Biomolekullar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Biomolekullar - canlı orqanizimlər tərəfindən sintez olunan üzvi birləşmələrdir. Biomolekullara zülalları, karbohidratları, nuklein turşularını və maddələr mübadiləsinin kiçik komponentlərini aid etmək olar. Biomolekullar karbon, hidrogen, azot, oksigen atomlarından və həmçinin fosfor, kükürd atomlarından ibarətdirlər. Digər atomlar bioloji əhəmiyyətli maddələrin tərkibində gec-gec rast gəlinir. 

Klassifikasiya[redaktə | əsas redaktə]

Biomolekulların klassifikasiyası:

  • Kiçik molekullar:
    • Lipidlər(yağlar), fosfolipidlər, qlikolipidlər, sterollar, qliserolipidlər
    • Vitaminlər
    • Hormonlar, neyromediatorlar
    • Metabolitlər
  • Monomerlər,oliqomerlər və polimerlər
Monomerlər Oliqomerlər Biopolimerlər
Amin turşuları Oliqopeptidlər Polipeptidlər,zülallar
Monosaxaridlər Oliqosaxaridlər Polisaxaridlər          ( kraxmal, sellüloza)
Nukleotidlər Oliqonukleotidlər  Polinukleotidlər

(DNT, RNT)

Nukleozid və nukleotidlər[redaktə | əsas redaktə]

Nukleozidlər azot qalığının ribozaya birləşərək əmələ gəlirlər. Nukleozidlərə sitidin, uridin, adenozin, quanozin,timidin və inozini aid etmək olar.

Nukleozidlərhüceyrədə kinazalar ilə fosfotlaşdırmaq olar və bu zaman nukleotidlər yaranır. DNT və RNT nisbətən aşağı molekulyar çəkiyə malik, bir birləri ilə fosfodiefir bağları ilə birləşən monomerlərdən ibarət olan xətti polimerlərdir.

Nukleotidlər kimyəvi bağlarda (ATF) saxlanan enerji mənbəyi də ola bilərlər. Nukleotidlər hüceyrənin daxilində siqnalların otürülməsində iştirak edirlər.Həmçinin, fermentlərin kofaktorlarının komponentləridirlər (koferment A, FAD, NAD). 

Karbohidratlar[redaktə | əsas redaktə]

Monosaxaridlər - ən sadə karbohidratlardır. Əsasən aldehid və keton qruplarından təşkil olunurlar. Monosaxaridlərə heksozaları (qlükoza, fruktoza, qalaktoza) və pentozaları (riboza və dezoksiriboza) aiddirlər.

Disaxaridlər iki sadə karbohidratın molekullarının birləşməsindən ibarətdirlər, bu zaman bir su molekulu ayrılır. Disaxaridlər müvafiq monosaxaridlərə (bu monosaxaridlər məhlullarla və ya müvafiq fermentlərlə qatışdırıla  bilərlər) qədər hidroliz oluna bilərlər. Disaxaridlərin nümayəndələri saxaroza, maltoza və laktozadır.

Polisaxaridlər mürəkkəb karbohidratlara aiddirlər. Və onlara monosaxaridlərin polimerləri demək olar. Polisaxaridlərin nümayəndələri kraxmal, sellüloza və qlikoqendir. Polisaxaridlərin molekulları, əsasən, şaxəli struktura malikdirlər. Bir qayda olaraq, suda həll olunmurlar və ya az həll olunurlar, lakin onların hidroksil qruplarının hidratasiyası baş verə bilər. Bu zaman polisaxaridi su məhlulunda qızdıranda, o kolloid əmələ gətirir. Daha qısa polisaxaridlər, yəni 2-10 monomerdən ibarət polisaxaridlər oliqosaxaridlər adlandırılır.

