Bhakti hərəkatı

Bhakti hərəkatı (sanskr. भक्ति आंदोलन) — Orta əsrlər Hindistanında formalaşmış, hinduizm dininin daxili strukturunda, ritual sistemində və sosial həyatında köklü transformasiyalara səbəb olmuş ən mühüm regional, dini və mədəni cərəyanlardan biri. Hərəkatın əsas mahiyyəti formal ritualizmdən, sərt kast (varna) sistemindən və sxolastik fəlsəfi çərçivələrdən uzaqlaşaraq, fərdin şəxsi bir Allaha bəslədiyi sonsuz və emosional məhəbbət (bhakti), səmimi həsr olunmaq və pərəstiş yolu ilə xilasa (nicata) qovuşa biləcəyi ideyasına əsaslanır.

Tarixi baxımdan VII–VIII əsrlərdə Cənubi Hindistanın Tamil regionunda (xüsusilə alvar və nayanar şair-mütəfəkkirlərinin yaradıcılığında) başlayan hərəkat, tədricən şimala doğru yayılmış və XV–XVII əsrlərdə Dehli sultanlığı və Böyük Moğol imperiyası dövründə Şimali və Mərkəzi Hindistanda özünün ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdır. Bhakti hərəkatı cəmiyyətin ən aşağı təbəqələrindən çıxan şairlərin (məsələn: Kəbir, Ravidas, Tukaram) yerli xalq dillərində (tamil, hindi, marathi, benqal və s.) yazdıqları poetik əsərlərlə geniş kütlələrə nüfuz etmişdir. Bu cərəyan hind cəmiyyətində qadınların və aşağı kastadan olan fərdlərin mənəvi hüquqlarını ön plana çıxarmaqla bərabər, regionda İslam təsəvvüfü (Sufizm) ilə sıx qarşılıqlı dialoqa girmiş və sonradan müstəqil monoteist din olan Sihizmin formalaşmasına birbaşa təkan vermişdir.

Terminologiya və etimologiya

"Bhakti" sözünün fəlsəfi və linqvistik kökləri hind-avropa dil ailəsinə mənsub olan qədim Sanskrit leksikasına dayanır:

• Etimoloji mənşəyi: Sözün əsasını Sanskrit dilindəki "bhaj" (sanskr. भज्) feli təşkil edir. Bu kök hərfi mətndə "bölüşmək", "iştirak etmək", "bir şeyə mənsub olmaq", "bölünmək" mənalarını verir.
• Semantik təkamülü: Zaman keçdikcə bu termin dini-fəlsəfi mətndə insan ilə ilahi varlıq arasındakı qarşılıqlı münasibəti təsvir etmək üçün işlədilmişdir. Bu mənada Bhakti — fərdin Allahın ucalığından və onun sevgisindən pay alması, ilahi eşqdə aktiv iştirakı və özünü tamamilə Allaha təslim etməsi mənasına gəlir. Məşhur hindşünas alim Qavin Fludun tədqiqatlarına görə, bhakti sadəcə passiv bir inanc deyil, Allah ilə ruh arasında yaradılan emosional, canlı və səmimi bir sevgi dialoqudur.

Qədim hind mətnlərində və ensiklopedik ədəbiyyatda bu söz eyni zamanda "ehtiram", "sədaqət", "dindarlıq", "pərəstiş" və ən uca forması ilə "ilahi eşq" (prema) kimi terminlərlə sinonim olaraq qəbul edilir. Hərəkatın tarixi boyunca bu termin fərdi ruhun (Atman) Ali Ruha (Brahman/Vişnu/Şiva) qovuşmaq üçün keçdiyi mənəvi yolu simvolizə etmişdir.

Tarixi əsasları

Bhakti hərəkatı orta əsrlərdə kütləvi bir sosial-dini dalğaya çevrilsə də, onun fəlsəfi və teoloji kökləri qədim hind müqəddəs mətnlərinə və fundamental ədəbiyyatına dayanır. Akdemik tədqiqatlar göstərir ki, Allaha fərdi və emosional həsr olunmuşluq ideyası hinduizmin ən qədim qatlarında mərhələli şəkildə inkişaf etmişdir.

Veda mətnləri və ilkin dövr

Bhakti anlayışının ilkin elementlərinə və rüşeymlərinə hinduizmin ən qədim mətnləri olan Vedalarda, xüsusilə Riqveda himnlərində rast gəlinir. Riqvedada bəzi allahlara (xüsusilə Varuna, Aqni və İndraya) həsr olunmuş dualarda qorxu və rəsmi ayin prinsiplərindən daha çox, fərd ilə ilahi qüvvə arasında yaxınlıq, dostluq və şəfqət hissləri ön plana çıxır. Məsələn, Aqniyə müraciət edilən bəzi himnlərdə o, insanın "dostu", "atası" və ya "qardaşı" kimi təsvir olunur ki, bu da şəxsi və emosional bağlılığın ilk nümunələri hesab olunur.

Upanişadlar dövrü

Bhakti sözünün konkret bir dini və fəlsəfi termin kimi ilk dəfə işlədilməsi e.ə. I minilliyin ortalarına aid edilən Şvetaşvatara Upanişad mətninə təsadüf edir. Bu mətndə termin, kainatın ali yaradıcısı olan şəxsi Allaha (Rudra/Şiva) qarşı bəslənən mənəvi sevgi və sədaqəti ifadə etmək üçün istifadə olunmuşdur:

"Kimin Allaha qarşı ali sevgisi (bhakti) varsa və Allaha olduğu kimi mürşidinə (qurusuna) də eyni sevgini bəsləyirsə, bu uca ruhlu kəsə Upanişadların gizli bilikləri aşkar olar."
— Şvetaşvatara Upanişad (6.23)

Bu dövrdə Bhakti, Upanişadların əsas mövzusu olan və intellektual bilik tələb edən Cnyana (mənəvi idrak) yolunun qarşısında daha sadə və hər kəs üçün əlçatan bir xilaskar alternativ kimi formalaşmağa başlamışdır.

