Bioresurslar İnstitutunun Zooloji tədqiqatlar şöbəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Zooloji tədqiqatlar şöbəsiAMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun şöbələrindən biri.

Şöbənin müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Bayramov Akif Bayram oğludur.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan Muxtar Respublikasında onurğalı və onurğasız heyvanlar aləminin tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları.

Şöbənin əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Onurğalı heyvanlar aləmi üzrə

Naxçıvan MR ərazisində özünəməxsus iqlim şəraitinə, torpaq-bitki örtüyünə və heyvanlar aləminə malik olan biomlar daxilində ornitofaunanın qorunması üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən 7 Mühüm Ornitoloji Ərazi (MOƏ) aşkar edilmiş və müasir tələblərə uyğun olaraq onların müfəssəl xarakteristikası verilmişdir. Bir dəstə, bir fəsilə, bir cins və 34 quş növü muxtar respublika, 5 növ isə Azərbaycan faunası ilk dəfə göstərilmişdir[1]. Azərbaycan faunası üçün kərtənkələ - Dorevskia unisexsualis növü ilk dəfə qeyd edilmişdir. İlk dəfə olaraq muxtar respublika faunasının xususi qorunma statusuna malik olan onurğalı heyvan növləri, onların biotop mənsubiyyəti, ekoloji xüsusiyyətləri və əsas kateqoriyaları (CR, EN, VU, NT, DD) müəyyən edilir. Təbiəti Ümumdünya Mühafizə Fondunun (WWF) qrand layihəsi üzrə aparılan uzunmüddətli axtarışlarla Zəngəzur dağ silsiləsinin cənub-şərq yamaclarında bəbir (Panthera pardus) ailələrinin mövcudluğu yüksək keyfiyyətli fotoşəkil və video çəkilişlərlə sübut edilmişdir. Həmin fondun “Asiya muflonu və bezoar keçisinin Azərbaycanda qorunma strategiyası” mövzusunda udulmuş qrant layihəsinin işlənilməsi nəticəsində yeni elmi nəticələr alınmışdır. A.F.Məmmədov tərəfindən 2008-ci ildə (Bakı ş.) biologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mühüm Ornitoloji Ərazilərinin indikator növləri” mövzusunda dissertasiya işi müdafiə edilmişdir. Hazırda "Naxçıvan Muxtar Respublikasının azsaylı quru onurğalı heyvan növləri, onların fauna və ekologiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyası işlənilir.

  • Onurğasız heyvanlar aləmi üzrə

Naxçıvan MR şəraitində sarkosporidioz törədicilərinin fauna tərkibi (8 növ), potensial zərərverici növlər, onların müxtəlif ekoloji mühitlərdə virulentlik səviyyəsi, sporulyasiya mərhələsinin müddəti, sahib mənsubiyyəti və başqa bioloji və ekoloji xüsusiyyətləri araşdırılmışdır. İlk dəfə olaraq Sarcocystis tenella- nın xırdabuynuzlu heyvanlarda və S. cruzi-nın isə iribuynuzlu heyvanlarda parazitlik etməsi sübut olunmuşdur. Tədqiqatçı tərəfindən ev toyuqlarında parazitlik edən S. horvathi növü Cənubi Qafqazın ibtidailər faunası üçün ilk dəfə göstərilmişdir. İ.B.Məmmədov 1995-ci ildə Moskva vilayətinin Dubrovski şəhərində “Böyrəküstü vəzilərin yumurtalıqların ovulyator fəallığına təsiri” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir[2]. 2015-ci ildə "Naxçıvan Muxtar Respublikası şəraitində kənd təsərrüfatı heyvanlarının və quşların koksidiozları, onların orqanizmində fizioloji göstəricilərə təsiri" mövzusunda dissertasiya işi müdafiə edilmişdir [3].

Muxtar respublikada gövşəyən heyvanlar arasında geniş yayılmış, ağır gedişli anoplosefalyatozların törədiciləri və onların otlaqlarda geniş yayaılmış aralıq sahibləri – ayaqquyruqlular və oribatid gənələri düzənlik, orta dağlıq, dağlıq və yüksək dağlıq otlaqları şəraitində tədqid edilmişdir. Əsaslı helmintoloji tədqiqatlarla kənd təsərrüfatı heyvanlarında Moniesia expansa, M. benedeni, M. alba, Avitellina centripunctata, Thysaniesiya giardiStilesia globipunctata-nın parazitlik etdiyi müəyyən edilmişdir. Stilesia globipunctata Naxçıvan MR parazitofaunası üçün ilk dəfə olaraq keçilərdə qeyd edilmişdir. Otlaq profilaktikasına dair tövsiyələr işlənib hazırlanmışdır. E.N.Məmmədov tərəfindən 2013-cü ildə biologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün “Naxçıvan Muxtar Respublikasında gövşəyən heyvanların anoplosefalyatozları və onların törədicilərinin, aralıq sahiblərinin bioekoloji xüsusiyyətləri” mövzusunda dissertasiya işi müdafiə edilmişdir[4].