Liqnin[redaktə | əsas redaktə]

 Liqnin aromatik halqalardan ibarət olan qeyri-nizamlı biopolimerlərdir. Bu aromatik halqalar bir-birləri ilə qısa karbon zəncirləri ilə birləşirlər (birdən üçə qədər karbon atomu ola bilər). Mahiyyətinə görə liqnin sellülozadan sonra ikinci yeri tutur və bitkilərin struktur komponentidir. Liqnin optik fəallığa malik deyil, işığı polyarlizasiya etmirlər. Bu onunla izah olunur ki, polyarizasiya sərbəst-radikal mexanizmi ilə baş verir.

Lipidlər[redaktə | əsas redaktə]

Lipidlər qliserinin C10-C18 karbon atomu olan turşularla əmələ gətirdiyi mürəkkəb efirləri (qliseridlər) daxildirlər. Hüceyrə membranlarının ən vacib komponentlərindən biridirlər. Həmçinin, lipidlər enerji ehtiyatı funksiyasını yerinə yetirirlər, məsələn, triqliseridlər. Əsasən lipidlər hidrofil başlıqdan və birdən üçə qədər ola bilən, hidrofob quruqdan(yağ turşuları) ibarətdirlər. Buna görə onlara amfifil maddələr deyilir.

Hüceyrə membranlarında lipidlərin aşağıdakı klassifikasiyası verilə bilər:

  • Qlikolipidlər- oliqosaxaridlərdən ibarətdirlər
  • Fosfolipidlər — başlığı müsbət qrupdan ibarətdir və bu başlıq mənfi yüklənmiş fosfat vasitəsi ilə hidrodob quyruğa birləşib. 
  • Sterollar- başlığı yastı steroid halqadan ibarətdir,məsələn, xolesterin

Lipidlərə həmçinin prostaqladin və leykotrinləri , molekulu 20 karbon atomundan ibarət olan araxidon turşusunu aid etmək olar.

Amin turşuları[redaktə | əsas redaktə]

Amin turşuları amin və karboksil qruplarından ibarətdirlər və svitter-iondurlar. Funksional qrupları bir karbon atomu və həmçinin amin turşusu olan prolin ilə birləşmiş α-amin turşuları bioloji mahiyyətə malikdirlər. 

Amin turşuları peptidlərin(2-10 amin turşusu qalığı), polipeptidləri və zülalların monomerləridirlər. Zülalların hüceyrədə bir çox funksiyaları var.

20 amin turşusu bioloji mahiyyətə malikdirlər, onlar qenetik kod da kodlaşdırılıblar. Təbiətdə 500-dən çox amin turşusu var. Həmçinin translasiya prosesində (zülalların sintezi) iştirak edən ən az iki amin turşusu bilinir.

  • selenosistein - UGA stop-kodonu ilə kodlaşdırılıb
  • pirrolizin - UAG kodonu üzrə daxil edilir

Digər bioloji vacib amin turşularına kartinin, ortinin, taurini aid etmək olar.

Vitaminlər[redaktə | əsas redaktə]

Vitaminlər orqanizm tərəfindən sintez oluna bilmirlər, lakin həyat fəaliyyəti üçün çox əhəmiyyətlidirlər. Bir çox konfermentləri vitamin adlandırmaq olar. Orqanizmə daim vitamin daxil olmalıdır, lakin kiçik miqdarlarda.

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Slabaugh, Michael R., and Seager, Spencer L. Organic and Biochemistry for Today. — 6th. — Pacific Grove: Brooks Cole, 2007. — ISBN 0-495-11280-1.
  2.  Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K & Wlater P. Molecular biology of the cell. — 4th. — New York: Garland Science, 2002. — P. 120–1. — ISBN 0-8153-3218-1.
  3. ↑ Jump up to:1 2 Peng, Bo, and Yu Qin (June 2009). «Fructose and Satiety». Journal of Nutrition: 6137–42.
  4.  Pigman W. The Carbohydrates. — San Diego: Academic Press. — Vol. 1A. — P. 3. — ISBN 68-26647.
  5.  K. Freudenberg & A.C. Nash (eds). Constitution and Biosynthesis of Lignin. — Berlin: Springer-Verlag, 1968.