Birinci Səudiyyə Dövləti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əmirlik
Birinci Səudiyyə Dövləti
ərəb. الدولة السعودية الأولى‎‎
Bayraq
Bayraq
First Saudi State Big.png
Birinci Səudiyyə Əmirliyinin xəritəsi
 Flag of None.svg
 Flag of None.svg
Flag of None.svg 
Flag of None.svg 
1744 — 1818

Paytaxt Dəriyyə
Dil(lər) Ərəb dili
Din İslam
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Səud sülaləsi
İmam
 · 1744-1765 Məhəmməd ibn Səud
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Birinci Səudiyyə Dövləti və yaxud Dəriyyə əmirliyi[1] - 1744-cü ildən 1818-ci ilə qədər Osmanlı Ərəbistanı torpaqlarında (indiki Səudiyyə Ərəbistanı) mövcud olmuş dövlət. Səud sülaləsinin idarə etdiyi birinci dövlət. Paytaxtı Dəriyyə şəhəri olduğundan, bəzi tarixçilər əmirliyi Dəriyyə əmirliyi adlandırırlar.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Dəriyyə şəhərinin əmiri Məhəmməd ibn Səud[2] yerli əmirlərlə yaxın münasibətlər qurur, tərəfdarları ilə ətraf bölgələrə yürüşlər edirdi. Məhəmməd ibn Əbdülvahhab öz adına xütbələr oxutmağa başladı. Bu da, Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə ərəb hərəkatının əsas ideoloji bazasını təşkil edirdi.

1765-ci ildə Məhəmməd ibn Səud öldü və yerinə oğlu Əbdüləziz keçdi. Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud müsəlman-vəhhabilərin imamı kimi Dəriyyə əmirliyini güclü bir dövlətə çevirə bildi. 1773-cü ildə Ər-Riyadı işğal edən Səud sülaləsi, bütün Nəcdi özlərinə tabe etdilər. Vəhhabilər, tutduqları ərazilərdə bütün şiə ziyarətgahlarını dağıdırdılar. Buna görə də, Qərbi Ərəbistandakı Məkkə şərifliyi onlara qarşı mövqedə idi.

Səud sülaləsinin hərbi uğurlarını görən Osmanlı hökuməti bölgəyə hərbi qüvvələr göndərdi. Ancaq, məğlub olan osmanlılar geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Osmanlı imperiyası o qədər zəifləmişdi ki, öz əyalətlərinə nəzarət edə bilmirdi və nəticədə Dəriyyə əmirliyi 1802-ci ildə İraqa hücum etdi və Kərbəla şəhərində şiə ziyarətgahlarını dağıtdı. Ardından Məkkə şəhərini ələ keçirsələr də, CiddəMədinə şəhərlərini tuta bilmədilər. 1803-cü ildə Dəriyyə əmiri Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və yerinə oğlu Səud ibn Əbdüləziz əl-Səud keçdi. O, 1805-ci ildə Mədinəni və demək olar ki, bütün Hicazı ələ keçirdi[3].

1805-ci ildən 1810-cu ilə qədər Dəriyyə əmirliyinin İraqa və Suriyaya hücumları davam etdi. Dəriyyə əmirliyinə qarşı, 1811-ci ildə Osmanlı sultanının vassalı olan Misir xidvisi Qavalalı Məhməd Əli Paşa müharibəyə başladı. Misir hakimi Məhməd Əli Paşanın oğlu Tusun paşanın başçılıq etdiyi ordu 1813-cü ildə Hicaz bölgəsini səudiyyəlilərdən azad etdi. Omanda başlayan üsyan nəticəsində vəhhabi-səudiyyəlilər bu regiondan da çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

1814-cü ildə Səud ibn Əbdüləziz öldü. Onun yerinə taxta oğlu Abdullah ibn Səud keçdi. Abdullah ibn Səudun dövründə vəhhabilər, Hicaz, Oman, BəhreynTixama üzərində nəzarəti itirdilər[4]. 1817-ci ildə Abdullah ibn Səud mərkəzi Nəcd üzərində nəzarəti itirdi və bir il sonra Səud sülaləsinin son qalası olan Dəriyyə şəhəri də işğal edildi. Səud sülaləsinin bir çox üzvü həlak oldu. Dəriyyə əmiri Abdullah ibn Səud İstanbula göndərildi və orada sultanın əmri ilə edam edildi.

1821-ci ildə Abdullah ibn Səudun sağ qalmış qohumlarından Türki ibn Abdullah, özünə Ər-Riyadı paytaxt seçərək Osmanlılara qarşı üsyan qaldırdı. Nəticədə 1824-cü ildə İkinci Səudiyyə Dövləti yarandı.

İmamları[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Səud sülaləsi

Birinci Səudiyyə əmirliyi olan Dəriyyə əmirliyini Məhəmməd bin Səudun atası Səud ibn Məhəmməd ibn Mikrinlə başlayan Səud sülaləsi idarə edirdi.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sir James Norman Dalrymple Anderson. The Kingdom of Saudi Arabia. Stacey International, 1983. Pp. 77.
  2. "Timeline Saudi Arabia"
  3. Sauds's campaign for Hejaz and the two holy cities Islam Life online magazine
  4. Abdullah bin Saud's capture King Abdullah Ibn Saud Information Resource