Bhaqavat Gita: Bhaktinin qanuniləşməsi

Bhakti konsepsiyasının teoloji cəhətdən tam formalaşması və hinduizmin əsas xilas yollarından biri kimi elan edilməsi Bhaqavat Gita (e.ə. V–II əsrlər) dastanı ilə baş verir. Mətndə Vişnunun avatarı olan Krişna döyüşçü Arcunaya mənəvi xilasa (mokşaya) aparan üç əsas yolu təqdim edir:

1. Cnyana-marqa (Bilik yolu)
2. Karma-marqa (Fədakar fəaliyyət yolu)
3. Bhakti-marqa (Həsr olunmuşluq və sevgi yolu)

Krişna mətndə Bhakti yolunun digər yollardan daha üstün və asan olduğunu vurğulayır, çünki bu yol sərt asketizm (nəfsdən imtina) və ya mürəkkəb fəlsəfi tədqiqatlar tələb etmir. Bhaqavat Gitada Allah, kastasından, cinsindən və sosial statusundan asılı olmayaraq, özünü tamamilə ona təslim edən hər bir kəsi xilas edəcəyinə söz verir. Bu yanaşma orta əsrlərdə partlayış mənsubiyyəti alacaq geniş xalq hərəkatının ən mühüm teoloji manifesti rolunu oynamışdır.

Tarixi inkişafı və coğrafi yayılması

Bhakti hərəkatı xətti və vahid bir mərkəzdən idarə olunan dini cərəyan olmamış, əsrlər boyu Hindistan yarımadasının müxtəlif coğrafi regionlarında fərqli fəlsəfi, sosial və linqvistik xüsusiyyətlərlə alovlanan regional dalğalar şəklində inkişaf etmişdir. Akademik tarixşünaslıqda qəbul edilən fundamental konsensusa görə, hərəkat mənəvi bir dalğa olaraq Hindistanın cənubunda doğulmuş, tədricən qərb və şərq regionlarına yayılmış, yekunda isə Şimali Hindistanda özünün ən kütləvi, sosial-siyasi baxımdan ən kəsərli formasını almışdır.

Hindistanın orta əsrlər tarixini tədqiq edən görkəmli hindşünas alimlər Bhakti hərəkatının coğrafi trayektoriyasını tez-tez məşhur bir ənənəvi Sanskrit məsəli ilə ifadə edirlər: "Bhakti cənubda (Dravida) doğuldu, Ramananda tərəfindən şimala (Uttara) gətirildi və Kəbir tərəfindən bütün dünyaya yayıldı." Bu coğrafi keçid sadəcə məkan dəyişikliyi deyil, həm də hinduizmin daxili teologiyasının elit təbəqənin inhisarından çıxaraq kütləviləşməsi prosesidir.

Regional xronologiya və inkişaf mərhələləri

Hərəkatın ümumi inkişaf tarixi və coğrafi arealları dörd əsas böyük tarixi mərhələyə ayrılır:

1. İlk regional mərhələ (VII–X əsrlər): Cənubi Hindistanda, Tamil regionunda alvar və nayanar şairlərinin fəaliyyəti ilə ritualizmə və asketizmə etiraz olaraq emosional poeziyanın yaranması.
2. Keçid və fəlsəfi təşəkkül dövrü (XI–XIII əsrlər): Bhaktinin teoloji və fəlsəfi əsaslarının Ramanuca, Madhva və Nimbarqa kimi böyük Vedantist mütəfəkkirlər tərəfindən sistemləşdirilməsi və hərəkatın Karnataka ilə Maharaştraya (Varkari ənənəsi) keçməsi.
3. Şimali Hindistanda kütləviləşmə dalğası (XIV–XVI əsrlər): Ramanandanın rəhbərliyi ilə Bhaktinin Qanq vadisinə daşınması, kasta maneələrinin tamamilə rədd edilməsi, Kəbir, Ravidas və Quru Nanak kimi böyük "Sant"ların (mürşidlərin) yetişməsi və İslam sufi cərəyanları ilə sıx mədəni sintez.
4. Son klassik dövr və çiçəklənmə (XVI–XVII əsrlər): Böyük Moğol imperiyasının tolerantlıq mühitində kütləvi pərəstiş kultlarının (xüsusilə Krişna və Rama bhaktisi) formalaşması, Tulsidas, Surdas, Mirabay və Çaytanya Mahaprabhu kimi simaların yerli dillərdə şah əsərlər yaratması.

Coğrafi yayılmanın hərəkətverici qüvvələri

Bhaktinin bütün yarımadaya sürətlə yayılmasının ən böyük coğrafi səbəbi şairlərin və mütəfəkkirlərin "parivracaka" (gəzən dərviş/mürşid) həyat tərzi sürmələri idi. Onlar müqəddəs ziyarətgahları (tirthaları) kənd-kənd gəzir, Sanskrit dilini bilməyən yerli əhaliyə onların öz ana dillərində ilahi nəğmələr (kirtan və bhacanlar) oxuyurdular. Məbədlərin coğrafi şəbəkəsi və hinduların kütləvi ziyarət ənənələri, cənubda yaranan mənəvi ideyaların çox qısa müddətdə minlərlə kilometr şimalda əks-səda doğurmasına əlverişli şərait yaradırdı.

Cənubi Hindistanda yayılması və kök salması (VII–X əsrlər)

Bhakti hərəkatının kütləvi, emosional və sosial-mədəni bir cərəyan kimi ilk real təzahürü VII əsrdə Cənubi Hindistanda, indiki Tamilnad regionunda baş vermişdir. Bu dövrə qədər hinduizm əsasən mürəkkəb Vedik rituallar, qurbanvermə mərasimləri və Sanskrit dilini inhisarda saxlayan elit Brahman sinfinin nəzarəti altında idi. Eyni zamanda cənubda Buddizm və Caynizm dinlərinin asketizm (nəfsdən imtina) prinsipləri güclü mövqeyə sahib idi. Tamil Bhakti şairləri həm Vedik ritualizmə, həm də Buddist-Caynist asketizminə qarşı çıxaraq, Allah ilə insan arasında birbaşa, emosional və sevgi dolu mənəvi bağı təbliğ etməyə başlamışdılar.