Balıqçılıq təsərrüfatı kimi Naxçıvan MR-in sosial-iqtisadi həyatında müstəsna əhəmiyyəti olan Naxçıvan su anbarında zoobentosu tədqiq edilmişdir. Müasir metodlarla dib faunasının kəmiyyət göstəriciləri (102 növ), onun formalaşdırdığı təbii yem bazası, zoobentosun kaloriliyi, qidalılıq əmsalı, onun vətəgə əhəmiyyəti daşıyan balıq növlərinin qidalanmasında rolu və suyun bioloji özünütəmizləmə proseslərindəki funksional fəaliyyəti dəyərləndirilmişdir. Muxtar respublikada işməli suyun mənbəyini təşkil edən çayların zoobentosunun, əsas sistematik qrupların, biosenozların araşdırılması işi davam etdirilir. A.B.Bayramov 2008-ci ildə biologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün “Naxçıvan su anbarının zoobentosu” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmişdir. [5].

Muxtar respublika bağçılığında çəyirdəkli və tumlu meyvə ağaclarının zərərverici həşaratlarının və onların təbii düşmənlərinin öyrənilməsi nəticəsində 4 dəstəyə, 23 fəsiləyə və 50 cinsə mənsub olan 59 növ zərəverici həşarat və 9 fəsilədə birləşmiş 56 növ entomofaq (43 növ parazit və 22 növ yırtıcı) aşkar edilmişdir. 4növ zərərverici və 5 növ entomofaq Azərbaycan, 25 növ zərərverici və 4 növ entomofaq muxtar respublika faunası üçün ilk dəfə göstərilmişdir. Təsərrüfat əhəmiyyətli entomofaqlardan zərərvericilərə qarşı bioloji mübarizə tədbirlərində istifadə edilməsi tövsiyə olunmuşdur. A.Q.Qasımov 2009-cu ildə biologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün “Naxçıvan Muxtar Respublikasında çəyirdəkli meyvə ağaclarına zərərverən cücülər və onların entomofaqları” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmişdir [6].

Muxtar respublikanın arıkimilər (Hymenoptera, Apoidea) faunasında 7 fəsiləyə, 53 cinsə mənsub olan 335 növ arı aşkar edilmişdir. 146 növ Naxçıvan MR, 77 növ isə Azərbaycan faunası üçün ilk dəfə göstərilmişdir. Növlərini sayına görə Anthophoridae (89 növ və ya ümumi sayın 26,6%-i) və Andrenidae (66 növ və ya 19,7%-i) fəsilələri üstünlük təşkil etmişdir. Arıların bölgə florasında növ zənginliyi ilə fərqlənən fəsilələrə - Rosaceae, Fabaceae, Apiaceae, Lamiaceae və s. üstünlük verdikləri müəyyən edilmişdir. Son zamanlar təbiət komplekslərinin əvəzsiz ünsürləri olan hörümçəklərin (Arachnoidea, Aranea) növ müxtəlifliyi araşdırılmış, Metellina mengei (Blackwall,1870) növü Azərbaycan faunası üçün ilk dəfə göstərilmişdir. M.M.Məhərrəmov 2009-cu ildə biologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün “Naxçıvan Muxtar Respublikasının (Hymenoptera, Apoidea) arıkimiləri” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmişdir [7]. Hazırda "Naxçıvan Muxtar Respublikasının iynəli pərdəqanadlılarının (Hymenoptera, Aculeata) faunası, ekologiyası və təsərrüfat əhəmiyyəti" mövzusunda doktorluq dissertasiyası işlənilir.

Beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda iştirakı[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutun fəaliyyətə başladığı ildən şöbənin əməkdaşları Azərbaycanda və müxtəlif xarici ölkələrdə (Türkiyə, Gürcüstan, Qazaxıstan, Rusiya Federasiyası, Bolqarıstan, Çexiya, Polşa, Almaniya, Fransa və s. ) müxtəlif Beynəlxalq konfranslarda, simpoziumlarda və xarici ekspedisiyalarda fəal iştirak etmişlər. Zooloqların həmçinin əməkdaşlıq etdiyi ölkələrin elmi müəssisələrinin coğrafiyası kifayət qədər genişdir. Hər iki məqalədən biri xarici ölkələrdə rus, türk və ingilis dillərində dərc olunmuşdur.

