Birinci müəllim
| "Birinci müəllim" | |
|---|---|
| rus. Первый учитель | |
 | |
| Müəllif | Çingiz Aytmatov |
| Janr | povest[d] |
| Orijinalın dili | qırğız dili, rus dili |
| Orijinalın nəşr ili | 1962 |
"Birinci müəllim" (qırğ. Биринчи мугалим) — Qırğızıstan yazıçısı Çingiz Aytmatovun qələminə məxsus povest. Əsər ilk dəfə 1961-ci ildə qırğız dilində nəşr olunmuşdur. Povest ilkin olaraq "Xalq müəllimi haqqında ballada" (qırğ. Элдик мугалим жөнүндө баallaда) adlandırılmışdır.[1] 1962-ci ildə müəllifin özü tərəfindən A. Dmitriyeva ilə birlikdə hazırlanan rus dilli tərcüməsi işıq üzü görmüşdür. Rusca tərcümə qırğız dilindəki orijinal mətndən fərqlənir. Povestdə təhsil və tərbiyənin Qırğızıstanın ucqar kəndlərinə çatmasından bəhs edilmişdir.
"Birinci müəllim" Çingiz Aytmatovun ən tanınmış əsərlərindən biri hesab olunur və bir neçə dilə tərcümə edilmişdir. Rejissor Andrey Konçalovski 1965-ci ildə povest əsasında eyniadlı bədii filmi ekranlaşdırmışdır.
Süjeti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Povest rəssamın adından təqdim edilən giriş hissəsi ilə başlamışdır. Rəssam doğma kəndi Kurkureuda yeni məktəbin açılış mərasiminə dəvət olunmuşdur. Tədbirə bir çox həmyerliləri, o cümlədən akademik Süleymanova da qatılmışdır. Daha sonra Moskvadan yazıçıya Süleymanova tərəfindən məktub göndərilmiş və əsərin davamı Altınayın baxış bucağından nəql edilmişdir.
Düvşən kəndə gəlmiş və tərk edilmiş bir tövləni məktəbə çevirmiş, uşaqlara dərs keçməyə başlamışdır. O, özü də tam savadlı olmamasına baxmayaraq, uşaqların maariflənməsi və təhsil alması üçün bütün gücü ilə çalışmışdır. Onun şagirdlərindən biri də atasının əmisi ailəsində yaşayan yetim qız Altınay olmuşdur. Qohumları onun təsərrüfat işlərinə kömək etmək əvəzinə günün yarısını məktəbdə keçirməsini xoş qarşılamamışlar. Bir müddət sonra Altınayı qonşu kənddən olan bir nəfərə pulla satmışlar. Həmin şəxs Düvşəni döyərək Altınayı məktəbdən qaçırmışdır. Bir neçə gündən sonra Düvşən milis dəstəsi ilə birlikdə həmin kəndə gəlmiş və həmin şəxsi həbs etdirmişdir. Müəllim Altınayı təhsilini davam etdirməsi üçün Daşkənd şəhərində yerləşən uşaq evinə göndərmişdir.
Tərcümələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əsər bir neçə xarici dilə tərcümə edilmişdir. Müəllifin özü tərəfindən A. Dmitriyeva ilə əməkdaşlıq çərçivəsində rus dilinə edilən tərcümə ilk dəfə 1962-ci il iyul ayında "Novıy mir" jurnalında dərc olunmuşdur.[2]
Povest özbək dilinə Zeynəb tərəfindən tərcümə edilmiş və bu dildə bir neçə dəfə çap olunmuşdur. O cümlədən, 1986-cı ildə "Oʻqituvchi" nəşriyyatında "Dəvə gözü" və "Ağ gəmi" povestləri ilə birlikdə toplu şəklində nəşr edilmişdir.
2004-cü ildə nəşr edilmiş "Qırğızıstan ədəbiyyatı" adlı ensiklopedik dərslikdə povestin ilk nəşr tarixi 1961-ci il olaraq göstərilmişdir.[3]
Ekranlaşdırılması
[redaktə | vikimətni redaktə et]Rejissor Andrey Konçalovski povestin motivləri əsasında özünün ilk tammetrajlı ekran əsəri olan "Birinci müəllim" filmini çəkmişdir. Film çoxlu sayda mükafatlara layiq görülmüşdür.[4][5][6]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Байсабаев, Б.А. "Проблемы художественного билингивизма и авторские переводы Ч.Айтматова" (PDF). Вестник КНУ. Бишкек (4). 2019: 33–37. İstifadə tarixi: 1-mart 2025-yil.
- ↑ Айтматов, Чингиз. "Первый учитель". Новый мир. Москва: Известия Советов депутатов трудящихся СССР (7). 1962: 3–33.
- ↑ Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы (PDF). Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. 2004. səh. 25. 2024-02-02 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 28.02.2025.
- ↑ "Художественный фильм «Первый учитель» / The First Teacher (СССР, 1965 год). Информация о фильме, краткое описание сюжета, кадры из фильма, пресса и Кончаловский о фильме". Официальный сайт «Продюсерского центра Андрея Кончаловского» // konchalovsky.ru. 7 fevral 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 fevral 2018.
- ↑ Андрей Апостолов, киновед. Андрей Кончаловский: "Там была правда, а правда не может быть советской". — В московском "Иллюзионе" полным ходом идёт ретроспектива Госфильмофонда "В соавторстве с землёю и водой", посвящённая советскому классику Чингизу Айтматову. Покажут фильмы Ларисы Шепитько, Сергея Урусевского, Карена Геворкяна, а также "Первого учителя" Андрея Кончаловского. О работе над этим фильмом с режиссёром поговорил куратор ретроспективы киновед Андрей Апостолов. Arxiv surəti 25 sentyabr 2021 tarixindən Wayback Machine saytında Сайт журнала "Сеанс" // seance.ru (19 августа 2021 года). Дата обращения: 25 сентября 2021.
- ↑ Художественный фильм "Первый учитель" (СССР, 1965 год). Информация о фильме, краткое описание сюжета. Arxiv surəti 25 sentyabr 2021 tarixindən Wayback Machine saytında Официальный сайт киноконцерна "Мосфильм" // mosfilm.ru. Дата обращения: 25 сентября 2021.