Beyoğlu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Beyoğlu, İstanbulun Avropa hissəsində olan köhnə mahallarından biri. Beyoğlu İlçesine şimaldan Şişli İlçesi, şərqdən Beşiktaş İlçesi və İstanbul Boğazı, şimal-qərbdən Kağıthane və Eyüp mahalları, cənubdan Haliç çevrelemektedir. Sahə 8.76 km ² 'dir. Kənd məskunlaşması olmayan mahal 45 məhəllədən ibarətdir.

Adı[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi yarımadanın və Halıçın qarşısında inkişaf edən bölgə, hər zaman yunan dilində "qarşı yaxa", "kənar" mənasını verən "Pera" adıyla yad edilmişdir. Türklər tərəfindən istifadə edilən "Beyoğlu" adının, bir beyin oğlunun bölgədəki konağında qaynaqlandığı irəli sürülər. Bu mövzuda iki fərziyyədən söz edilməkdədir. Fateh Sultan Məhəmməd dövründə, Pontus Prensi Aleksios Komnenos'un (və ya yeğeninin) İslamiyyəti qəbul edərək bu bölgəyə yerləşməsindən, digər bir fərziyyəyə görə də Qanuni Sultan Süleyman dövrünün Venesiya elçisi Andrea Gritti'nin oğlu Luigi Gritti'nin Taksim ətraflarında bir konakta oturmasından irəli gəlir. Türklərin "Bəy oğlu" deyə andıqları bu adam, elçinin bir yunan qadınla evlenmesinden dünyaya gəlmişdir.

Pera adı, 1925'de rəsmi yazışmalardan çıxarıldıqdan sonra getdikcə unudular hala gəlmiş, buna qarşılıq Beyoğlu adı güc qazanıb bölgəni ifadə etmək üçün daha geniş şəkildə istifadə edilməyə başladı.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Galatanın ilk dövrlərə qədər uzanan tarixinə qarşı, Beyoğlu, 16. əsrin ilk yarısında, içində tək tük strukturların iştirak etdiyi, bağlıdır Bahçeliden bir sahə. Tophane, İstanbul Boğazı və Üsküdar sahilinin, 19. əsrdən qalma görünüşü.

Beyoğlu, Galata'da gələn Xristianlarla xaricilərin, elçiliklər dolaylarına və o zamanlar "Grand Rue de Pera" deyilən İstiklal Prospekti ərzində yerləşməsiylə Avropa şəhəri görünüşündə bir yerləşmə olaraq ortaya çıxdı.

Beləcə, İstanbul içində fərqli bir birlik 17. əsrdə inkişafa başladı. İlk əvvəllər, Fransız və Venesiya elçiliklər ilə onların ətrafında yerləşmiş Fransisken missionerləri yerləşmənin nüvəsini təşkil edirdi. 17. əsrin başlarında Galata'yı göstərən bir gravürde divarın xaricində çox az bina görünməkdədir.

1700lər Beyoğlu, bugünkü Tunel-Galatasaray prospektinin iki tərəfi ilə, bu küçənin yan küçələrinə yayılmışdı. Dörtyol, mərkəz olmaq üzrə Beyoğlu inkişaf etmişdi. Qərbində qəbiristanlıqlar və şərqində isə elçiliklər var idi. 18. əsrdə yavaş-yavaş Avropa təsiri artmışdır. 18. əsrin sonunda, İstiklal küçəsində, strukturların hamısı daş və ya kərpic, ya da alt qatları daş və üstləri taxtadır. 18. əsrin sonunda İstanbula gələn Dallaway, Beyoğlu'nun Galata'nın yazlığı olaraq təyin edir, yolların nizamsız olduğunu ifadə edir və bu bölgədə Fransız, İngilis, Hollandiya, Venesiya, Rusiya, İsveç, İspaniya, Prussiya və Napolili diplomatların qışlıq malikanelerinin olduğunu yazmışdır.

Beyoğlu, ümumi olaraq 19. əsrdə inkişaf etmişdir. Bu inkişafın səbəbi, bu dövrə Osmanlı xarici ticarətinin daha əvvəlki dövrlərdə görünməmiş ölçülərdə böyüməsi və nəqliyyatın inkişaf etmiş olmasıdır. 19. əsrdə, Osmanlı İmperatorluğunun dünya kapitalist sistemi ilə inteqrasiya olunması nəticəsində, Beyoğlu beynəlxalq bir ticarət mərkəzi olmuşdur. 19. əsrin əvvəlində, Beyoğlu, bağçalı evləriylə hələ bir şəhərətrafı görünüşündə idi. Bu əsrin ilk yarısında, Beyoğlu və ətrafı hələ tam olaraq kentleşmemişti. Ikinci yarısında isə Qalatasaray ilə Taksim arası inkişaf etdi. Beyoğlu, artıq kapitülasyonların qoruması altındakı xaricilərin, tacirlərin, bankirlərin, Gəmi sahibi və kosmopolit bir ətrafa yerləşmək istəyən zənginlərin Paris modasını təqlid edərək yaşadıqları bir yer olmuşdur. Əsrin sonunda, burada, Parisin ən məşhur səhnə oyunlarını eyni zamanda göstərən üç teatr var idi. Bu tarixdə, müasir cəmiyyətin ehtiyac duyduğu tramvay, qaz, su kimi infrastruktur xidmətləri təmin edilmişdi. Bu təşkilatların müəssisə imtiyazları çox uzun davamlı müqavilələrlə xaricilərə və ya azlıq mənsublarına verilmişdi. Bu dövrdəki sürətli quruluşlaşma, Qərbdəki nümunələrdən etkilenmekle birlikdə Osmanlı təsirində də qalmışdır.

20. əsrdə Beyoğlunda Qalatasaray ilə Taksim arası əhəmiyyət qazandı. Bu sahədə hələ bağçalı evlərin tapılması və bunların mənzilə çevrilməsi imkanı, buranın inkişafını təmin etmişdir. Bundan başqa 1913-cü ildə ilk elektrikli tramvayın Beyoğlu'nun Şişli'de bağlaması Galatasaray-Taksim arasını, Tunel-Galatasaray arasına görə daha mərkəzi bir vəziyyətə gətirmiş, Beyoğlu ən asan çatıla bilər və gözdə yeri etmişdir. Bu dövrdə Beyoğlu'nun ətrafındakı səmtlərdə müasir binalar edilmiş və yeni səmtlər inkişaf etmişdir. 20. Əsrin əvvəllərində Beyoğlunda da edilən apartmanların cəbhələrində Art Nouveau üslubu tətbiq olunmuşdur.

Respublika Dövründə 1950lərə qədər xaricilərdən və onlar üçün işləyən azınlıklardan boşalan yerlərə, yeni yetişən türk iş adamları və Beyoğlu yaxasını şəhərin ən müasir səmti bilən aydın Türklər maraq göstərirdilər. Kino və teatrları restoran və pastanede, sənət qalereyaları və lüks mağzalarıyla hələ şəhərin ən görkəmli səmti idi. 1950-ci illərdən sonra, çöl köç və sürətli şəhərləşmə nəticəsində İstanbulun həddindən artıq böyüməsi, yeni səmtləri inkişafı, əyləncə təşkilatlarının, ticarətin və zəngin ailələrin bu yeni inkişaf edən müasir alt mərkəzlərə bölgüsü və cəmiyyətin mədəni dəyişikliyi Beyoğlu'na olan marağı azaltdı. 1960'larla 1980lərin sonuna qədər uzanan təxminən 30 illik dövr Beyoğlu'nun ən qaranlıq dövrü olmuşdur.

Hələ bəzi lüks mağazaların İstiklal Prospektində terketmeyişi və sıx bir trafik axışı üzərində olması köhnə mədəni səviyyəsində olmasa belə Beyoğlu'nun canlılığını qorumasını təmin etməkdədir. Bununla birlikdə, bir çox bina boş dayanmaqda və ya atelye olaraq istifadə edilməkdədir. Bu xüsusiyyətlər Beyoğlunda yavaş-yavaş çöküntü sahəsinin irəlilədiyini göstərir.

Beyoğlu, ilk əvvəllər bir diplomatiya mərkəzi olaraq inkişaf etmiş, lakin daha sonraları xarici ticarətinin, iqtisadi idarəsinin artması və burada sıxlaşması nəticəsində İstanbulun ticarət mərkəzi vəziyyətinə çevrilmişdir. Ticarətin bərabər əyləncə, mədəniyyət qurumlarının da burada iştirak etməsi və mövqeyi, bütün İstanbulun mərkəz nöqtəsi olmasını təmin etmişdir.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Beyoğlu İstanbulun ən İstanbul kokan mahalı olaraq təyin oluna bilər, kosmopolit termininin həyat tapdığı yerdir. İstiklal Prospekti və çevreindeki küçələr yalnız Beyoğlu'nun deyil İstanbulun da mərkəzi sayıla bilər. İstiklal Prospekti xaricində Respublika, İnönü və Cahangir prospektləri də ticarət və əyləncə funksiyasının ən diqqətə çarpan olduqları yerlərdir. İlçe sərhədləri içində iştirak edən müxtəlif mədəni tədbirlərin edildiyi qurğular, mahalın bir mədəniyyət mərkəzi olmasını da təmin etmişdir. Sinemalar, teatrlar, nümayiş mərkəzləri kimi yerlər, Beyoğlu Mahalında yaşayan əhalidən çox çox əhalinin faydalandığı, İstanbul və Türkiyə daxilində bir məna ifadə edən yerlərdir. Bundan başqa Beyoğlu gürcü rəssamların yaratdığı Pirosmani Sənət qalereyasında də ev sahibliyi etməkdədir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Beyoğlu ilə əlaqəli mediafayllar var.