Diriyyə əmirliyi

Vikipediya saytından
(Birinci Səudiyyə Dövləti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Naviqasiyaya keç Axtarışa keç
Əmirlik
Diriyyə əmirliyi
ərəb. الدولة السعودية الأولى
Bayraq
Bayraq
Birinci Səudiyyə Əmirliyinin xəritəsi
Birinci Səudiyyə Əmirliyinin xəritəsi
 
 
 
 

Dilləri ərəb dili
Rəsmi dilləri Ərəb dili
Dövlət dini İslam
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Səud sülaləsi
İmam
 • 1744-1765 Məhəmməd ibn Səud
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar


Birinci Səudiyyə dövləti və ya Diriyyə əmirliyi[1][2] (ərəb. إمارة الدرعية‎) — 1744-cü ildən 1818-ci ilə qədər Osmanlı Ərəbistanı torpaqlarında (indiki Səudiyyə Ərəbistanı) mövcud olmuş dövlət. Səud sülaləsinin idarə etdiyi birinci dövlət. Paytaxtı Diriyyə şəhəri olduğundan, bəzi tarixçilər əmirliyi Diriyyə əmirliyi adlandırırlar.[3]

Diriyyə şəhərinin əmiri Məhəmməd ibn Səud[4] yerli əmirlərlə yaxın münasibətlər qurur, tərəfdarları ilə ətraf bölgələrə yürüşlər edirdi. Məhəmməd ibn Əbdülvahhab öz adına xütbələr oxutmağa başladı. Bu da, Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə ərəb hərəkatının əsas ideoloji bazasını təşkil edirdi.

1765-ci ildə Məhəmməd ibn Səud öldü və yerinə oğlu Əbdüləziz keçdi. Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud müsəlman-vəhhabilərin imamı kimi Diriyyə əmirliyini güclü bir dövlətə çevirə bildi. 1773-cü ildə Ər-Riyadı işğal edən Səudlar, bütün Nəcdi özlərinə tabe etdilər. Vəhhabilər, tutduqları ərazilərdə bütün şiə ziyarətgahlarını dağıdırdılar. Buna görə də, Qərbi Ərəbistandakı Məkkə şərifliyi onlara qarşı mövqedə idi.

Səud sülaləsinin hərbi uğurlarını görən Osmanlı hökuməti bölgəyə hərbi qüvvələr göndərdi. Ancaq, məğlub olan osmanlılar geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Osmanlı imperiyası o qədər zəifləmişdi ki, öz əyalətlərinə nəzarət edə bilmirdi və nəticədə Diriyyə əmirliyi 1802-ci ildə İraqa hücum etdi və Kərbəla şəhərində şiə ziyarətgahlarını dağıtdı. Ardından Məkkə şəhərini ələ keçirsələr də, CiddəMədinə şəhərlərini tuta bilmədilər. 1803-cü ildə Diriyyə əmiri Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və yerinə oğlu Səud ibn Əbdüləziz əl-Səud keçdi. O, 1805-ci ildə Mədinəni və demək olar ki, bütün Hicazı ələ keçirdi.[5]

1805-ci ildən 1810-cu ilə qədər Diriyyə əmirliyinin İraqa və Suriyaya hücumları davam etdi. Diriyyə əmirliyinə qarşı, 1811-ci ildə Osmanlı sultanının vassalı olan Misir xidvisi Qavalalı Mehmet Əli Paşa müharibəyə başladı. Misir hakimi Mehmet Əli Paşanın oğlu Tusun paşanın başçılıq etdiyi ordu 1813-cü ildə Hicaz bölgəsini səudiyyəlilərdən azad etdi. Omanda başlayan üsyan nəticəsində vəhhabi-səudiyyəlilər bu regiondan da çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

1814-cü ildə Səud ibn Əbdüləziz öldü. Onun yerinə taxta oğlu Abdullah ibn Səud keçdi. Abdullah ibn Səudun dövründə vəhhabilər, Hicaz, Oman, BəhreynTihamə üzərində nəzarəti itirdilər.[6] 1817-ci ildə Abdullah ibn Səud mərkəzi Nəcd üzərində nəzarəti itirdi və bir il sonra Səud sülaləsinin son qalası olan Diriyyə şəhəri də işğal edildi. Səud sülaləsinin bir çox üzvü həlak oldu. Diriyyə əmiri Abdullah ibn Səud İstanbula göndərildi və orada sultanın əmri ilə edam edildi.

1821-ci ildə Abdullah ibn Səudun sağ qalmış qohumlarından Türki ibn Abdullah, özünə Ər-Riyadı paytaxt seçərək Osmanlılara qarşı üsyan qaldırdı. Nəticədə 1824-cü ildə İkinci Səudiyyə Dövləti yarandı.

border=none Əsas məqalə: Səudlar

Birinci Səudiyyə əmirliyi olan Diriyyə əmirliyini Məhəmməd bin Səudun atası Səud ibn Məhəmməd ibn Mikrinlə başlayan Səud sülaləsi idarə edirdi.

  1. Nakhiyev, Toghrul Nasirli, Alakhber. "Heydər Əliyev və Azərbaycan Respublikası - Səudiyyə Ərəbistanı krallığı qarşılıqlı münasibətləri". science.gov.az. 2023-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-15.
  2. "Bu gün Səudiyyə Ərəbistanı quruluş tarixini dəyişir". visiontv.az. 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-15.
  3. Sir James Norman Dalrymple Anderson. The Kingdom of Saudi Arabia. Stacey International, 1983. Pp. 77.
  4. ""Timeline Saudi Arabia"". 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-11-21.
  5. Sauds's campaign for Hejaz and the two holy cities Arxivləşdirilib 2010-09-14 at the Wayback Machine Islam Life online magazine
  6. Abdullah bin Saud's capture Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine King Abdullah Ibn Saud Information Resource