Cəd ibn Dirhəm
 | Bu məqalənin sonunda mənbə siyahısı var, lakin mətndaxili mənbələr heç və ya kifayət qədər istifadə edilmədiyi üçün bəzi məlumatların mənbəsi bilinmir. |
| Cəd ibn Dirhəm | |
|---|---|
| ərəb. الجعد بن درهم | |
| Doğum tarixi | 666 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 14 oktyabr 742 (75–76 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Vəfat səbəbi | başın kəsilməsi[d] |
| Elm sahəsi | kəlam |
| Tanınmış yetirmələri | Cəhm ibn Səfvan, II Mərvan |
Cəd ibn Dirhəm (ərəb. الجعد بن درهم; 666, Böyük Xorasan – 14 oktyabr 742, Kufə) — VIII əsr mütəkəllimi. İslamda Cəbrilər cərayanının ilk nümayəndəsi. Cəhm ibn Səfvanın müəllimi. Məhs Cəhm ibn Səfvan sonradan Cəhmiliyin əsasənı qoymuş. Doğulduğu yer (Hərran, yaxud Xorasan). Uzun müddət Dəməşqdə yaşamışdır.
Bioqrafiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Xorasanda anadan olan Cəd ibn Dirhəm Bənu Mərvan nəslindən idi. Sonradan Dəməşqə köçmüş. İbn Asakir və başqa tarixçilərin fikirlərinə görə Cəd ibn Dirhəmin dünya görşünün formalaşmasında Bəyan ibn Səmaanın rolu böyük olmuş. İbn Səmaan isə Talutun tələbəsi olmuşdu.
Dəməşqə gəldikdən sonra Cəd ibn Dirhəm ilk dəfə olaraq Quranın əzəli olmaması ilə bağlı eretik fikirlərini bəyan etməyə başlamış. Əməvilərin təziqindən qorxaraq o məcburən Nəcəfə gəlmişdi. Cəd ibn Dirhəm gəncliyində Vəhb ibn Münəbbihdən dərs almış, sonuncu Əməvi xəlifəsi Mərvan ibn Məhəmmədin tərbiyəçisi və müəllimi olmuşdu. Bəsrə, Kufə və başqa şəhərləri gəzərək fikirlərini yaymışdır. Kufədə Cəhm ibn Səfvanla görüşmüş, onun formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Kufədə (və ya Nəcəf) o çox sərbəst qala bilmədi. Hakim ideologiya ilə uzlaşmayan fikirlərinə görə bir müddət həbsdə olmuşdur. 724-cü ildə, Qurban Bayramı günü məscid minbərinin dibində xəlifə Hişam ibn Əbdülməlikin göstərişi ilə edam edilmişdir. Edamda Əməvilərin İraqda nümayəndəsi olan Xalid əl-Kəsri belə bir nitq söyləmişdi:[1][2][3]
 |
Ey, insanlar! Hər zaman qurban verin, Allah sizlərin qurbanlarını qəbul edəcək! Həqiqət naminə, mən Cəd ibn Dirhəm qurban verirəm. O deyir ki, Allah İbrahimi özünə yaxın dost qəbul etməmişdu, Musa ilə söhbət etməmişdi. Allah Cəd ibn Dirhəmin söylədiklərindən yenilməzdi! |  |
Görüşləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Cəd ibn Dirhəmin görüşlərini dörd müddəa səciyyələndirir:
- Kainat "cövhərlər" (substansiyalar) və "ərəzlər"dən (aksidensiyalardan) ibarətdir. Bunlar "hadis" (sonradan yaradılmış) olduğundan kainat bütövlükdə hadisdir;
- Allahın öz "zat"ından (substansiyasından) başqa heç bir "qədim" (yaradılmamış, əzəli) "sifəti" (atributu) yoxdur;
- Quran əzəli deyil, sonradan yaradılmışdır;
- İnsan öz hərəkətlərində tam iradə azadlığına malikdir. Cəd ibn Dirhəm islam dünyasında qədəriyyə haqqında fikir yürütmüş ilk mütəkəllimlərdən biridir. Mötəzilə bir sıra məsələlərdə Cəd ibn Dirhəmin fikirlərinin davamı hesab olunur.
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Ибн Касир. Начало и конец (البداية والنهاية) Биография аль-Джаада ибн Дирхама.
- Cəəd İbn Dirhəm // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 5-ci cild: Brüssel – Çimli-podzol torpaqlar (25 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2014. səh. 248. ISBN 978-9952-441-10-9.