Cənubdakı bu mənəvi intibah hərəkatı iki əsas şair-mütəfəkkir qrupunun çiyinlərində yüksəlmişdir:

Alvarlar: Vişnunun aşiqləri

Alvarlar (Tamil dilində: ஆழ்வார்கள், hərfi mətndə "Allahın sevgisinə qərq olanlar") Vişnuya və onun avatarlarına (xüsusilə Krişna və Ramaya) həsr olunmuş 12 böyük şair-mürşiddən ibarət idi. Onların VII–IX əsrlər arasında bəstələdikləri 4000-dən çox ilahi himn sonradan böyük mütəfəkkir Nathamuni tərəfindən bir yerə yığılaraq "Nalayira Divya Prabandham" (Dörd min ilahi nəğmə) adı altında müqəddəsləşdirilmişdir. Bu məcmu Cənubi Hindistan hinduizmində o qədər uca məqama sahibdir ki, onu tez-tez "Tamil Vedası" adlandırırlar.

Alvarlar arasında fərqli kasta və sosial təbəqələrdən gələn simalar mövcud idi:

• Nammalvar: Aşağı kastadan (Şudra) olmasına baxmayaraq, Alvar ənənəsinin ən böyük teoloqu və şairi hesab olunurdu.
• Andal: 12 Alvar arasında yeganə qadın şairə idi. O, özünü Krişnanın mənəvi gəlini hesab edir və yazdığı coşğulu, erotik-mənəvi şeirlərlə (Thiruppavai) patriarxal cəmiyyətin normalarına meydan oxuyurdu.
• Kulasekhara: Kerala regionunun Çera sülaləsindən olan bir kral idi, lakin taxt-tacı tərk edərək özünü Bhakti yoluna həsr etmişdi.

Nayanarlar: Şivanın qəhrəmanları

Nayanarlar (Tamil dilində: நாயன்မာர்கள், hərfi mətndə "Rəbbin rəhbərləri") Şivaya həsr olunmuş 63 şair-mütəfəkkirdən ibarət geniş bir ittifaq idi. Onların bəstələdiyi və Şivanın ucalığını, mərhəmətini və kosmologiyasını tərənnüm edən minlərlə poetik bənd sonradan Nambi Andar Nambi tərəfindən 12 cildlik "Tirumurai" korpusunda qruplaşdırılmışdır. Nayanar poeziyasının ən mühüm nümunələri Appar, Sambandar və Sundararın əsərlərini əhatə edən "Tevaram" bölməsidir.

Nayanarların ən böyük xüsusiyyəti sosial mənşə baxımından tamamilə inklüziv (əhatəli) olmaları idi. Bu 63 nəfərin arasında brahmanlar və krallarla yanaşı, toxucular, balıqçılar, çobanlar, dəriçilər, potçular və hətta cəmiyyətdən təcrid olunmuş "toxunulmazlar" (məsələn, Nandanar) da var idi. Nayanar ənənəsi sübut edirdi ki, Şivanın hüzurunda kasta və sosial status heç bir əhəmiyyət kəsb etmir, yeganə meyar mənəvi saflıq və həsr olunmuşluqdur.

Cənub Bhaktisinin xarakterik cəhətləri və fəlsəfi təsiri

Cənubi Hindistanda formalaşan Bhakti modelinin ən xarakterik xüsusiyyəti onun "Viraha-bhakti" (hicran/həsrət bhaktisi) olması idi. Şairlər Allahı fiziki olaraq yanlarında hiss etmədikdə dərin mənəvi iztirab çəkir, bu həsrəti göz yaşları və musiqili şeirlərlə ifadə edirdilər. Bu musiqili pərəstiş forması kütlələri məbədlərin ətrafında birləşdirir və dini ayinləri demokratikləşdirirdi.

X əsrdən sonra bu şairlərin yaratdığı güclü emosional zəmin sönməyə qoyulmadı. Ramanuca (1017–1137) kimi böyük Vedantist mütəfəkkirlər Tamil şairlərinin bu ideyalarını Sanskrit fəlsəfəsi ilə sintez etmişdirlər. Ramanuca "Vişistadvaita" (Məhdud qeyri-ikilik) fəlsəfəsini quraraq, Upanişadların mütləq varlığı (Brahman) ilə Bhaktinin şəxsi Allahını teoloji cəhətdən eyniləşdirmiş və cənubda yaranan bu mənəvi hərəkata güclü bir fəlsəfi qalxan qazandırmışdır.

Şimali Hindistanda yayılması və transformasiyası (XII–XVII əsrlər)

Bhakti ideyalarının Cənubi Hindistandan şimala doğru daşınması yarımadanın dini, sosial və linqvistik xəritəsində köklü transformasiyalara səbəb olmuşdur. Hərəkat XII–XIII əsrlərdə Karnataka və Maharaştra (xüsusilə Varkari ənənəsinin nümayəndələri: Cnyaneşvar və Namdev) vasitəsilə körpü salaraq şimala irəliləmiş, XIV əsrdən etibarən isə Qanq çayı vadisində və bütün Şimali Hindistanda kütləvi xalq hərəkatına çevrilmişdir. Şimalda hərəkat sadəcə dini pərəstiş forması olmaqdan çıxaraq, dövrün mürəkkəb sosial-siyasi şərtlərinə cavab verən radikal bir ictimai dalğaya çevrilmişdir.

Ramananda və kasta sədlərinin qırılması

Şimali Hindistanda Bhakti inqilabının memarı görkəmli mütəfəkkir Ramananda (XIV əsr) hesab olunur. Cənubun teoloji ənənəsindən bəhrələnən Ramananda, Şimali Hindistanın mədəniyyət mərkəzi olan Varanasi (Benares) şəhərinə gələrək hinduizm tarixində görünməmiş bir yenilik etmişdir. O, dini təlimləri elit təbəqənin dili olan Sanskrit dilində deyil, yerli əhalinin anladığı xalq dilində — Hind dilində təbliğ etməyə başlamışdır.

Ən mühüm transformasiya isə Ramanandanın kasta fərqlərini tamamilə rədd etməsi olmuşdur. O bəyan edirdi ki, "Heç kəs heç kəsin kastasını və ya dinini soruşmasın; Allaha həsr olunmuş hər kəs Allahın özünə məxsusdur." Ramanandanın ən yaxın 12 şagirdi arasında müsəlman toxucu (Kəbir), toxunulmaz dəriçi (Ravidas), bərbər (Sena) və iki qadın var idi. Bu addım Şimali Hindistanda ən aşağı ictimai zümrələrin dini və mənəvi hüquqlarını bərpa edən böyük bir sosial partlayışa təkan vermişdir.

