Birləşmiş Millətlər Təşkilatı

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı BMT
ərəb. الأمم المتحدة‎ ing. United Nations Organization fr. Organisation des Nations Unies çin. 联合国 / 聯合國 isp. Organización de las Naciones Unidas rus. Организация Объединённых Наций
BMT üzvü olan ölkələr
Növü	beynəlxalq təşkilat
Yaranma tarixi	26 iyun 1945
Qeydiyyat tarixi	24 oktyabr 1945
Rəsmi dili	ərəb, çin, ingilis, fransız, rus, ispan, portuqal
Baş ofisin yerləşməsi	760 BMT Plaza, Manhetten, Nyu-York, ABŞ
Qurucusu	ABŞ Böyük Britaniya ÇXR Fransa SSRİ
Sədr	Antoniu Quterreş
Üzvləri	193 üzv dövlət
Mükafatları
un.org
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (ing. United Nations) — 1945-ci il oktyabrın 24-də beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi qorumaq və möhkəmlətmək, dövlətlər arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün yaradılmış beynəlxalq təşkilat.

Hazırda dünyanın 193 ölkəsi, 500 asılı ərazi, Antarktida materiki, Qərbi Səhra, Dünya okeanı bütünlükdə yer kürəsinin 80% ərazisi, BMT-nin mandat sisteminə daxildir.

BMT-nin baş qərargahı Nyu-York şəhərində yerləşir. Həmçinin Cenevrə, Vyana, Haaqa kimi şəhərlərdə nümayəndəlikləri də var. Əsas vəzifəsi

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İDM-dən sonra, beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunub saxlanılması, millətlər arasında dostluq əlaqələrinin inkişafı və sosial tərəqiyyə yardım, insan həyatının və hüquqlarının müdafiəsi səviyyəsinin yüksəldilməsi məqsədilə yaradılmış ən böyük qurumdur.

BMT-nin nizamnaməsi 1945-ci ilin 26 iyununda San-Fransisko konfransında 50 dövlətin nümayəndəsi tərəfindən imzalanmış və 1945-ci il 24 oktyabrda qüvvəyə minmişdir.

BMT-nin əsas orqanları BMT Baş Məclisi, BMT Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və Sosial Şura, Qəyyumluq Şurası, Beynəlxalq Məhkəmə və Katiblikdir. Azərbaycan Respublikası 1992-ci ildən BMT-nin üzvüdür.

Üzv ölkələr öz aralarında BMT-nin Nizamnaməsinin — onların dünya birliyinin üzvləri kimi hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirən beynəlxalq müqavilənin prinsipləri ilə əlaqələnirlər.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı aşağıdakı qurumlardan ibarətdir:

• Altı əsas orqandan ibarət olan BMT-nin özü: Baş Assambleya, Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və Sosial Şura, Qəyyumluq Şurası, Beynəlxalq Məhkəmə və Katiblik. Niderlandın Haaqa şəhərində yerləşən Beynəlxalq Məhkəmədən başqa, digər qurumlar Nyu-Yorkda, BMT-nin Mərkəzi idarələrində yerləşirlər.
• BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı UNESCO, BMT-nin Uşaq Fondu UNICEF, BMT-nin İnkişaf Proqramı BMTİP və BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı (BMTQAK kimi inkişaf, humanitar yardım və insan hüquqlarının müdafiəsi sahələrində fəaliyyətləri həyata keçirən ixtisaslaşmış təşkilatlar.

Tarixi

BMT-nin yaradılması ideyası İkinci Dünya müharibəsi dövründə meydana gəlmiş və antihitler koalisiyasına daxil olan dövlətlər tərəfindən razılaşdırılmışdır.

“Birləşmiş Millətlər” adı ilk dəfə 1 yanvar 1942-ci ildə ABŞ, Böyük Britaniya, SSRİ və Çin olmaqla ilkin dörd dövlət tərəfindən imzalanmış Birləşmiş Millətlər Bəyannaməsində istifadə edilmişdir. Bəyannaməni imzalayan dövlətlər Atlantika xartiyasında əks olunan birgə proqramı qəbul edir və “ox” dövlətlərinə qarşı bütün hərbi və iqtisadi resurslarını səfərbər etməyi, həmçinin onlarla separat sülh bağlamamağı öhdələrinə götürürdülər.

BMT-nin Nizamnaməsi 1945-ci ildə keçirilmiş San Fransisko konfransında təsdiq edilmiş, 26 iyun 1945-ci ildə 50 dövlətin nümayəndələri tərəfindən imzalanmış və həmin ilin 24 oktyabr tarixində qüvvəyə minmişdir. 24 oktyabe Birləşmiş Millətlər Təşkilatı günü kimi qeyd olunur.

BMT Baş Assambleyasının ilk sessiyası 10 yanvar 1946-cı ildə Londonda açılmışdır. Sessiyada BMT Təhlükəsizlik Şurası formalaşdırılmış, 1 fevral 1946-cı ildə isə Norveçin xarici işlər naziri Truqve Li BMT-nin ilk Baş katibi seçilmişdir.

BMT yaradıldığı zaman onun tərkibinə 51 dövlət daxil idi; 2011-ci ildən etibarən isə təşkilatın üzvlərinin sayı 193 dövlətə çatmışdır ki, bu da dünyanın demək olar bütün suveren dövlətlərini əhatə edir.