Monoqrafiyalar, kitablar və metodik vəsaitlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mikroelementlərin orqanizmdə fizioloji rolu. Bakı, 2004, 46 s.
  2. Naxçıvan Muxtar Respublikasının “Qırmızı Kitabı” (Onurğalılar). Naxçıvan: Əcəmi, 2006, 210 s.
  3. Asiya muflonu və bezoar keçisinin Azərbaycanda qorunma strategiyası. Naxçıvan: Əcəmi, 2007, 72 s.
  4. Naxçıvan Muxtar Respublikasının ekologiyasına dair. Naxçıvan: Tusi. 2010, 93 s.
  5. Azərbaycanın Mühüm Ornitoloji Əraziləri. I cild, Bakı: Victory, 2010, 138 s.
  6. Kənd təsərrüfatı heyvanlarının helmintozlarının profilaktikası. Naxçıvan: Yeni poliqrafist, 2010, 46 s.
  7. İmperator qartalı, leşyeyən və çöl muymulu Azərbaycanda. Naxçıvan: Tusi, 2011, 76 s.
  8. Azərbaycanın Mühüm Ornitoloji Əraziləri. II cild, Bakı: Victory, 2011, 148 s.
  9. Latın dili (qrammatika və terminologiyanın əsasları). Bakı, 2011, 128 s.
  10. Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı Kitabı” (Nadir və nəsli kəsilməkdə olan fauna növləri). II nəşr, Bakı, 2013, 250 s.
  11. Naxçıvan Muxtar Respublikasının onurğasızlar faunasının taksonomik spektri. Naxçıvan: Əcəmi, 2014, 320 s.
  12. Araz su anbarının hidrofaunası. Naxçıvan: Əcəmi NPB, 2017, 352 s.

Elmi məqalələr[redaktə | əsas redaktə]