İslam idarəçiliyi dövründə ictimai-siyasi fon

Şimali Hindistanda Bhaktinin çiçəklənməsi regionun Dehli sultanlığı və daha sonra Böyük Moğol imperiyası kimi müsəlman sülalələrinin siyasi hakimiyyəti altında olduğu tarixi dövrə təsadüf edir. Bu dövrdə hərəkatın kütləviləşməsini akademik tarixşünaslıq iki mühüm amillə izah edir:

1. İslam təsəvvüfü (Sufizm) ilə sintez: Şimali Hindistana gələn müsəlman sufi dərvişləri (xüsusilə Çiştiyyə və Sührəvərdiyyə təriqətləri) ilə Bhakti mürşidləri ("Sant"lar) arasında güclü fəlsəfi dialoq yaranmışdır. Hər iki cərəyan klerikalizmə (rəsmi ruhaniliyə), formal məbəd və ya məscid rituallarına qarşı çıxır, yeganə xilas yolunu ilahi eşqdə (sufizmdə eşq-i həqiqi, bhaktidə prema) görürdü. Bu ümumi zəmin Şimali Hindistanda kütləvi xalq mədəniyyətinin və müştərək musiqili pərəstiş (məsələn: qavvali və kirtan) ənənələrinin yaranmasına rəvac vermişdir.
2. Yeni teoloji alternativ: Sərt kasta fərqlərinin və Brahman hakimiyyətinin mövcud olduğu hinduizm fonunda islamın gətirdiyi bərabərlik prinsipləri aşağı kastalara böyük təsir edirdi. Buna reaksiya olaraq Bhakti şairləri hinduizmin öz daxilindən çıxan, heç bir kasta fərqi qoymayan, tamamilə bərabərlikçi və demokratik bir mənəvi alternativ formalaşdırmışdılar.

Şimali Hindistan Bhaktisinin iki əsas qolu

Şimal arealında hərəkat fəlsəfi cəhətdən iki kəskin xətt üzrə inkişaf etmişdi:

• Nirquni Bhakti (Formasız Allaha həsr olunmuşluq): Bu cərəyanın nümayəndələri (Kəbir, Ravidas, Dadu Dayal) Allahın heç bir təsviri, heç bir bütü, heç bir insani atributu (avatarı) olmadığını müdafiə edirdilər. Onlar həm hindu, həm də müsəlman formalizmini tənqid edir, Allahı daxildə, ruhun dərinliyində axtarırdılar. Bu xətt daha sonra Quru Nanak tərəfindən Sihizm dininin əsası olaraq qəbul edilmişdir.
• Saquni Bhakti (Formalı Allaha həsr olunmuşluq): Bu cərəyan isə Allahın insan şəklində təzahür edən avatarlarına — xüsusilə Rama və Krişnaya yönəlmişdi. Tulsidas (müəllifi olduğu "Ramçaritamanas" dastanı ilə Rama obrazını kütləviləşdirmişdir), Surdas və Mirabay (Krişnaya bəstələdiyi coşğulu şeirlərlə) bu qolun ən parlaq simaları idilər. Onlar məbəd ayinlərini, heykəlləri və musiqili emosional ritual formalarını (bhacanları) hifz edib saxlayırdılar.

Şimali Hindistandakı bu böyük intibah dalğası XVII əsrin axırlarına qədər davam etmiş, Hindistan yarımadasının müasir dillərinin, musiqisinin və sosial şüurunun formalaşmasında əvəzsiz rol oynamışdır.

Fəlsəfi cərəyanları və teoloji əsasları

Bhakti hərəkatı sadəcə emosional xalq nəğmələrindən ibarət kütləvi bir dalğa olmamış, eyni zamanda Hinduizm fəlsəfəsinin ən fundamental prinsiplərini yenidən formalaşdıran köklü bir teoloji inqilab yaratmışdır. Hərəkatın fəlsəfi təkamülü ənənəvi Upanişad sxolastikası (xüsusilə Vedanta məktəbi) ilə xalqın birbaşa mənəvi təcrübəsi arasındakı ziddiyyətləri həll etmək zərurətindən doğmuşdur. Qədim hind ortodoksiyasında mənəvi xilas (Mokşa) yalnız ali kastalara məxsus olan və mürəkkəb fəlsəfi mətni anlamağı tələb edən Cnyana (Bilik) yolu ilə mümkün hesab edilirdisə, Bhakti filosofları mənəvi idrakı hər bir fərd üçün əlçatan bir teoloji müstəviyə gətirmişdilər.

Dualizm və qeyri-ikilik debatları (Advaita vs. Dvaita)

Bhakti fəlsəfəsinin formalaşmasında VIII əsrdə yaşamış böyük mütəfəkkir Adi Şankaranın "Advayta-vedanta" (Mütləq qeyri-ikilik) təlimi mühüm rol oynamışdır. Şankaraya görə, yeganə mütləq həqiqət Brahmandır (Mütləq ruh) və fərdi ruh (Atman) ilə Brahman arasında heç bir fərq yoxdur; maddi dünya isə sadəcə bir illüziyadır (Maya). Bu intellektual yanaşma Allah ilə insan arasında emosional bağ yaratmaq istəyən Bhakti aşiqləri üçün kifayət etmirdi, çünki insan özünün eynisi olduğu bir varlığa qarşı sevgi və ya ibadət hissi bəsləyə bilməzdi.

Buna reaksiya olaraq, XI–XIII əsrlərdə Bhakti hərəkatının böyük filosof-mürşidləri Şankaranın mücərrəd fəlsəfəsinə qarşı yeni teoloji modellər irəli sürmüşdürlər:

• Ramanuca (Vişistadvaita/Məhdud qeyri-ikilik): Ramanuca fəlsəfi olaraq "Vişistadvaita" (məhdud qeyri-ikilik) təliminin əsasını qoymuşdur. O müdafiə edirdi ki, Ali Varlıq həm mütləqdir, həm də konkret keyfiyyətlərə (atributlara) sahibdir. Fərdi ruhlar Ali Varlığın ayrılmaz hissələridir, lakin onunla tamamilə eyni deyildirlər. İnsan Allaha olan səmimi sevgisi (bhakti) vasitəsilə ilahi mərhəmət qazana və onunla mənəvi vəhdətə qovuşa bilər.
• Madhva (Dvaita/Dualizm): O, Şankaranın fəlsəfəsini tamamilə rədd edərək xalis dualizmi (Dvaita) yaratmışdır. Madhvaya görə, Allah (Vişnu), fərdi ruhlar və maddi dünya bir-birindən tamamilə ayrı və müstəqil reallıqlardır. Ruh heç vaxt Allahın özünə çevrilə bilməz, o yalnız Allahın hüzurunda əbədi xidmətçi və aşiq olaraq xilas tapar.

Fəlsəfi cərəyanların iki böyük qütbü

Bu güclü fəlsəfi debatların fonunda, orta əsrlər Bhakti hərəkatı Allahın təbiətini, onun formasını və insana münasibətini qəbul etmə formasına görə iki tamamilə fərqli, lakin eyni dərəcədə nüfuzlu epistemoloji qola ayrılmışdır:

1. Saquna cərəyanı (Sübutlu/Formalı teologiya): Allahı insan təfəkkürünə yaxın olan konkret formalarda, insani duyğulara və atributlara (məsələn, mərhəmət, gözəllik, ədalət) sahib olan, yer üzünə avatar (təzahür) olaraq enən şəxsi bir Yaradıcı kimi qəbul edən cərəyan.
2. Nirquna cərəyanı (Mücərrəd/Formasız teologiya): Allahı heç bir maddi forma, heç bir heykəl, heç bir xüsusi cild və ya insani məhdudiyyətlə çərçivələndirməyən; onu zaman və məkanın fövqündə duran, hər şeyə nüfuz edən mütləq və mücərrəd bir nur və ya enerji kimi qəbul edən cərəyan.

Saquna Bhakti: Formalı və atributlu Allaha sədaqət və bağlılıq

Saquna Bhakti (Sanskrit dilində: सगुण bhakti, hərfi mətndə "keyfiyyətlərə/xüsusiyyətlərə sahib olan ibadət") Ali Varlığın (Brahman) mücərrəd bir konsepsiya olmadığını, əksinə, insanların anlaya, sevə və bağ yarada biləcəyi konkret insani keyfiyyətlərə (mərhəmət, sevgi, ədalət, gözəllik) malik şəxsi bir Allah (İşvara) kimi təzahür etdiyini müdafiə edən teoloji cərəyandır. Bu dünyagörüşünə görə, Allah kainatı idarə etməklə yanaşı, həm də bəşəriyyəti xilas etmək və ədaləti bərpa etmək üçün müntəzəm olaraq yer üzünə insani cilddə və ya digər canlı formalarında — avatar (təzahür) olaraq enir.

Saquna teologiyasının ən mühüm epistemoloji prinsipi Darşan (Allahı görmək və onun tərəfindən görülmək) və Murti (müqəddəs təsvir/heykəl) kultudur. Nirquna cərəyanından fərqli olaraq, Saquna aşiqləri məbədlərdəki heykəlləri sadəcə daş və ya metal parçası deyil, Allahın öz müqəddəs enerjisi ilə lütf etdiyi real təzahür formaları kimi qəbul edirlər.

Orta əsrlər Şimali Hindistanında Saquna Bhakti iki əsas regional və teoloji qola ayrılmışdır:

Krişna kultu və ilahi eşq estetikası

Krişnaya yönəlmiş Saquna hərəkatı estetik və emosional zənginliyin zirvəsi hesab olunur. Bu qolun nümayəndələri Allah ilə münasibəti qul-ağa kontekstində deyil, dostluq (sakhya bhava) və ya coşğulu romantik eşq (madhurya bhava) müstəvisində yaradırdılar:

• Mirabay (XVI əsr): Racastan regionundan olan bu şahzadə qadın, həyat yoldaşının ölümündən sonra saray həyatını və feodal ailə normalarını rədd edərək özünü tamamilə Krişnaya həsr etmişdir. Onun bəstələdiyi coşğulu, emosional və ritmik bhacanlar (dini nəğmələr) bu gün də Şimali Hindistanda populyarlığını hifz edib saxlayır. Mirabay poeziyası qadın azadlığının və patriarxal təzyiqə qarşı mənəvi üsyanın simvoludur.
• Surdas (XVI əsr): Doğuşdan kor olan bu dahi şair Braj dilində bəstələdiyi "Sursagar" (Surun Okeanı) əsəri ilə tanınır. O, Krişnanın uşaqlıq illərini, onun ana sevgisi (vatsalya bhava) ilə böyüməsini və çoban qızları (qopilər) ilə olan mənəvi-romantik oyunlarını misilsiz vizual təsvirlərlə poetikləşdirmişdir.
• Çaytanya Mahaprabhu (1486–1534): Benqaliyada Saquna cərəyanını kütləvi ekstaz və küçə yürüşləri (sankirtan) səviyyəsinə qaldırmış mürşiddir. O, Mantraların ucadan, musiqi və rəqslə oxunmasının insan qəlbindəki eqonu yox etdiyini və Krişna ilə birbaşa vəhdət yaratdığını müdafiə edirdi.

Rama kultu və sosial harmoniya

Krişna kultunun emosional sərbəstliyinə qarşı olaraq, Ramaya yönəlmiş Saquna hərəkatı daha çox sosial nizam, əxlaq, vəzifə duyğusu (Dharma) və ideal cəmiyyət (Rama-racya) prinsiplərinə əsaslanırdı:

• Tulsidas (1532–1623): Şimali Hindistanın ən nüfuzlu Saquna şairlərindən biridir. O, qədim Sanskrit dilində olan "Ramayana" dastanını xalqın danışdığı Avadhi (Hind dilinin dialekti) dilinə çevirərək "Ramçaritamanas" (Ramanın əməllərinin gölü) adında ölməz bir əsər yaratmışdır. Tulsidas bu addımı ilə Sanskrit dilini bilməyən kütlələri dini elmdən məhrum edən ortodoks Brahman təbəqəsinin inhisarını qırmış, Ramanı hər bir sadə hindlinin evinə daxil etmişdir.