Strukturu

Baş Assambleya

BMT Baş Assambleyası əsas məşvərətçi, direktiv və nümayəndəli orqan kimi mərkəzi yer tutur. Baş Assambleya beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin təmin edilməsi sahəsində əməkdaşlıq prinsiplərini nəzərdən keçirir; Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlərini, İqtisadi və Sosial Şuranın üzvlərini seçir; Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi əsasında BMT Baş katibini təyin edir; Təhlükəsizlik Şurası ilə birlikdə Beynəlxalq Məhkəmənin üzvlərini seçir; iqtisadi, sosial, mədəni və humanitar sahələrdə beynəlxalq əməkdaşlığı əlaqələndirir, həmçinin BMT Nizamnaməsində nəzərdə tutulmuş digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

Baş Assambleya sessiya qaydasında fəaliyyət göstərir. O, müntəzəm, xüsusi və fövqəladə xüsusi sessiyalar keçirə bilər.

Assambleyanın illik növbəti sessiyası sentyabr ayının üçüncü çərşənbə axşamı açılır və gündəlik tam başa çatana qədər Baş Assambleyanın sədrinin (və ya onun 21 müavinindən birinin) rəhbərliyi altında plenar iclaslarda və əsas komitələrdə fəaliyyət göstərir.

Baş Assambleya 17 dekabr 1993-cü il tarixli qərarına əsasən 6 əsas komitədən ibarətdir:

1. Tərksilah və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələləri komitəsi (Birinci komitə);
2. İqtisadi və maliyyə məsələləri komitəsi (İkinci komitə);
3. Sosial, humanitar və mədəni məsələlər komitəsi (Üçüncü komitə);
4. Xüsusi siyasi məsələlər və dekolonizasiya məsələləri komitəsi (Dördüncü komitə);
5. İnzibati və büdcə məsələləri komitəsi (Beşinci komitə);
6. Hüquqi məsələlər komitəsi (Altıncı komitə).

Bundan əlavə, Baş Assambleya tərəfindən aşağıdakı komitələr təsis edilmişdir:

• Baş komitə — gündəliyin təsdiqi, gündəlik məsələlərinin bölgüsü və işin təşkili ilə bağlı Assambleyaya tövsiyələr təqdim edir;
• Səlahiyyətlərin yoxlanılması komitəsi — nümayəndələrin səlahiyyətləri haqqında Assambleyaya hesabat verir.

Baş komitənin tərkibinə Baş Assambleyanın sədri, sədr müavinləri və Asiya, Afrika, Latın Amerikası, Qərbi Avropa (Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya daxil olmaqla) və Şərqi Avropa regionlarının ədalətli coğrafi təmsilçiliyi prinsipi nəzərə alınmaqla seçilən əsas komitələrin sədrləri daxildir.

Baş Assambleyanın xüsusi sessiyaları TŞ və ya BMT üzvlərinin əksəriyyətinin tələbi ilə, bu tələb Baş katib tərəfindən qəbul edildikdən sonra 15 gün ərzində istənilən məsələ üzrə çağırıla bilər. 2014-cü ilin əvvəlinə qədər insan hüquqları, ətraf mühitin qorunması, narkotiklərlə mübarizə və digər məsələlərə dair 28 xüsusi sessiya keçirilmişdir.

Fövqəladə xüsusi sessiyalar isə Təhlükəsizlik Şurasının və ya BMT-yə üzv dövlətlərin əksəriyyətinin tələbi əsasında, Baş katib tərəfindən belə bir tələb qəbul edildikdən sonra 24 saat ərzində çağırıla bilər.

Təhlükəsizlik Şurası

BMT Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyəti daşıyır və onun qərarları BMT-nin bütün üzvləri üçün məcburidir.

Təhlükəsizlik Şurası 15 üzvdən ibarətdir: onların 5-i daimi üzvlərdir — ABŞ, Rusiya, Çin, Böyük Britaniya və Fransa. Qalan 10 üzv isə Nizamnamənin 23-cü maddəsinin 2-ci bəndinə uyğun olaraq müəyyən edilmiş prosedur əsasında Şuraya seçilir və “qeyri-daimi üzvlər” adlandırılır. Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri veto hüququna malikdirlər.

Katiblik

Bu, BMT-nin digər əsas orqanlarına xidmət göstərən, həmçinin onlar tərəfindən qəbul edilmiş proqram və siyasi qərarların həyata keçirilməsini təmin edən orqandır. Katibliyin ştatında dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən müəssisələrdə çalışan və təşkilatın gündəlik fəaliyyətini həyata keçirən 37 505 əməkdaşdan ibarət beynəlxalq personal fəaliyyət göstərir.

Katibliyin bölmələri BMT-nin Nyu-Yorkdakı mərkəzi qərargahında, eləcə də BMT orqanlarının digər əsas qərargahlarının yerləşdiyi məkanlarda fəaliyyət göstərir. Bunların ən iri bölmələri Cenevrə, Vyana və Nayrobi şəhərlərində yerləşən BMT ofisləridir.

Katibik BMT orqanlarının fəaliyyətini təmin edir, BMT materiallarının nəşri və yayımını həyata keçirir, arxivlərin saxlanmasını təşkil edir, həmçinin BMT-yə üzv dövlətlərin beynəlxalq müqavilələrinin qeydiyyatı və nəşrini aparır.

Katibliyə BMT-nin Baş katibi rəhbərlik edir. O, BMT Baş Assambleyası tərəfindən TŞ-nin tövsiyəsi əsasında 5 il müddətinə təyin olunur və yenidən seçilə bilər.

Hazırda mövcud olan qeyri-rəsmi “centlmen sazişi”nə əsasən, TŞ-nin daimi üzvü olan dövlətin vətəndaşı BMT-nin Baş katibi ola bilməz.

Beynəlxalq Məhkəmə

Bu, BMT-nin əsas məhkəmə orqanıdır və məhkəmə-hüquqi, eləcə də məsləhətçi funksiyaları həyata keçirir.

Məhkəmədə baxılan işlər üzrə tərəf yalnız dövlətlər ola bilər. Təşkilatın hər bir üzvü tərəf olduğu iş üzrə Məhkəmənin qərarlarını yerinə yetirməyə borcludur.

Məhkəmə Baş Assambleya, TŞ və Baş Assambleya tərəfindən bu səlahiyyət verilmiş digər BMT orqanları və ixtisaslaşmış qurumların sorğuları əsasında məsləhətçi rəylər verə bilər. Məhkəmənin rəyləri tövsiyə xarakteri daşıyır və məcburi hüquqi qüvvəyə malik deyildir.

Məhkəmə şəxsi keyfiyyətdə fəaliyyət göstərən və dövlət nümayəndəsi hesab olunmayan 15 müstəqil hakimdən ibarətdir. Hakimlər peşəkar xarakterli başqa fəaliyyətlə məşğul ola bilməzlər. Məhkəmə vəzifələrini yerinə yetirərkən onlar diplomatik imtiyaz və immunitetlərdən istifadə edirlər.

İqtisadi və Sosial Şura

Bu orqan iqtisadi və sosial sahələrdə beynəlxalq əməkdaşlıq üzrə United Nations-ın funksiyalarını həyata keçirir. Şura 5 regional komissiyadan ibarətdir:

1. Avropa İqtisadi Komissiyası;
2. Asiya və Sakit okean üçün İqtisadi və Sosial Komissiya;
3. Qərbi Asiya üçün İqtisadi və Sosial Komissiya;
4. Afrika üçün İqtisadi Komissiya;
5. Latın Amerikası və Karib hövzəsi üçün İqtisadi Komissiya.

Qəyyumluq Şurası

Qəyyumluq Şurası sonuncu himayə altında olan ərazi — Palau 1 oktyabr 1994-cü ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra, 1 noyabr 1994-cü ildə fəaliyyətini dayandırmışdır.

25 may 1994-cü ildə qəbul edilmiş qətnamə vasitəsilə Şura öz prosedur qaydalarına illik iclasların keçirilməsi öhdəliyinin ləğv edilməsini nəzərdə tutan dəyişikliklər etmiş və yalnız zərurət yarandıqda — öz qərarı, sədrinin qərarı, üzvlərinin əksəriyyətinin, Baş Assambleya və ya TŞ-nin tələbi ilə toplanmağa razılıq vermişdir.

Fəaliyyəti

BMT-nin qərarları və fəaliyyəti dövlətlər arasında formalaşmış qüvvələr nisbətini, beynəlxalq həyatın aparıcı təmayüllərini əks etdirir. BMT özünün fəaliyyəti müddətində ilk növbədə tərk-silah və beynəlxalq təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi sahəsində bir sıra mühüm və faydalı qətnamələr qəbul etmişdir. Onlardan silahlanmanın ümumi tənzimlənməsi və ixtisarını müəyyənləşdirən prinsiplər haqqında (1946), hərbi cinayətkarların təhvil verilməsi və cəzalandırılması haqqında (1946), yeni müharibənin təbliğatına qarşı yönəldilmiş tədbirlər haqqında (1947), dövlətlər arasında sülh və mehriban qonşuluq münasibətlərinin bərqərar edilməsi və möhkəmləndirilməsi tədbirləri haqqında (1957 və 1958), ümumi və tam tərk-silah haqqında (1959) qətnamələrini; Dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilənin yolverilməzliyi haqqında bəyannaməni (1965); Beynəlxalq təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi haqqında bəyannaməni (1970); BMT-nin Nizamnaməsinə uyğun olaraq dövlətlər arasında dostluq münasibətlərinə və əməkdaşlığa dair beynəlxalq hüquq prinsipləri haqqında bəyannaməni (1970); Tərk-silah haqqında ümumdünya konfransının çağırılmasını nəzərdə tutan qətnamələri (1971–1973); Beynəlxalq münasibətlərdə gücün tətbiq edilməməsi və atom silahından istifadənin həmişəlik qadağan olunması haqqında qətnaməni (1972), BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzv dövlətlərinin hərbi büdcələrinin 10% ixtisarı və qənaət olunmuş vəsaitlərin bir hissəsinin inkişaf etməkdə olan ölkələrə yardım göstərilməsi üçün istifadə olunması haqqında qətnaməni (1973) göstərmək olar. BMT-nin Baş Assambleyası Atom silahı sınaqlarının qadağan olunması haq- qında müqaviləni 1963 (üç mühitdə), Kosmos haqqında müqaviləni 1967, Atom silahının yayılmaması haqqında müqaviləni, Dənizin dibi haqqında müqaviləni, Bakterioloji silah haqqında konvensiyanı və s. təsdiq etmişdir.

BMT-nin Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilən müstəmləkəçiliyə, irqçiliyə, milli istismara qarşı yönəldilmiş qətnamələr mühüm əhəmiyyətə malikdir: genosidin xəbərdarlığı və ona görə cəzalandırma haqqında konvensiya (1948); müstəmləkə zülmü altında olan ölkələrə və xalqlara müstəqilliyin verilməsi haqqında bəyannamə (1960); irqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında bəyannamə (1963); Apartheyd cinayətlərinin qarşısının alın-ması və ona görə cəzalandırma haqqında konvensiya (1973).

Xalqların milli azadlıq mübarizəsinə, müstəqil dövlətlərin milli suverenliklərinin müdafiəsinə və ayrı-ayrı ölkələrdə vətəndaş müharibələrinin qarşısının alınmasına dair məsələlərin BMT orqanlarında müzakirəsi həmin ölkələrdə təcavüzkar qüvvələrə müqavimət işinə yardım etmişdir. Məs., İndoneziyada xarici müdaxilənin (1946–49) sona çatdırılması haqqında məsələnin Təhlükəsizlik Şurasında baxılması müsbət rol oynamışdır. BMT 1959-cu ildə ingilis, fransız, İsrail qoşunlarının Misirdən çıxarılmasına, Tunisdə, Mərakeşdə, Əlcəzairdə, Kiprdə və s. müstəmləkə rejimlərinin ləğvinə müəyyən yardım göstərmişdir. Yaxın Şərqdə siyasi tənzimləmə haqqında Təhlükəsizlik Şurasının 22 noyabr 1967-ci il tarixli 242 saylı qətnaməsi və Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatların sona çatdırılması, ədalətli və möhkəm sülhün bərqərar edilməsi haqqında 22 oktyabr 1973-cü il tarixli 338 saylı qətnaməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bundan əlavə, Livanda 1978 ilin mart ayından, Serbiyanın Kosovo muxtar vilayətində 1999-cu ilin iyun ayından, Liberiyada 2003-cü ilin sentyabr ayından, Sudanda 2005-ci ilin mart ayından, Konqo Demokratik Respublikasında 2010-cu ilin iyul ayından bu günədək BMT-nin xüsusi missiyaları fəaliyyət göstərir. İran-İraq müharibəsində 1988-ci ilin avqust ayından 1991-ci ilin fevral ayınadək, İraq-Küveyt müharibəsində 1991-ci ilin aprel ayından 2003-cü ilin oktyabr ayınadək, keçmiş Yuqoslaviya ərazisində 1992-ci ilin mart ayından 1995-ci ilin dekabr ayınadək, Bosniya və Hersoqovinada 1995-ci ilin dekabr ayından 2002-ci ilədək BMT-nin mühaşidəçi missiyaları çalışmışdır.

BMT çərçivəsində iqtisadi, sosial və beynəlxalq hüquq sahələrində faydalı qərarlar işlənib hazırlanmışdır: məs., dövlətlərin öz təbii resursları üzərində ayrılmaz suverenliyi haqqında (1952, 1962, 1966), demokratik torpaq islahatları haqqında (1954, 1959) qətnamələri, "Beynəlxalq ticari münasibətlərin və ticarət siyasətinin prinsipləri" (1964), Sosial tərəqqi və inkişaf bəyannaməsi (1969), İnsan hüquqları haqqında ümumi bəyannamə (1948), Qadınların siyasi hüquqları haqqında konvensiya (1952), Uşaq hüquqları bəyannaməsi (1959), Hərbi cinayətlərə və bəşəriyyətə qarşı cinayətlərə müddətin tətbiq edilməməsi haqqında konvensiya (1968).

BMT özünün Nizamnaməsində bəyan edilmiş məqsəd və prinsiplərin həyata keçirilməsi işinə əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. Onun qəbul etdiyi qərarlar dünyada sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə yardım göstərir. BMT bir sıra gərgin beynəlxalq böhranın aradan qaldırılmasında yardımçı olmuşdur. Müasir dünyada BMT-nin beynəlxalq şəraitə müsbət təsir imkanlarının genişləndirilməsi, aktual beynəlxalq siyasi problemlərin nizamlanmasında həlledici vasitəyə çevrilməsi, BMT Nizamnaməsinin bütün üzv dövlətlər tərəfindən ciddi yerinə yetirilməsinə nail olunması istiqamətində fəaliyyəti davam etdirilir.

Məqsədləri

• münaqişələrin sülh yolu ilə tənzimlənməsi və kollektiv tədbirlər qəbul etməklə beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunub saxlanması;
• xalqın özünüdərketmək və bərabərlik prinsipinə hörmət etmək əsasında ölkələr arasında dostluq münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi;
• beynəlxalq humanitar, mədəni, sosial, iqtisadi xarakterli problemlərin həllində beynəlxalq əməkdaşlığı həyata keçirmək, beynəlxalq iqtisadi təşkilatlar bütün insanlara heç bir fərq qoymadan azadlıq, insan hüquqlarına hörmət və onun genişləndirilməsi;
• müxtəlif ölkələrin razılaşması üzrə; bu məqsədlərə çatmağa yönəldilmiş mərkəzi orqanın funksiyalarının yerinə yetirilməsi.

Prinsipləri

• Onun bütün üzvlərinin bərabərliyi;
• Nizamnamə üzrə qəbul edilən öhdəçiliyi vicdanla yerinə yetirmək;
• Beynəlxalq münasibətlərin sülh vasitəsilə həll edilməsi;
• Beynəlxalq münasibətlərdə bir ölkənin digər ölkəyə güc tətbiq etməsindən imtina etmək;
• Bu prinsipləri qəbul etməklə bütün hərəkətlərdə təşkilatın bütün üzvlərinə köməklik göstərmək;
• Beynəlxalq sülhü və təhlükəsizliyi təmin etmək;
• BMT-nin üzvü olmayan dövlət BMT-nin prinsiplərinə uyğun olaraq lazım gələrsə hər şeyi təmin etməlidir;
• Dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq;
• İnsanların əsas hüquq və azadlıqlarına hörmət etmək;
• Xalqların özünüidarə etməsi və bərabər hüquqlu olması;
• Əməkdaşlıq və tərk-silah.

Üzv dövlətlər

14 iyul 2011-ci il tarixinə, Cənubi Sudanın BMT-yə üzv qəbul edilməsi ilə təşkilatın üzvlərinin sayı 193-ə çatdı.

Azərbaycan və BMT

Əsas məqalə: Azərbaycan–BMT əlaqələri

Azərbaycan 2 mart 1992-ci ildə BMT-nin üzvlüyünə qəbul edilmiş, həmin ildə BMT yanında Azərbaycan Respublikasının Daimi nümayəndəliyi açılmışdır. BMT beynəlxalq münasibətlərdə müstəsna əhəmiyyətə malik universal beynəlxalq təşkilat kimi Qarabağ münaqişəsinin dinc vasitələrlə həlli məqsədilə müəyyən fəaliyyət göstərmişdir. Bu istiqamətdə BMT Təhlükəsizlik Şurası 4 qətnamə (30 aprel 1993-cü il 822 saylı, 29 iyul 1993-cü il 853 saylı, 14 oktyabr 1993-cü il 874 saylı, 11 noyabr 1993-cü il 884 saylı), Baş Assambleya "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət" adlı qətnamə (14 mart 2008-ci il), BMT Təhlükəsizlik Şurasının sədri 7 bəyanat (12 may 1992-ci il, 26 avqust 1992-ci il, 27 oktyabr 1992-ci il, 29 yanvar 1993-cü il, 6 aprel 1993-cü il, 18 avqust 1993-cü il, 26 aprel 1995-ci il) qəbul etmiş, həmin qətnamə və bəyanatlarda Ermənistanın işğalçı qüvvələrindən hərbi əməliyyatların dayandırılması, hərbi birləşmə və texnikanın Azərbaycanın zəbt olunmuş ərazilərindən dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunmuş, lakin bu tələblər işğalçı Ermənistan Respublikası tərəfindən yerinə yetirilməmişdir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 1994-cü ilin sentyabr ayında BMT Baş Assambleyasının 49-cu sessiyasında iştirakı ilə Azərbaycan Respublikası ilə BMT arasında məzmunlu tərəfdaşlığın əsası qoyulmuşdur. Azərbaycan BMT çərçivəsində siyasi dialoq və praktiki əməkdaşlıqda fəal iştirak edir.

Azərbaycan BMT-nin əsas orqanları, ixtisaslaşmış və digər qurumları ilə yaxından əməkdaşlıq edir. BMT-nin seçkili orqanlarında iştirak etməklə Azərbaycan BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinin yerinə yetirilməsinə öz töhfəsini verir. Azərbaycan BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) İcraiyyə Şurasına (1995-1997, 1998-2000, 2005-2009), Qadınların vəziyyəti üzrə Komissiyasına (2000-2002), Dayanıqlı İnkişaf üzrə Komissiyasına (2002-2004), BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasına (ECOSOC) (2003-2005, 2017-2019), BMT-nin İnsan Hüquqları Komissiyasına (2005-2006), UNESCO İcraiyyə Şurasına (2005-2009, 2021-2025), BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasına (2006-2009), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) İcraiyyə Şurasına (2006-2009), BMT-nin İnkişaf Proqramı/BMT-nin Əhali Fondunun İcraiyyə Şurasına (2008-2010), Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) Müdirlər Şurasına (2009-2011, 2018-2020), BMT Təhlükəsizlik Şurasına (2012-2013), Ümumdünya Turizm Təşkilatının (WTO)  İcraiyyə Şurasına (2013-2017, 2018-2021), Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (ITU) Şurasına (2015-2018, 2019-2022), Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Radiotənzimləmə Komitəsinə (ITU-RRB) (2019-2022), BMT-nin Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması üzrə Komitəsinə (CEDAW) (2019-2022), Beynəlxalq Əmək Təşkilatının Rəhbər Orqanına (ILO) (2017-2020), Ümumdünya Poçt İttifaqının (UPU) Poçt Əməliyyatları Şurasına (POC) (2017-2020), BMT-nin Əməkçi Miqrantlar üzrə Komitəsinə (CMW) (2018-2021; 2022-2025), UNESCO-nun Hökumətlərarası Bioetika Komitəsinə (IGBC) (2019-2022), UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin qorunması üzrə Komitəsinə (ICH) (2019-2022), Ümumdünya Turizm Təşkilatının Assosiativ Üzvlüklə bağlı Müraciətlərə Baxılması üzrə Komitəsinə (2019-2021), UNESCO-nun Mədəni Özünüifadə Müxtəlifliyinin Qorunması və Təşviqi üzrə Hökumətlərarası Komitəsinə (ICPPDC) (2019-2023), UNESCO-nun Bədən Tərbiyəsi və İdman üzrə Hökumətlərarası Komitəsinə (CIGEPS) (2019-2023), UNESCO-nun Kommunikasiyanın İnkişafı Proqramı üzrə Hökumətlərarası Şurasına (IPDC) (2019-2023), BMT-nin İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqları Komitəsinə (CESCR) (2021-2024) və UNESCO-nun Silahlı münaqişələr zamanı mədəni mülkiyyətin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinə (2021-2025) üzv seçilmişdir.

Azərbaycanın 2012-2013-cü illər dövrü üzrə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyü beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin bərqərar edilməsi üzrə siyasi proseslərdə ölkəmizin çəkisini artırmışdır. Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin bərqərar edilməsinə məsul əsas qurum olan BMT TŞ üzvlüyü zamanı Azərbaycan tərəfi həmişə beynəlxalq hüquq və ədaləti müdafiə etmişdir. Şuraya üzvlük zamanı rotasiya qaydasına əsasən Azərbaycan TŞ-yə iki dəfə sədrlik etmişdir. Birinci sədrlik dövründə 2012-ci ilin 4 may tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə TŞ-də Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə terrorizmin açdığı hədələr mövzusu çərçivəsində “Terrorizmlə mübarizə sahəsində öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi” adlı yüksək səviyyəli görüş keçirilmişdir. İkinci sədrlik dövründə Azərbaycan tərəfi ənənəvi olaraq sədr ölkə tərəfindən təşkil edilən yüksək səviyyəli iclası “Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) arasında tərəfdaşlıq əlaqələrinin gücləndirilməsi” mövzusuna həsr etmişdir. 28 oktyabr 2013-cü il tarixində təşkil edilən bu iclas ilk dəfə belə bir mövzuya aid edilmişdi. Əlavə olaraq, Azərbaycanın təklifi əsasında 30 may 2012-ci il tarixində “Mübahisələrin dinc yolla həlli, münaqişələrin qarşısının alınması və həlli: vasitəçilik, hüquqi həll və ədalət” mövzusunda BMT TŞ-nin “Arria formulası” çərçivəsində qeyri-rəsmi müzakirələri təşkil olunmuşdur.

Azərbaycan 1999-cu ildən bəri BMT TŞ mandatı əsasında aparılan bir çox beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlara töhfə vermişdir. Azərbaycan indiyədək BMT TŞ-nin 1244 (1999) saylı qətnaməsi əsasında NATO-nun rəhbərliyi altında Serbiyanın Kosovo bölgəsində (KFOR), 1386 (2001) saylı qətnaməsi əsasında Əfqanıstanda (ISAF), 1511 (2003) saylı qətnaməsi əsasında İraqda (MNF-I), 2189 (2014) qətnaməsi əsasında Əfqanıstanda NATO-nun komandanlığı altında “Qətiyyətli dəstək” əməliyyatlarında iştirak edib. Hazırda Azərbaycan BMT-nin Cənubi Sudan Respublikasında həyata keçirdiyi sülhüqoruma əməliyyatında (UNMISS) iştirak edir.

İnkişaf və əməkdaşlıq BMT-nin əsas məqsədlərindən biridir. Dünyada rifahın və əməkdaşlığın artmasının müharibələrin önlənməsi və sülh və təhlükəsizliyin möhkəmlənməsində rolu nəzərə alınaraq, BMT çərçivəsində inkişaf və əməkdaşlığa dair əhəmiyyətli ölçüdə praktiki əməkdaşlıq imkanları formalaşdırılmışdır. İnkişaf məsələləri BMT-nin yüksək səviyyəli müzakirələrində əsas vəzifə kimi qarşıya qoyulmuş və bu istiqamətdə konkret zaman çərçivələrində müəyyən hədəflərə nail olunması qərarlaşdırılmışdır. 2015-ci il BMT sammitində 2000-ci il sammitində başladılmış bu səylərin növbəti 15 il ərzində (2030-cu ilə qədər) davam etdirilməsi qərara alınmış və qlobal inkişafa dair bır sıra konkret hədəflər (17 “Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi” üzrə 169 hədəf) müəyyən edilmişdir. BMT müxtəlif qurumları vasitəsi ilə bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq edir.

Azərbaycan BMT-yə üzv olduğu tarixdən inkişaf məsələləri üzrə əhəmiyyətli əməkdaşlıq formalaşdırılmışdır. Azərbaycanın bu istiqamətdə BMT ilə əməkdaşlığı iqtisadi artım, yoxsulluğun aradan qaldırılması, ərzaq təminatı, təhsil, ətraf mühit, gender bərabərliyi və s. kimi mühüm inkişaf məsələlərini əhatə edir. 1 mart 2021-ci il tarixində BMT və Azərbaycan arasında 2021-2025-ci illər üçün Dayanıqlı İnkişafa dair Əməkdaşlıq üzrə Çərçivə Sənədi imzalanmışdır. 2021-ci ildə həmçinin 2021-2025-ci illər üçün BMT-nin İnkişaf Proqramı, BMT-nin Əhali Fondu və BMT-nin Uşaq Fondu ilə əməkdaşlığa dair ayrıca proqram sənədləri qəbul edilmişdir.

Azərbaycan müvafiq iqtisadi imkan əldə edən vaxtdan humanitar həmrəylik prinsiplərinə sadiq olaraq, bir sıra ölkələrə yardımlar etməyə başlamışdır. Bu məqsədlə, Azərbaycan Hökuməti 2011-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində Beynəlxalq İnkişafa Yardım Agentliyini (AIDA) yaratmış və həmin Agentliyin xətti ilə beynəlxalq humanitar və inkişaf yardımı göstərilir. Həmçinin, Azərbaycan elektron hökumət və ictimai xidmətlər sahəsində öz üstün təcrübəsini BMT çərçivəsində paylaşır.

