar məscidi, Kral məscidi və Qurğuşun məscidi daxildir.

Berat həmçinin Alban izo-polifoniyası kimi qeyri-maddi mədəni irs nümunələri ilə də məşhurdur.

Əhalinin əksəriyyəti Tosk dialektində danışır.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Albania: Prefectures and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information.
  2. ↑ GeoNames (ing.). 2005.
  3. ↑ Spieser, J.-M.; Cutler, Anthony; Papaconstantinou, Arietta. The material and the ideal: essays in medieval art and archaeology in honour of Jean-Michel Spieser. BRILL. 2007. səh. 60. ISBN 978-90-04-16286-0. İstifadə tarixi: 11 yanvar 2011.
  4. ↑ Şablon:Cite wikisource
  5. ↑ Epirus: the geography, the ancient remains, the history and topography of ... by Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond
  6. ↑ The Illyrians by John Wilkes
  7. 1 2 3 4 5 6 "Berat". Albanian Canadian League Information Service. 10 yanvar 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 sentyabr 2010.
  8. ↑ "The Castle". Castle Park. 26 dekabr 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 sentyabr 2010.
  9. ↑ Nicol, Donald M. The Despotate of Epiros 1267-1479. 1984.
  10. ↑ Norwich, John Julius
  11. ↑ The New American encyclopaedia.
  12. ↑ "PUNOJME PER ZHVILLIMIN RAJONAL". (#cite_web_url)
  13. 1 2 "Strategjia Territoriale". (#cite_web_url)
  14. ↑ (PDF) http://www.instat.gov.al/media/195808/1__berat.pdf (#bare_url_missing_title).
  15. ↑ "Population statistics". (#cite_web_url)
  16. ↑ https://whc.unesco.org/en/list/569 (#bare_url_missing_title).

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Berat_vilayəti&oldid=8871103"