Bretton-Vuds razılaşması

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bretton-Vuds razılaşmasıİkinci Dünya Müharibəsindən sonra mübadilə məzənnələrinin dünya ticarətinin inkişaf etdirici bir sistemə görə müəyyən olunması üçün yeni üsullar axtarılmış və bu işlər nəticəsində İyul 1944'də ABŞ'ın Nyu-Hempşir əyalətinin kiçik bir diyarı olan Bretton Vuds-da yığışan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Pul və Maliyyə konfransında imzalanan "Beynəlxalq Pul Razılaşması" ilə beynəlxalq ödəmələrdə istifadə olunacaq yeni bir sistem inkişaf etdirilmişdir.Şərq bloku xaricindəki 44 ölkədən 730 nümayəndənin qoşulduğu bu razılaşma ilə qoşulan ölkə pulları üçün sabit məzənnə əsası mənimsənmiş və razılaşmaya qatılan hər ölkənin pulunun dəyərinin, dollar əsas alınaraq müəyyən olunması qəbul edilmişdir.

Müəyyən pul sisteminin qaydalarını təyin edən bu razılaşma,Dünya BankıBeynəlxalq Valyuta Fondu-nun(BVF) qurulmasına qərar vermişdir.Bu qurumlar 1946-da,kafi sayda ölkə razılaşmanı imzaladıqda fəaliyyətə keçmişdir.

Bretton Woods razılaşmasından ortaya çıxan yeni beynəlxalq pul sisteminin xüsusiyyətləri belədir:

  1. Razılaşmaya qatılan və pulunu qızıla çevriləbilən etməyi qəbul edən hər ölkənin pulunun dəyəri dollara görə müəyyən edilmişdir.Dollar qızıl ilə çevriləbilmə bacarığını qoruyan tək beynəlxalq pul olaraq qalmışdır.Razılaşma ilə 1 ons(çəki vahidi) qızıl=35 dollar ya da 1 dollar 0,88867 qr. qızıl olaraq müəyyən olunmuş və ABŞ xarici tələb olduqda dolları bu mübadilə üzərindən qızıla çevirməyi qəbul etmişdir.
  2. Razılaşmanın, ancaq çox xüsusi və düzəldilməsi qeyri-mümkün pul balanssızlıqlar hər hansı bir ölkəyə, pulunun dollara qarşısındakı dəyərini dəyişdirmə imkanı verir. Bu cür düzəlişlər üçün nəzərdə tutulmuş olan devalvasiyarevalvasiya dərəcələri ən çox %10 dur. Ancaq söz mövzusu iqtisadiyyatın quruluşundan doğan balanssızlıqlar səbəbi ilə nizamlama ilə ediləcək dəyişiklik %10-u aşacaksa, bu təqdirdə BVF-nin icazəsi lazım olacaq.

Bretton Vuds-la gətirilən bu sistem ancaq 1971 ilinə qədər davam edə bilmişdir.ABŞ,içində olduğu iqtisadi çətinliklər səbəbiylə 1971-ci ildə dolların qızıla çevriləbilməsini qaldırmışdır.ABŞ-ı buna məcbur edən,böyük ölçülərə çatan boşluqlar verməsi ilə borclu ölkələr arasına girməsi olmuşdur.

Dolların devalvasiya edilməsi və qızıla çevriləbilməsinin qaldırılması ilə ortaya çıxan pul böhranı,Bretton Vuds ilə gətirilmiş olan qızıl valyuta standartı sisteminin sonu olmuşdur.Bu sistemin yerinə 1963 ilindən bəri işlərin aparıldığı Xüsusi Borcalma Hüququ(Special Drawing Rights – SDR)sistemi qüvvəyə girmişdir.

BVF tərəfindən ilk dəfə 1970 ilində tətbiq olunmağa qoyulan bu sistemdə,quruluş beynəlxalq bir mərkəz bankı kimi düşünülmüş,bu quruluşun hesabları və açacağı kreditlər SDR cinsindən ifadə edilməyə başlanmışdı.Bu istiqamətiylə SDR,həm bir beynəlxalq pul vahidi,həm də bir kredit növü olmuşdur.

Beynəlxalq pul vahidi olaraq SDR-in dəyəri ilk illərdə Bretton Vuds sistemində olduğu kimi 0.88867 qram saf qızılla ifadə edilmişdir.Mənimsənən bu dəyərləndirmə texnikasına görə SDR-in qızıl dəyəri sabit qəbul edildiyindən SDR'ə "kağız qızıl" deyilmişdir.Ancaq Müxtəlif pulların qızıl qarşısında dəyər itirməsi SDR-in dəyərini getdikcə artırmış və 1974 ilindən etibarən SDR-in qızılla əlaqəsi tamamən kəsilərək "səbət texnikası" adı verilən yeni bir dəyərləndirmə şəkli inkişaf etdirilmişdir.BVF tərəfindən inkişaf etdirilmiş bu texnikada,SDR-in dəyəri inkişaf etmiş qərbli 16 ölkənin pullarını müəyyən nisbətlərdə birləşməsiylə hesablamağa başlamışdır.

1981 ilindən etibarən SDR-in quruluşu sadələşdirilmiş və dəyəri ABŞ dolları, Yapon yeni, Qərbi Almaniya Markı, Funt sterlinq, Fransız Frankından ibarət beşli bir səbətə bağlanmışdır.

SDR sisteminin tətbiq olunması ilə BVF-ə üzv ölkələr ödənişlər Balans hesabatı boşluqlarını bağlamaq və ya valyuta ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədiylə,BVF-nin digər qaynaqlarına əlavə olaraq özlərinə tanınan müəyyən SDR kvotaları çərçivəsində BVF-dən kredit ala bilməkdədirlər.Kvotalar,hər üzv ölkənin milli gəliri,valyuta ehtiyatı,xarici ticarət balansı və digər iqtisadi göstəriciləri diqqətə alınaraq müəyyən olunmuşdur.Üzv ölkələr kvotalarının %25'ni qızıl,%75'ni milli pulları cinsindən BVF-də saxlamaqda və buna qarşılıq gərəkdikdə müəyyən sərhədlər içində kredit istifadə edirlər.

Hələ də bir beynəlxalq pul vahidi olaraq sadəcə dövlətlər və Mərkəzi Bankları arasında istifadə olunan SDR'in ticarət və bank sektoru əməliyyatlarında istifadə olunması məqsədilə işlər davam etdirilməkdədir.

Ancaq beynəlxalq sahədə SDR-nin yayılması səyləri təsirli ola bilməməkdədir. Necə ki indiki vaxtda inkişaf etmiş ölkələr ümumiyyətlə pullarını dalğalanmağa buraxılarkən,inkişaf etməkdə olan ölkələr güclü bir pula bağlı qalmağı və beynəlxalq pul bazarlarındakı inkişafları yaxından izləyərək pullarını tez-tez nizamlamağı mənimsəməkdədirlər.Bir yandan Avropa İqtisadi Birliyi-nə üzv ölkələr 1979 ilindən etibarən Avropa Pul Sistemi-nə keçmişdirlər.Bu inkişaflara baxmayaraq, hal-hazırda yeni bir beynəlxalq pul sistemi qurulması mövzusunda işlər davam etdirilməkdədir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]