Bir ölkə, iki sistem

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
National emblem of the People's Republic of China
National emblem of the People's Republic of China

"Bir ölkə, iki sistem" (çincə. 一國兩制) - İdeya 1980-cı ildə Den Syaopinoma məxsusdur. Çin Xalq Respublikasının rəhbəri Çin bu siyasi sistemə səbr etməli idi. Den Syaopin bu zaman belə bir ideya irəli sürür. belə ki, Honkonq, MakaoTayvan ərazisində kapitalizim iqtisadiyyatısiyasəti, digər ərazilərdə isə Çinin sosializm siyasəti hökm sürürdü. Bu qərara əsasən Tayvan öz siyasi, hüquq, hərbi, iqtisadi və maliyyə sistemlərini o cümlədən də digər ölkələrlə ticarət və mədəniyyət əlaqələrini saxlaya bilərlər. Bununla Tayvan beynəlxalq əlaqələrini özü idarəetmə hüququ qazanır.

Honkonq[redaktə | əsas redaktə]

Honkonq İngiltərə müstəmləkəsi olmuş, Çin sosializminə daxil olana kimi yəni 1997-ci ilə qədər (156 il) onun qaydaları ilə idarə edilmişdir (XXII əsrdə 4 il ərzində Yaponiyanın müstəmləkəsi olmuşdur.). Çin Sino-İngilis Birgə Bəyannaməsində nəzərdə tutulmuş bəzi nüansları qəbul etmişdir. Burada əsas dil kantonca və ingilis dilidir[1][2]. Yalnız Honkonqun Mandarin əyalətində çin dili əsas dildir. Honkonqa nəzarət Pekin tərəfindən edilir və onun qanunları əsas qanun kimi qəbul edilir[3].

Tayvan[redaktə | əsas redaktə]

Bu sistem də ÇXR hökuməti tərəfindən Tayvan üçün təklif olundu, lakin Çin hökuməti bu təklifi rədd etdi. Xüsusən, Tayvandakı hərbi qoruma üçün xüsusi müddəalar da Çin Kommunist Partiyası tərəfindən təklif olunmuşdur. HonkonqMakao fərqli olaraq, Tayvan ÇXR Xalq Qurtuluş Ordusu tərəfindən qorunan ərazilərdir.[4] Ancaq "Bir ölkə, iki sistem" ə qarşı Çində güclü şəkildə etirazlar meydana gəldi. Bəziləri, ÇXR hökuməti tərəfindən açıq şəkildə qarşı çıxan "Bir ölkə, İki hökumət" ə təklifini irəli sürdü, bəziləri isə sistemdə vurğulanan "bir ölkə" PRC yerinə ROC olmalıdır deyə fikirlərini bildirdilər. "Bir ölkə, İki sistem" ə açıq şəkildə dəstəkləyən az sayda tayvanlılardan biri, Anakara doğulan Li Aodır[5].

"Bir ölkə, iki sistem" Honkonqun iqtisadi və siyasi sistemlərinin 1997-ci ildə Britaniyaya verildikdən 50 il sonra dəyişilməyəcəyinə zəmanət verir. Ancaq buna baxmayaraq Çin Xalq Respublikasının Ana Konvensiyası Şurası, Çinin Honkonq xalqının özünü idarə etmək hüququnu pozduğunu iddia etdikləri və məhkəmə sisteminə ciddi şəkildə müdaxilə etdiyi və söz azadlığına müdaxilə etdiyini iddia edən 169 hadisəni qeyd etdi[6].

Baxmayaraq ki, Hu Jintao'nun 15 Noyabr 2002-ci ildə bütün bu münaqişələri dayandırdı. Tayvanın müstəqillik hərəkatının qarşısını almaq üçün 14 mart 2005-ci il tarixində Çin Xalq Respublikasının Anti-Sessiya Qanununda "bir ölkə, iki sistem" çərçivəsi qeyd edilmədi. 1992-ci ildən hökm sürən qanunlar, 2005-ci ildə Pan-Blunun Çinə aprel ayında etdiyi səfər zamanı dəyişdirildi. 2008-ci ildə Çində prezident seçkilərində qalib gələn Kuomintang partiyasının üzvü Ma Yinq-jeou bütün qanunları dəyişir və bu da sonda "bir ölkə, iki sistem" (müasir Çİn: 一国两区; ən ənəni çin: 一國兩區)prinsipini tamamilə dəyişir. 2013-cü il ərzində xüsusilə 10 oktyabr 2013-cü il tarixində Çinin milli bayram günündə prezident Ma Ying-jeou TayvanÇinin etnik və beynəlxalq əlaqələrini mökhəmləndirmək üçün bir sıra qanunlar qəbul edir[7].

İki ölkə, bir sistem[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Çohen Asiyada hökm sürən bu qanunun digər Asiya ölkələrində tədbiq edilməsini irəli sürür. O, bu qanunla İsrail-FələstinŞimali Koreya - Cənubi Koreya münaqişəsinin həll oluna biləcəyinə inanır.

Ölkələr Muxtar Respublikalar Bayraqlar
Amerika Puerto-Riko
Flag of Puerto Rico.svg
Puerto-Riko
Böyük Britaniya Şimali İrlendiya
Şimali İrlandiya
Danimarka Yaşıl Torpaq
Yaşıl torpaq
Koreya xalq Demokratik Respublikası Sinjelu xüsusi adminstrasiya regionu
Sinjelu xüsusi adminstrasiya regionu
Tanzaniya Zənzibar
Zənzibar
Filippin Müsəlman Mindanao Muxtar Bölgəsi

Moro

Moro

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

Honkonqun Pekindəki hökumət binası
Honkonqda Mərkəzi Xalq hökumətinin Liaison ofisi
Makao xüsusi admistrasiya regionun Pekindəki idarəsi

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Istinad[redaktə | əsas redaktə]

  1.     Boland, Rory. "What Country Is Hong Kong in? China or Not?"About.com Travel.
  2. "1898 and all that—a Brief History of Hong Kong." The Economist, 28 June 1997
  3. "Chapter I : General Principles". Government of the Hong Kong SAR. 17 March 2008. Retrieved 1 November 2009.
  4. Press release: "President Ma Ying-jeou’s National Day Address 10/10/2013". Taipei Representative Office in Finland, 15 October 2013
  5. "News Release, MAC Pres Release No. 065"Mainland Affairs Council. 29 June 2006. Retrieved 18 October 2016.
  6.  "General news: Su to Chair DPP’s 'China Affairs Committee'". Kuomingtang, 21 November 2012
  7. "'Broad one-China framework' set"Taipei Times. Retrieved 12 September 2014.