Saquna Bhakti formalı ibadət elementlərini saxladığı üçün hind mədəniyyətində klassik musiqinin, heykəltəraşlığın, teatrın (məsələn: Ramlila tamaşaları) və məbəd memarlığının intibahına birbaşa təkan vermişdir.

Nirquna Bhakti: Formasız və mücərrəd Allaha inanc

Nirquna Bhakti (Sanskrit dilində: निर्गुण भक्ति, hərfi mətndə "keyfiyyətləri/atributları olmayan ibadət") Ali Varlığın (Brahman) heç bir insani cildə, maddi formaya, zamana və ya məkana sığmayan, təsvir edilə bilməyən mütləq bir həqiqət olduğunu müdafiə edən teoloji cərəyandır. Saquna cərəyanından fərqli olaraq, Nirquna fəlsəfəsi Allahın yer üzünə avatar (təzahür) olaraq enməsini, müqəddəs heykəllərə (Murti) ibadət olunmasını və ritualist məbəd ayinlərini rədd edir. Bu baxışa görə, Yaradıcı insanın xaricində deyil, birbaşa onun qəlbində bərqərar olmuşdur və ona çatmağın yeganə yolu xarici rituallar deyil, daxili mənəvi təmizlənmə və təfəkkürdür.

Nirquna teologiyası ortodoks Kasta sisteminə, ritualizmə və din xadimlərinin (Brahmanların) cəmiyyətdəki inhisarçı mövqeyinə qarşı ən kəskin və radikal sosial-dini tənqidləri irəli sürmüşdür.

Orta əsrlər Şimali Hindistanında Nirquna hərəkatının formalaşmasında və kütləviləşməsində iki böyük mütəfəkkir həlledici rol oynamışdır:

Kəbir (XV əsr)

Bhakti hərəkatının ən radikal və unikal simalarından biri olan Kəbir, həm Hinduizm ortodoksiyasını, həm də İslam sxolastikasını eyni dərəcədə tənqid edən dərviş-şair olmuşdur. O, toxucu bir ailədə böyüdüyü üçün aşağı kastalardan olan sadə xalqın dilində yazırdı.

• Teoloji sinkretizm: Kəbir Allahı nə bir hindu məbədində, nə də bir məsciddə axtarmağın doğru olmadığını müdafiə edirdi. Onun poeziyasında Allaha müraciət üçün həm hindu terminləri (Ram, Hari), həm də islam terminləri (Allah, Xuda) sinonim olaraq işlədilirdi. O, bu adların arxasında dayanan varlığın formasız və vahid bir nur olduğunu bildirirdi.
• Sosial tənqid: O, bütəpərəstliyi, heyvan qurban kəsməyi, kasta ayrı-seçkiliyini və zahiri dindarlıq nümayişlərini kəskin şəkildə pisləyirdi. Kəbirin qələmə aldığı qısa, fəlsəfi və aforistik iki sətirlik şeirlər (dohalar) bu gün də Şimali Hindistanda həm hindular, həm də müsəlmanlar tərəfindən geniş şəkildə sitat gətirilir.

Ravidas (XV–XVI əsr)

Kastan qanunlarına görə ən aşağı təbəqə sayılan dəriçilər (Çamarlar) kastasından çıxmış dahi bir Nirquna mistikidir. Onun fəlsəfəsi mənəvi bərabərlik prinsipləri üzərində formalaşmışdır:

• Bərabərlik fəlsəfəsi: Ravidas müdafiə edirdi ki, insanın mənəvi ucalığı onun doğulduğu kastadan və ya sosial statusundan deyil, yalnız qəlbinin təmizliyindən asılıdır. O, heç bir kasta və sinfi ayrı-seçkiliyin olmadığı, hər kəsin bərabər yaşadığı ideal bir cəmiyyət modelini — "Beqampura" (kədərsiz şəhər) konsepsiyasını irəli sürmüşdür.
• Tarixi irsi: Ravidasın bəstələdiyi 41 müqəddəs ilahi Sikhizmin ana kitabı olan Quru Qranth Sahib mətninə daxil edilmişdir ki, bu da onun teoloji nüfuzunun ən böyük göstəricisidir.

Nirquna Bhakti ritual zənginliyindən uzaq olsa da, hind ədəbiyyatında dərin fəlsəfi poeziyanın inkişafına, sosial bərabərlik ideyalarının yayılmasına və regionda dinlərarası dialoqun formalaşmasına misilsiz töhfələr vermişdir.

Sosial təsirləri və kasta sisteminin tənqidi

Bhakti hərəkatı sadəcə teoloji və fəlsəfi yenilənmə dalğası deyil, həm də Hindistanın ənənəvi sosial strukturuna, xüsusilə də minilliklər boyu cəmiyyəti barışmaz təbəqələrə bölən Kasta sisteminə qarşı yönəlmiş ən güclü mənəvi inqilablardan biri olmuşdur. Ortodoks Hinduizmin təyin etdiyi qaydalara görə, müqəddəs mətnləri (Vedalar) oxumaq, öyrənmək və dini ritualları icra etmək hüququ yalnız ən ali kastanın — Brahmanların inhisarında idi. Cəmiyyətin ən aşağı təbəqələri (Şudralar) və kastadan kənarda qalanlar (toxunulmazlar) isə bu dini və sosial haqqlardan tamamilə məhrum edilmişdilər.

Bhakti mütəfəkkirləri bu dini inhisarı və kasta iyerarxiyasını birbaşa hədəf alaraq aşağıdakı köklü sosial dəyişikliklərə zəmin hazırlamışdılar:

Mənəvi bərabərlik prinsipi

Hərəkatın fundamental ideyası ondan ibarət idi ki, Allahın nəzərində bütün insanlar bərabərdir və Onun sevgisini qazanmaq üçün heç bir kasta mənsubiyyəti, yüksək sosial status və ya mürəkkəb rituallar tələb olunmur. Kəbir, Ravidas, Tukaram və Çokhamela kimi aşağı kastalardan çıxmış şair-mütəfəkkirlər öz şəxsi təcrübələrinə və mənəvi ucalıqlarına əsaslanaraq sübut etmişdirlər ki, insanın dəyəri onun doğulduğu ailə ilə deyil, qəlbinin təmizliyi və Allaha olan səmimi bağlılığı ilə ölçülür. Bu yanaşma əsrlər boyu aşağılanan kütlələrdə güclü bir mənəvi özünəqayıdış və ləyaqət duyğusu formalaşdırmışdır.

Sanskrit inhisarının qırılması və xalq dillərinin intibahı

Bhaktiyə qədər bütün dini elmlər kütlələrin başa düşmədiyi və yalnız elitar təbəqənin bildiyi Sanskrit dilində yazılırdı. Bhakti şairləri isə ortodoks strukturların ciddi etirazlarına baxmayaraq, öz əsərlərini sadə xalqın danışdığı regional dillərdə (Hind, Marathi, Benqal, Tamil, Kannada) bəstələmişdirlər. Bu addım dini bilikləri demokratikləşdirmiş, elitar təbəqənin xalq üzərindəki intellektual dominantlığına son qoymuş və regional dillərin ədəbi dil səviyyəsinə yüksəlməsinə birbaşa təkan vermişdir.

Qadınların cəmiyyətdəki rolunun güclənməsi

Bhakti hərəkatı qadınların sosial və mənəvi azadlığı sahəsində də mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Orta əsr Hindistanında qadınların məbədlərə daxil olması, dini rəhbər rolunu qəbul etməsi və ya müstəqil mənəvi yol seçməsi demək olar ki, qeyri-mümkün idi. Bhakti isə qadınlara öz mənəvi potensiallarını reallaşdırmaq üçün bərabər hüquqlar tanınmışdır:

• Mirabay, Andal, Akka Mahadevi və Lal Ded kimi qadın mistiklər cəmiyyətin onlara diktə etdiyi feodal ailə normalarını, məcburi evlilikləri və sosial təzyiqləri rədd edərək müstəqil şəkildə öz yollarını cızmışdırlar. Onların poeziyası və mənəvi liderliyi hind qadınının patriarxal sistemə qarşı ilkin azadlıq axtarışlarının simvoluna çevrilmişdir.

Bhakti hərəkatı kasta sistemini tamamilə ləğv edə bilməsə də, onun cəmiyyətə vurduğu mənəvi və psixoloji zərbələri xeyli yumşaltmış, kasta divarlarını sarsıtmış və gələcəkdə Hindistanda formalaşacaq müasir sosial islahat hərəkatları üçün silinməz bir intellektual baza miras qoymuşdur.

Sikhizmlə əlaqəsi və onun formalaşmasına təsiri

Bhakti hərəkatı, xüsusilə onun formaları və bütləri rədd edən Nirquna qolu, Sikhizm dininin teoloji, fəlsəfi və sosial əsaslarının formalaşmasında birbaşa və həlledici rol oynamışdır. Sikhizmin banisi Quru Nanak (1469–1539) Bhakti mütəfəkkirlərinin kasta sisteminə, ritualizmə və din xadimlərinin cəmiyyətdəki inhisarına qarşı yönəlmiş sosial tənqidlərini mənimsəyərək, onları müstəqil, mütəşəkkil və institusional bir din müstəvisinə qaldırmışdır.

Bhakti fəlsəfəsinin Sikhizm üzərindəki silinməz təsirləri aşağıdakı əsas istiqamətlərdə özünü büruzə verir:

Vahid və formasız Allah inancı (İk Onkar)

Quru Nanakın elan etdiyi "İk Onkar" (Vahid və mütləq Yaradıcı) konsepsiyası Nirquna Bhakti hərəkatının teoloji zirvəsidir. Sikhizm, eynilə Kəbir və Ravidas kimi, Allaha hər hansı bir maddi forma (heykəl, şəkil) verməyi qəti şəkildə qadağan edir. Allah zamandan və məkandan kənardadır, heç bir cilddə yer üzünə enmir (avatar konsepsiyası rədd edilir) və yalnız həqiqət, nur və daxili səs olaraq dərk edilir.

Müqəddəs mətnlərin vəhdəti: Quru Qranth Sahib

Sikhizmin Bhakti irsinə verdiyi ən böyük dəyər və hörmətin göstəricisi, onun ana müqəddəs kitabı olan Quru Qranth Sahib mətninin daxili strukturudur. Beşinci Sikh Qurusu Quru Arcan bu müqəddəs kitabı tərtib edərkən sikh qurularının kəlamları ilə yanaşı, Bhakti hərəkatının ən böyük nümayəndələrinin bəstələrini də eyni statusda kitaba daxil etmişdir:

• Müqəddəs mətndə Kəbirə məxsus 541 şeir (bani), Ravidasa məxsus 41 ilahi, eləcə də Namdev, Ramananda və digər hindu Bhakti şairlərinin yüzlərlə əsəri yer almışdır.
• Dinlər tarixində ilk dəfə olaraq, bir dinin ana müqəddəs mətnində başqa inanca sahib olan fərqli kastalardan çıxmış mütəfəkkirlərin kəlamları ilahi vəhy statusunda qəbul edilmiş və hifz edilib saxlanmışdır.

Sosial təsisatlar: Lanqar və Sanqat

Bhakti şairlərinin nəzəri olaraq müdafiə etdiyi "insanların bərabərliyi" ideyası Sikhizmdə konkret sosial təsisatlara çevrilmişdir:

• Lanqar (İctimai mətbəx): Kastasından, dinindən və sosial statusundan asılı olmayaraq, hər bir insanın eyni cərgədə, yerdə oturub pulsuz yemək yeməsi qaydasıdır. Bu təsisat Bhaktinin kasta sisteminə qarşı irəli sürdüyü bərabərlik modelinin praktik tətbiqidir.
• Sanqat (Mənəvi vəhdət): Heç bir ayrı-seçkilik qoyulmadan insanların bir araya gələrək dua etdiyi cəmiyyətdir.

Sikhizm Bhakti hərəkatının mistik və dağınıq poeziyasını götürərək, onu mükəmməl bir nizam, sosial məsuliyyət və mənəvi struktur halına gətirmiş, regionda bərabərlik ideyasını əbədiləşdirmişdir.

İrsi və müasir dövrdə rolu

Bhakti hərəkatı sadəcə orta əsrlərə məxsus dini-sosial bir fenomen olaraq qalmamış, müasir Hindistanın mədəni, dil, fəlsəfi və ictimai kimliyinin formalaşmasında silinməz izlər qoymuşdur. Hərəkatın irsi bu gün də Cənubi Asiyanın gündəlik həyatında, populyar mədəniyyətində və siyasi təfəkküründə canlı şəkildə yaşamaqdadır.

Bhaktinin müasir dövrdəki rolu və irsi aşağıdakı əsas istiqamətlərdə özünü göstərir:

Dünyəvi və demokratik dəyərlərin mənəvi bazası

XX əsrdə Hindistanın müstəqillik hərəkatının liderləri, xüsusilə Mahatma Qandi, kütlələri birləşdirmək və kasta ayrı-seçkiliyinə qarşı mübarizə aparmaq üçün Bhakti irsindən geniş istifadə etmişdilər. Qandinin daxili mənəvi təmizliyə, zorakılıqsız mübarizəyə (Ahamsa) və aşağı kastalara qarşı humanist münasibətə əsaslanan fəlsəfəsi birbaşa Kəbir, Tulsidas və Narasimha Mehta kimi Bhakti şairlərinin təlimlərindən qidalanırdı. Mehta tərəfindən bəstələnmiş və əsl dindarın başqalarının dərdinə şərik olan insan olduğunu bildirən "Vayşnav Canto" bhacanı Qandinin ən çox sevdiyi və müstəqillik hərəkatının mənəvi himninə çevirdiyi əsər idi.

Musiqi, ədəbiyyat və incəsənət irsi

Şimali və Cənubi Hindistanın klassik musiqi sistemləri (Karnatik və Hindustani musiqisi) öz repertuarlarını və kompozisiya strukturlarını böyük ölçüdə Bhakti şairlərinin ilahilərinə borcludurlar. Purandara Dasa, Tyaqaraca və Mirabay kimi simaların əsərləri bu gün də musiqi akademiyalarında, konsert salonlarında və dini mərasimlərdə ifa olunur. Bununla yanaşı, Şimali Hindistanda hər il milyonlarla insanın izlədiyi kütləvi xalq teatrı forması olan "Ramlila" (Ramanın həyatını əks etdirən tamaşalar) birbaşa Tulsidasın "Ramçaritamanas" əsəri üzərində yaradılmışdır.

Dil və təhsil sahəsindəki rolu

Müasir Hindistanın ən böyük regional dillərinin (Hindi, Marathi, Qucarat, Benqal, Tamil) orta məktəb və universitet tədris proqramlarında Bhakti poeziyası fundamental ədəbi irs kimi keçilir. Kəbirin dohaları (iki sətirlik aforizmləri) və Surdasın misraları müasir dövrdə də insanların gündəlik nitqində bəlağət, hikmət və əxlaq nümunəsi kimi sitat gətirilir.

Müasir qlobal təsirləri

XX əsrin ikinci yarısından etibarən Bhakti fəlsəfəsi region hüdudlarını aşaraq qlobal müstəviyə çıxmışdır. Xüsusilə Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti (ISKCON) vasitəsilə Saquna Bhaktinin Krişna kultu, kütləvi mantra oxuma və musiqili yürüşlər (sankirtan) ənənəsi Qərb ölkələrində geniş yayılmış və qlobal pop-mədəniyyətin elementinə çevrilmişdir.

Biblioqrafiya

• Fowler, Jeaneane D. The Bhagavad Gita: A Text and Commentary for Students. Sussex Academic Press. 2012. ISBN 978-1-84519-346-1.
• Hawley, John. A Storm of Songs: India and the Idea of the Bhakti Movement. Harvard University Press. 2015. ISBN 978-0-674-18746-7.
• Iwao, Shima. "The Vithoba Faith of Maharashtra: The Vithoba Temple of Pandharpur and Its Mythological Structure" (PDF). Japanese Journal of Religious Studies. Nanzan Institute for Religion and Culture. 15 (2–3). iyun–sentyabr 1988: 183–197. ISSN 0304-1042. 26 mart 2009 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
• Lorenzen, David. Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action. State University of New York Press. 1995. ISBN 978-0-7914-2025-6.
• Pechilis Prentiss, Karen. The Embodiment of Bhakti. Oxford University Press. 2014. ISBN 978-0-19-535190-3.
• Schomer, Karine; McLeod, W. H., redaktorlar The Sants: Studies in a Devotional Tradition of India. Motilal Banarsidass. 1987. ISBN 9788120802773.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

• John Hawley (1984), "The Music in Faith and Morality" Arxiv surəti 22 aprel 2023 tarixindən Wayback Machine saytında, Journal of the American Academy of Religion, Vol. 52, No. 2, pages 243–262
• John Hawley (1988), "Author and Authority in the Bhakti Poetry of North India" Arxiv surəti 22 aprel 2023 tarixindən Wayback Machine saytında, The Journal of Asian Studies, Vol. 47, No. 2, pages 269–290
• S. M. Pandey (1965), "Mīrābāī and Her Contributions to the Bhakti Movement" Arxiv surəti 26 mart 2023 tarixindən Wayback Machine saytında, History of Religions, Vol. 5, No. 1, pages 54–73
• Karen Pechilis (2015), "Female Gurus and Ascetics" Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında, in Brill's Encyclopedia of Hinduism. Edited by: Knut A. Jacobsen et al. (Requires subscription)
• Vijay Pinch (May 2003), "Bhakti and the British Empire" Arxiv surəti 11 fevral 2025 tarixindən Wayback Machine saytında, Past & Present, No. 179, pages 159–196
• George Spencer (1970), "The Sacred Geography of the Tamil Shaivite Hymns" Arxiv surəti 11 fevral 2023 tarixindən Wayback Machine saytında, Numen, Vol. 17, Fasc. 3, pages 232–244
• Glenn Yocum (1973), "Shrines, Shamanism, and Love Poetry: Elements in the Emergence of Popular Tamil Bhakti" Arxiv surəti 11 fevral 2025 tarixindən Wayback Machine saytında, Journal of the American Academy of Religion, Vol. 41, No. 1, pages 3–17

Xarici keçidlər

• Bhakti bibliography Arxivləşdirilib 4 mart 2016 at the Wayback Machine, Harvard University Archive (2001)
• Definition of Bhakti, Swami Vivekananda, Wikisource