Azərbaycan BMT çərçivəsində insan hüquqlarının təşviqi sahəsində proseslərdə də fəal iştirak edir. Bu məqsədlə Azərbaycan Respublikası tərəfindən müvafiq qətnamələr, birgə bəyanatlar irəli sürülmüş, qlobal əhəmiyyətli və ölkəmizin milli maraqlarına uyğun olan təşəbbüslər təqim olunmuşdur. Bunlar arasında müvafiq BMT orqanlarında qəbul olunan “İtkin düşmüş şəxslər” və “Silahlı münaqişələr zamanı girov götürülmüş, o cümlədən sonradan həbs edilmiş qadın və uşaqların azad edilməsi” başlıqlı qətnamələri göstərmək olar. Ölkəmiz insan hüquqlarının ümumi standartlarının təmini məsələsi ilə yanaşı insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulduğu hallara (xüsusilə münaqişələr zamanı) diqqətin artırılmasına səy göstərir.

COVID-19 pandemiyasına qarşı mübarizədə həmrəylik, çoxtərəflilik və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsinin vacibliyi nəzərə alınaraq, Qoşulmama Hərəkatının sədri qismində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin təklifi əsasında Hərəkatın təşəbbüsü və BMT üzv dövlətlərinin mütləq əksəriyyətinin dəstəyi ilə 3-4 dekabr 2020-ci il tarixlərində BMT Baş Assambleyasının dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində COVID-19-a qarşı mübarizə mövzusuna həsr olunan 31-ci xüsusi sessiyası çağırılmışdır. Sessiyanın yüksək səviyyəli seqmentində 70-dən çoxu dövlət və hökumət başçıları, 48-i isə nazirlər səviyyəsində olmaqla ümumilikdə 147 üzv dövlət  çıxış etmişdir. 23 mart 2021-ci il tarixində BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 46-cı sessiyası çərçivəsində Qoşulmama Hərəkatının sədri qismində Azərbaycanın təşəbbüsü ilə “COVID-19 əleyhinə peyvəndlərə bərabər, məqbul qiymətə, vaxtında və universal əlçatanlığın təmin edilməsi” adlı qətnamə qəbul edilmişdir. Qətnamə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan dövlətlər arasında COVID-19 əleyhinə peyvəndlərin ədalətsiz və qeyri-bərabər bölüşdürülməsi məsələsinin insan hüquqlarından istifadəyə mənfi təsiri məsələsinə diqqəti çəkir və bunun pandemiyanın tamamilə aradan qaldırılmasında, eləcə də BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyində nəzərdə tutulan məqsədlərə nail olunmasında başlıca əngəllərdən biri olduğunu vurğulayır. Qətnaməyə ümumilikdə 137 dövlət həmmüəlliflik etmişdir ki, bu da BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasında qəbul edilən qətnamələr üçün olduqca yüksək göstəricidir.

16 dekabr 2021-ci il tarixində BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyası çərçivəsində Assambleyanın plenar iclasında Qoşulmama Hərəkatının sədri qismində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təşəbbüsü ilə QH üzvləri adından irəli sürülmüş “COVID-19 əleyhinə peyvəndlərə bərabər, məqbul qiymətə, vaxtında və universal əlçatanlığın təmin edilməsi” adlı qətnamə BMT üzv dövlətlərinin mütləq əksəriyyətinin (179 dövlət) dəstəyi ilə qəbul edilmişdir. Qətnaməyə 126 BMT üzv dövləti həmmüəllif qismində qoşulmuşdur. Sözügedən qətnamənin qəbulu Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sədrliyi ilə Qoşulmama Hərəkatının COVID-19 pandemiyasına qarşı mübarizədə qlobal səylərin mərkəzində olmağa davam etdiyinin daha bir göstəricisi olmuşdur.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 48 və 50-ci sessiyalarında müvafiq olaraq irəli sürülmüş “Minaların insan hüquqlarına təsiri” və “İrqçilik, irqi ayrı-seçkilik, ksenofobiya və digər əlaqəli dözümsüzlüklə mübarizədə təhsilin rolu” mövzularında birgə bəyanatlar çox sayda dövlət tərəfindən dəstəklənmişdir.

3 aprel 2023-cü il tarixində Cenevrədə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 52-ci sessiyası çərçivəsində Azərbaycanın təşəbbüsü ilə irəli sürülmüş “Dövlət xidmətlərinin şəffaf, məsuliyyətli və səmərəli çatdırılması vasitəsilə insan hüquqlarının və Davamlı İnkişaf Məqsədlərinin təşviqi” adlı qətnamə yekdilliklə qəbul edilmişdir. Bu qətnaməyə 65 dövlət, o cümlədən ABŞ, Çin, Yaponiya, Avropa İttifaqı üzv dövlətləri, Avstraliya, Kanada, eləcə də Afrika, Asiya və Amerika qitələrini təmsil edən ölkələr həmmüəllif qismində qoşulub.

Qətnamənin irəli sürülməsində məqsəd ölkəmizin korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində mühüm nailiyyətlərindən olan və Azərbaycanın beynəlxalq müstəvidə brendinə çevrilmiş “ASAN Xidmət” konsepsiyasına əsaslanan “dövlət xidmətlərinin şəffaf, məsuliyyətli və səmərəli çatdırılması” prinsipinin BMT sistemi daxilində təşviq edilməsidir.

Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin qəbul olunmasının 75-ci ildönümü münasibətilə İnsan Hüquqları 75 təşəbbüsü çərçivəsində BMT İHAK tərəfindən 2023-cü il 11 dekabrda Cenevrədə təşkil olunan yüksək səviyyəli tədbirdə ölkəmiz üçün uzun illər vacib olan aşağıdakı sahələr üzrə öhdəliklər götürülmüşdür:

• Azad olunmuş ərazilərin minalardan və partlamamış sursatlardan təmizlənməsi, mina qurbanlarının fiziki və psixoloji reabilitasiyası;
• Məcburi köçkünlərin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı doğma torpaqlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıdışı;
• Ermənistanın təcavüzü nəticəsində 4000-ə yaxın itkin düşmüş şəxsin taleyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi.

Sülh və təhlükəsizlik istiqaməti üzrə Azərbaycan-BMT əməkdaşlığında ən ümdə məsələ Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə qarşı Ermənistanın güc tətbiqinə son qoyulmasına və ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına beynəlxalq dəstək əldə etmək olmuşdur. BMT beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin bərqərar edilməsi məqsədindən irəli gələrək, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair bir sıra qətnamə və sənədlər qəbul etmişdir.

BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən 1993-cü ildə 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələr qəbul edilmişdir. Bu qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü dəstəklənmiş və işğalçı qüvvələrin Azərbaycan ərazisindən çıxarılması tələb edilmişdir.

1992-1995-ci illər ərzində BMT TŞ-nin Sədrləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü, suverenliyini təsdiqləyən və münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasına yönəlmiş ATƏT-in Minsk Qrupunun səylərini dəstəkləyən bəyanatlarla çıxış etmişlər.

BMT Baş Assambleyası tərəfindən 1993-cü ildə “Azərbaycandakı qaçqın və məcburi köçkünlərə təcili beynəlxalq yardım” adlı, 2006 və 2008-ci illərdə isə “Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət” adlı qətnamələr qəbul olunmuşdur.

BMT-nin ixtisaslaşmış təşkilatları

• Beynəlxalq Əmək Təşkilatı (BƏT)
• BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO)
• BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət məsələləri üzrə Təşkilatı (YUNESKO)
• Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST)
• Dünya Bankı (DB)
• Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF)
• Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (ICAO)
• Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarə (UNODC)
• Ümumdünya Poçt İttifaqı (ÜPİ)
• Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ)
• Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (ÜMT)
• Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı (BDT)
• Beynəlxalq İntellektual Mülkiyyət Təşkilatı (WIPO)
• Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu (IFAD)
• Sənaye inkişafı üzrə Birləşmiş Millətlərin Təşkilatı (YUNİDO)
• Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlıq (UNHCR)
• Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik (AEBA)

BMT Baş Katibi

Katibliyə BMT Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi ilə beş il müddətinə Baş Assambleya tərəfindən seçilən Baş Katib rəhbərlik edir. Onun 2 dəfə seçilmək hüququ vardır.

№	Soyadı və adı	Ölkə	Səlahiyyətin başlanğıcı	Səlahiyyətin sonu
1	Trüqve Halvdan Li (Trygve Halvdan Lie)	Norveç (Qərbi Avropa)	2 fevral 1946	10 noyabr 1952
2	Daq Hammarşeld (Dag Hammarskjöld)	İsveç (Qərbi Avropa)	10 aprel 1953	18 sentyabr 1961
3	U Tan (ဦးသန့်)	Birma (Asiya)	30 noyabr 1961	1 yanvar 1972
4	Kurt Valdhaym (Kurt Waldheim)	Avstriya (Qərbi Avropa)	1 yanvar 1972	1 yanvar 1982
5	Havyer Peres de Kuelyar (Javier Pérez de Cuéllar Guerra)	Peru (Cənubi Amerika)	1 yanvar 1982	1 yanvar 1992
6	Butros Butros Qali (بطرس بطرس غالي)	Misir (Afrika)	1 yanvar 1992	1 yanvar 1997
7	Kofi Annan (Kofi Annan)	Qana (Afrika)	1 yanvar 1997	1 yanvar 2007
8	Pan Gi Mun (반기문)	Koreya Respublikası (Asiya)	1 yanvar 2007	5 oktyabr 2016
9	Antoniu Quterreş (António Guterres)	Portuqaliya (Avropa)	5 oktyabr 2016	hal hazırda vəzifədədir

Üzvlük haqqının hesablanması

BMT-yə üzvlük haqqında əsas prinsip ölkənin ödəmə qabiliyyətinin vəziyyətidir. Hər ölkə ümumi daxili məhsulunun həcminə uyğun ödəniş edir.

Həmçinin bax

• BMT üzvü olan dövlətlər
• Adventist İnkişaf və Yardım Agentliyi (AİYA)
• Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Parlament Assambleyası
• BMT-nin beynəlxalq müqavilələrdə elektron kommunikasiyaların istifadəsinə haqqında Konvensiya
• BMT-nin malların beynəlxalq alğı-satqısına dair müqavilələr haqqında Konvensiya
• BMT və 7 oktyabr qalmaqalı

Mənbə

• BMT-nin Azərbaycandakı Nümayəndəliyi Arxivləşdirilib 2007-10-28 at the Wayback Machine

Xarici keçidlər

• un.org — rəsmi saytı
• Birləşmiş Millətlər Təşkilatın Azərbaycanda ofisi