  1. Məmmədov A.F. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mühüm Ornitoloji Əraziləri // Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri, Biol. elmləri seriyası, 2006, №3-4, s. 185-191.
  2. Мамедов А.Ф. Маскированный сорокопут Larus nubicus (Lichensteyn, 1823) новый вид орнитофауны Азербайджана // Известия Дагестанского Государственного Педогогического Университета. Естественные и точные науки, №4 (9), 2010, с. 49-53.
  3. Мамедов А.Ф., Султанов Э.Г., Керимов Т. А. и др. Результаты исследований журавлей в Азербайджане. В сб.: Журавли Евразии (биология, распространение, миграция, управление). Выпуск 4. Москва, 2011, с. 312-315.
  4. Mammadov A.F. Ornithofauna of Nakhcivan Avtonomous Republik and ecology of some characteristic scanty species/ Indian Streams Research Journal, aprel, 2014, p.
  5. Memmedov İ.B. Nahçıvan Özerk Cumhuriyetinde bazı kanatlılarda Sarcocystis türlerinin yayğınlığı// Kafkas Universitesi Veteriner Fakültesinin dergisi, 2010, 15(6), s. 857-860.
  6. Мамедов И.Б. Возрастная и сезонная динамика кокцидиозной инвазии у крупного рогатого скота в Нахчыванской АР Азербайджана // Мат-лы VI Международной научн. практ. конференции «Аграрная наука сельскому хозяйству», Барнаул, 2011, с. 389-392.
  7. Memmedov İ.B. Nahçıvan Özerk Cumhuriyetinde keçilerde Sarkosystis türlerinin yaygınlığı// Harran Universitesi Veteriner Fakültesinin dergisi, 2012, 1(2), s. 84-87.
  8. Məmmədov E.N. Naxçıvan Muxtar Respublikasında Arazboyu düzənlik ərazilərində gövşəyənlərin anoploçefalyatoz törədicilərinin aralıq sahiblərinin yayılması / Araz hövzəsi I beynəlxalq parazitar xəstəliklər simpoziumu, 19-21 mart 2011, Naxçıvan, s. 70-75.
  9. Мамедов Э.Н. Распространение возбудителей аноплоцефалятов овец в Нахчыванской Автономной Республике // Журн. Аграрная наука, Москва, 2010, №2, с. 38-40.
  10. Мамедов Э.Н. Сезонная динамика зараженности овец мониезиями // Ветенария, Москва, 2012, №1, с. 33-35.
  11. Bayramov A.B. Naxçıvan su anbarında zoobentosun balıqların qidalanmasında rolu // Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri, Biol. elmləri seriyası, 2004, №4-6, s. 153-158.
  12. Байрамов А.Б., Магеррамов М.М., Мамедов А.Ф., Гасымов А.Г. Некоторые биологические особенности Tubifex tubifex Muller, 1774 в условиях Нахчыванского водохранилища /Materialy VII Mezinarodni vedesko-prakticka konference. 27 dubna-05 kvetna 2011 r. Praha, Publisching House Edication and Science s.r.o. 2011, c. 21-25.
  13. Байрамов А.Б., Əliyev S.İ. Naxçıvan Muxtar Respublikası çaylarının əsas biosenozları // Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri, təbiət v texniki elmlər seriyası, 2013, cild 9, №4, s. 204-212.
  14. Qasımov A.Q. Naxçıvan Muxtar Respublikasında çəyirdəkli meyvə ağaclarının başlıca zərərvericiləri və onların bioekoloji xüsusiyyətləri və təbii düşmənləri// Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri, Biol. elmləri seriyası, 2007, №5-6, s.136-144.
  15. Гасимов А.Г. Энтомофаги-биорегуляторы вредителей косточковых плодовых культур в условиях Нахчыванской Автономной Республики // Известия Дагестанского Государственного Педогогического Университета. Естественные и точные науки, 2008, №4, с. 54-57.
  16. Гасимов А.Г. Чешуекрылые вредители плодовых насаждений Нахчыванской АР Азербайджана // Материали за Х Международна научна практична конференция «Настоящи изследования и развитие -2014», 17-25 январи, 2014, том 22 биологии, София: Бялград БГ, ООД, с. 51-56.
  17. Məhərrəmov M.M. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Andrenidae (Insecta, Hymenoptera, Apoidea) fəsiləsinin arıkimiləri // AMEA-nın Xəbərləri. Biol. elmləri seriyası, 2006, №5-6, s.186-197.
  18. Məhərrəmov M.M. Naxçıvan Muxtar Respublikasının (Hymenoptera, Apoidea) arıkimilərinin taksonomik spektri //AMEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri. Təbiət və texniki elmlər seriyası, 2008, №4, c. 167-175.
  19. Магеррамов М.М., Байрамов А.Б., Гасимов А.Г. К изучению пчелиных рода Bombus Latreille, 1802 (Hymenoptera, Apoidea, Apidae) фауны Нахчыванской Автономной Республики Азербайджана // Материали за VII международна научна практична конференция, София: Бял ГРАД-БГ, 2012, с. 82-87.
  20. Mагеррамов М.М. Новые данные по фауне пчел рода Andrena Fabricius, 1775 (Hymenoptera, Andrenidae) Нахчыванской Автономной Республики // Кавказский Энтомологический Бюллетень, Ростов на Дону, 2009, т. 5, вып. 1. с. 121-126.

Vikipediya məqalələri[redaktə | əsas redaktə]

Vikipediyadakı məqalələrin müəllifləri Akif BayramovMahir Məhərrəmovdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Məmmədov A.F. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mühüm Ornitoloji Ərazilərinin indikator növləri: Biol. elm. nam. ... dis. avtoref., Bakı, 2007, 22 s.
  2. Мамедов И.Б. Влияние надпочечников на овуляторную активность яичников: Автореф. дис. … канд. биол. наук,РФ, Дубровский, 1995, 22 с.
  3. Məmmədov İ.B. Naxçıvan Muxtar Respublikası şəraitində kənd təsərrüfatı heyvanlarının və quşların koksidiozları, onların orqanizmində fizioloji göstəricilərə təsiri: Biol. elm. dok. ... dis. avtoref., Bakı, 2015, 48 s.
  4. Məmmədov E.N. Naxçıvan Muxtar Respublikasında gövşəyən heyvanların anoplosefalyatozları və onların törədicilərinin, aralıq sahiblərinin bioekoloji xüsusiyyətləri: Biol. elm. dok. ... dis. avtoref., Bakı, 2013, 44 s.
  5. Bayramov A.B. Naxçıvan su anbarının zoobentosu: Biol. elm. nam. ... dis. avtoref., Bakı, 2007, 22 s.
  6. Qasımov A.Q. Naxçıvan Muxtar Respublikasında çəyirdəkli meyvə ağaclarınа zərərverən cücülər və onların entomofaqları: Biol. elm. nam. ... dis. avtoref., Bakı, 2009, 20 s.
  7. Məhərrəmov M.M. Naxçıvan Muxtar Respublikasının (Hymenoptera, Apoidea) arıkimiləri: Biol. elm. nam. ... dis. avtoref., Bakı, 2009, 21 s.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası