Biznes-cet

Biznes-cet həmçinin, biznes təyyarəsi, şəxsi təyyarə və ya bizjet (ing. Business jet) — kiçik insan qruplarının daşınması və digər məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş reaktiv təyyarə növü.

Biznes təyyarələri həmçinin zərərçəkənlərin təxliyə və ya təcili bağlama çatdırılması kimi digər məqsədlər üçün də uyğunlaşdırıla bilər və bəziləri dövlət qurumları, dövlət məmurları və ya hərbçilər tərəfindən istifadə olunur.

Bu tip təyyarələr kommersiya məqsədli sərnişin və yük daşınması üçün deyil, planlaşdırılmamış istənilən marşrut üzrə məhdud sayda sərnişinin olduğu uçuşlar üçün istifadə olunur. Fərdlər tərəfindən şəxsi səyahətlər üçün, şirkətlər və ya digər qurumlar tərəfindən işçilərini və tərəfdaşlarını daşımaq üçün istifadə edilə bilər.

"İnzibati təyyarə" termini SSRİ-də, təyyarələrin yalnız dövlət qurumları tərəfindən istifadə edildiyi dövrdə yaranmışdır. Müasir "biznes təyyarəsi" termini olduqca yaygındır, lakin "reaktiv" sözü yalnız reaktiv mühərriklərə aiddir, turbopərvanə və ya porşenli mühərrikli təyyarələr (məsələn, Cessna) isə dövlət strukrurları təyyarəsi kimi istifadə edilə bilər.

Xüsusi olaraq şəxsi və ya dövlət strukrurları təyyarəsi kimi istifadə üçün hazırlanmış təyyarə modelləri mövcuddur,^[2] lakin bu məqsədlər üçün istənilən sərnişin təyyarəsi, məsələn, Boeing 737 Business Jet və ya Airbus A319 Corporate Jetliner istifadə edilə bilər. Dövlət strukturları üçün nəzərdə tutulmuş təyyarələrə həmçinin ABŞ prezidentini daşımaq üçün hazırlanmış Boeing 747-nin xüsusi modifikasiyası olan VC-25 və ya Rusiya prezidenti tərəfindən istifadə edilən Il-96-300PU kimi dövlət başçıları tərəfindən istifadə edilən təyyarələr daxildir.

31 mart 2019-cu il tarixinə qlobal donanma 22.125 biznes təyyarəsindən ibarət idi və ən yaxşı iyirmi ölkə ümumi donanmanın 89%-ni təşkil edirdi.^[3]

Tarixi

Yarandığı gündən etibarən korporativ və özəl təyyarələr ənənəvi sərnişin təyyarələri və ya nəqliyyat təyyarələri əsasında, bəzən standart kabinli, bəzən hətta yalnız standart təyyarədən istifadə etməklə qurulurdu. Korporativ təyyarələr 1950-ci illərin sonlarında ayrı bir sinif kimi ortaya çıxmağa başladı. Məsələn, 1958-ci ildə əsasən böyük şirkətlərin rəhbərlərini daşımaq üçün nəzərdə tutulmuş iki mühərrikli "Grumman Gulfstream I" yaradıldı.^[4]

Korporativ təyyarələr və digər sərnişin təyyarələri arasındakı fərq reaktiv təyyarələrin meydana gəlməsi ilə ortaya çıxdı. Sərnişinləri və yükləri səmərəli şəkildə daşımaq üçün aviaşirkətlər mümkün olan maksimum sərnişin tutumuna malik təyyarələrə ehtiyac duyurdular, özəl və işgüzar uçuşlar üçün isə kruiz sürəti ən vacib idi və bu cür uçuşlarda sərnişinlərin sayı nisbətən az idi.

"Lockheed JetStar" ilk biznes reaktiv təyyarəsi hesab olunur və ilk uçuşunu 4 sentyabr 1957-ci ildə həyata keçirib. O, həmçinin dörd mühərrikli korporativ reaktiv təyyarənin unikal nümunəsi olaraq qalır. 1957-ci ildən 1978-ci ilə qədər hər biri fərqli mühərrik tipinə malik olan bu təyyarələrdən cəmi 204 ədəd istehsal olunub. Bunlar 15 kN dartma gücünə malik dörd "Pratt & Whitney JT12" turbopərvanə təyyarəsi, sonra 20 tonluq maksimum uçuş çəkisi üçün "Garrett TFE731" turbopərvanə təyyarəsi və daha sonra iki "General Electric CF700" turbopərvanə təyyarəsidir.

Daha sonra, 1960-cı illərin əvvəllərində, demək olar ki, bütün mövcud istehsalçılardan ilk biznes reaktiv modelləri ortaya çıxdı. Britaniyanın "Hawker Siddeley" şirkətinin "H.S.-125" təyyarəsi ilk uçuşunu 13 avqust 1963-cü ildə, Fransanın "Dassault Aviation" şirkətinin "Falcon 20" prototipi 4 may 1963-cü ildə və Amerikalı dizayner Vilyam Learın şirkətinin "Learjet-23" təyyarəsi 7 oktyabr 1963-cü ildə havaya qalxdı.

Tezliklə "Gulfstream" şirkəti də eyni şeyi etdi. Hərbi təyyarə istehsalçısı olan "Grumman", 1950-ci illərdə özünün pervaneli dizaynına əsaslanan "Gulfstream I" reaktiv təyyarəsini, daha sonra isə "Gulfstream II"ni (ilk dəfə 2 oktyabr 1966-cı ildə uçurulan) hazırladı.

Bu gün "Cessna Citation" seriyası çox yayılmış biznes reaktiv təyyarəsidir. "Citation X" mövcud olan ən sürətli biznes reaktiv təyyarəsidir. Biznes reaktiv təyyarələri bazarı olduqca böyükdür və "HondaJe"t kimi ultra yüngül modellər hazırda bazara daxil olur.

Təyyarələr

Bir çox ölkələr yüksək vəzifəli şəxslərinin uçuşları üçün xüsusi avadanlıqlarla təchiz olunmuş uzun məsafəli təyyarələrdən istifadə edirlər. Sovet İttifaqında demək olar ki, hər bir təyyarə modelində vəzifəli şəxsləri və onların ətrafını daşımaq üçün nəzərdə tutulmuş sözdə "kabin" versiyası var idi.

"Gulfstream Aerospace" şirkətinin böyük və bahalı təyyarələri və ya "Dassault Aviation" şirkətinin "Falcon" ailəsi, eləcə də "Bombardier Aerospace" şirkətinin "Challenger" və ya "Global" ailələrinin təyyarələri ən böyük biznes-cetlər deyil. 1930-cu illərin əvvəllərində modernizə olunmuş təyyarələr şəxsi və ya korporativ təyyarə kimi istifadə olunurdu və bu təcrübə sonrakı illərdə də olduqca yaygın olaraq qalırdı. Məsələn, Elvis Presli şəxsi təyyarəsi kimi "CV-880"dən istifadə edirdi. Sonradan o, "Boeing 767" əldə etdi.

Uzun məsafəli təyyarə istehsalçıları bu tendensiyaya xüsusi təyyarə versiyaları (xüsusən "Boeing Business Jet" və "Airbus Corporate Jetliner") yaratmaqla cavab verdilər. Ən böyük istehsal "Airbus A380" də daxil olmaqla bir çox yeni model üçün "özəl" versiyalar da hazırlanır.^[5]

Əksər biznes təyyarələri müdaxilə müqavimətini azaltmaq və işlənmiş qazların boşalmasını yaxşılaşdırmaq üçün arxaya quraşdırılmış mühərriklərdən istifadə edirdi. Bu kiçik təyyarələrin yerdən təmizlənməsindəki praktik məhdudiyyətlər dizaynerləri reaktiv laynerlərdəki alçaq qanad konfiqurasiyasından, mühərriklərin qanadların altındakı dirəklərə (qondolalarda) quraşdırılmasından çəkinməyə vadar etdi.^[6]

İstifadəsi

Biznes-cetləri idarə etməyin və saxlamağın müxtəlif yolları var:^[7]

Şəxsi təyyarə — sahibkar və ya şirkət özləri idarə edən və ya muzdlu pilotları işə götürən donanma və ya təyyarəyə sahibdir;^[8]
Koperativ biznes çarter (ing. executive business charter) — sərnişin və ya şirkət ekipaj və köməkçi heyətlə birlikdə çarter reysi üçün təyyarə icarəyə götürür;
Şəxsi mülkiyyət (ing. fractional ownership) — sərnişin təyyarənin vaxtının bir hissəsini alır və bu da ona istənilən vaxt təyyarədən istifadə etməyə imkan verir.^[9]

İstinadlar

↑ "Textron Aviation celebrates light jet leadership with 2,000th delivery for Cessna CJ family" (Press-reliz). Textron Aviation. 8 iyun 2017. 25 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 fevral 2022.
↑ "Каталог самолётов и вертолётов". www.vipavia.ru. 15 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2020.
↑ "Limited Edition Market Report". www.jetnet.com. 25 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 fevral 2022.
↑ Francillon, René. McDonnell Douglas Aircraft Since 1920. II. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. 1990. 241–243. ISBN 1-55750-550-0.
↑ John Morris. "20 New Business Jets on the Way, Says Jetcraft". Aviation Week Network. 15 oktyabr 2018.
↑ Graham Warwick. "As New Models Enter Market, Where Can Business Aviation Go Next?". Aviation Week & Space Technology. 22 dekabr 2017. New models stimulate demand, but it is getting harder to find a niche to target.
↑ "GAMA General Aviation Shipment Report 2017" (PDF). General Aviation Manufacturers Association. 21 fevral 2018. 4 mart 2018 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 mart 2018.
↑ "2015 General Aviation Statistical Databook" (PDF). en:General Aviation Manufacturers Association. 2016. 7 avqust 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyun 2016.
↑ "GAMA General Aviation Shipment Report 2022" (PDF). General Aviation Manufacturers Association. 22 fevral 2023. 25 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 27 fevral 2023.

Ədəbiyyat

Биржаков М. Б., Никифоров В. И. Бизнес-джет // Индустрия туризма: перевозки (Издание 3-е, переработанное и дополненное). СПб.: Издательский дом Герда. 2007. 320–321. ISBN 978-5-94125-129-2.

Xarici keçidlər

Vikianbarda Biznes-cet ilə əlaqəli mediafayllar var.

"Guide to business aircraft". Flight International. 19 sentyabr 1974.
"Business Jet Aircraft Industry: Structure and Factors Affecting Competitiveness" (PDF). en:United States International Trade Commission. aprel 2012.
"Hourly operating costs of 45 jets compared". en:Aircraft Owners and Pilots Association. 16 noyabr 2015.
Mark Huber. "For many models, market hitting the apex" (PDF). Aviation International News. dekabr 2018. 20–21, 24. 27 dekabr 2018 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2019.

[8jun2017PR2-1] "Textron Aviation celebrates light jet leadership with 2,000th delivery for Cessna CJ family" (Press-reliz). Textron Aviation. 8 iyun 2017. 25 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 fevral 2022.

[2] "Каталог самолётов и вертолётов". www.vipavia.ru. 15 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2020.

[3] "Limited Edition Market Report". www.jetnet.com. 25 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 fevral 2022.

[Francillon1990-4] Francillon, René. McDonnell Douglas Aircraft Since 1920. II. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. 1990. 241–243. ISBN 1-55750-550-0.

[AvWeek15oct2018-5] John Morris. "20 New Business Jets on the Way, Says Jetcraft". Aviation Week Network. 15 oktyabr 2018.

[AvWeek22dec2017-6] Graham Warwick. "As New Models Enter Market, Where Can Business Aviation Go Next?". Aviation Week & Space Technology. 22 dekabr 2017. New models stimulate demand, but it is getting harder to find a niche to target.

[7] "GAMA General Aviation Shipment Report 2017" (PDF). General Aviation Manufacturers Association. 21 fevral 2018. 4 mart 2018 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 mart 2018.

[GAMA-8] "2015 General Aviation Statistical Databook" (PDF). en:General Aviation Manufacturers Association. 2016. 7 avqust 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyun 2016.

[9] "GAMA General Aviation Shipment Report 2022" (PDF). General Aviation Manufacturers Association. 22 fevral 2023. 25 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 27 fevral 2023.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]