Cəmi ət-Təvarix

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Fəzlullah Rəşidəddin. Cəmi Ət Təvarix əsərindən

Cəmi ət-Təvarix (Tarix toplusu)Fəzlullah Rəşidəddinin məşhur tarixi əsəri.

Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbil-Xeyrə Əli Həmədani- əvvəllər həkim, sonralar isə Qazan xanın və Olcaytu xanın divan başçısı (vəziri) olmuşdur. Cəmi ət-Tavarix (Tarixlər toplusu) əsərinin "Tarixi-oğuz və türkan və hekayəti-cahangiri" adlanan bölməsi onun ikinci kitabındadır, şərti olaraq "Rəşidəddin Oğuznaməsi" kimi tanınır. Farscaya çevrilmə sayılan bu "Oğuznamə"də yüzdən artıq türk mənşəli söz və yer adları işlənmişdir. "Rəşidəddin Oğuznaməsi"ndə elə parçalar var ki, olduğu kimi Dədə Qorqud kitabından götürülmüşdür.[1]

Azərbaycan SSR EA 1957-ci ildə kitabın başlıca hissəsinin elmi-tənqidi mətnini hazırlayıb çap etdirmişdir: Rəşidəddin Fəzlullah. Cami ət-Tavarix, III cild. Elmi-tənqidi mətn akademik Ə.Ə. Əlizadənindir.

Fəzlullah Rəşidəddin Cəmi ət-Tavarix ("Tarixi-oğuz və türkan və hekayəti-cahangiri")

Oğuz Xan haqqında[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oğuz xan Oğuz Türklərinin əcdadıdır. Oğuz xanın həyatı haqqında "Oğuz Xaqan dastanı" yazılmışdır. Əfsanəvi Oğuz xanın zamanını yada salan aşağıdakı parçalar sonuncu kitabdan gətirilir.

Oğuz Xanın Şirvan və Şamaxını El Etməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oğuz xan Dərbənd vilayətindəki işlərini tamamladıqdan sonra ŞirvanŞamaxıya elçi göndərib bu xəbəri verdi: "Buraya gəldiyimizi hər halda eşitmiş olacaqsınız. Vardığımız hər ölkə bizdən nə əmr edilmişsə yerinə yetirdi. Keçdiyimiz yerlərdə almadığımız bir ölkə, boyun əyməyən və itaət yolunu tutmayan bir hökmdar qoymadıq qalsın. Əgər indi siz öz istəyinizlə bizə el olursunuzsa, cavab göndərərək qulluq göstərməyiniz gərəkdir. Yox əgər, dikbaşlıq və üsyanda inad edəcəksinizsə, savaşa hazır olun. Biz də bu elçilərin həmən ardınca gəlirik". Bu xəbər onlara yetişincə, Oğuz xanın elçisinə hər cür hörmət göstərdilər. İtaət və qulluq yolunu tutub, hədiyyə olaraq doqquz qır at göndərdilər. Özləri Şəhər dışarısına Oğuzu qarşılamağa çıxdılar. Oğuz xanı görüb qulluq şərtlərini gərəyincə göstərdilər. Oğuz xan Şamaxıya gəlib 14 gün orada qaldı. O gündən Şaberan əhalisi xəzinə vergisini gətirib ödədi Ancaq Şamaxı əhalisi vergilərin ödənməsini gecikdirdi. Anlaşma yolundan ayrılıb yenidən düşməçilik yolunu tutdular və qarşıdurma həvəsinə düşdülər. Oğuz xan hər kəsin bir neçə odun gətirib Şamaxı qapısına və divarına yığmasını əmr etdi. Bütün əsgərlər gedib hər biri bir qucaq odun yığdılar və od vurdular. Qapı və bürclər qorxunc alovlar içində yandı. Savaşaraq şəhəri aldılar və yağma etdilər. Bu yağmada Şamaxılıların qadın və uşaqlarının əsir alıb apardılar. Onlar tutduqları işdən peşiman olaraq, başbilən böyüklərini yenidən Oğuz xanın hüzüruna göndərib bağışlanmalarını dilədilər. Vergilərini ödəyib heç bir şəkildə düşmənçilik və dikbaşlıq göstərməmək şərtilə qadın və uşaqların geri qaytarılmasına qərar verildi. Ancaq Oğuz xan onların çarəsizlik və imkansızlıq içində olduğunu görüncə acıyıb qadın və uşaqları geri qaytardı. Vergi aldı, Şihnəsini (hakim, canişin) təyin etdi və oradan ArranMuğan tərəfinə yola çıxdı.

Oğuz xanın Arran və Muğan tərəfinə hərəkəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oğuz xan Şirvan tərəflərində qalxıb Arran və Muğana gəldiyi zaman yaz mövsümi idi. Hava son dərəcə çiskin idi və bu çiskinin üzündən orada qalmaq mümkün olmadığından, razılığa gəlib yaylaq olan dağlara getdilər. Qış gəlincə yenidən bu vilayətləri alar, yağma edərik dedilər. Yaz aylarında bu vilayətlərin yayla və dağ yerlərini Səbəlan dağlarına, AladağAğdıböri dağlarına qədər tam ələ keçirirdilər (rəvayətlərə görə Aladağ adını onlar qoymuşlar və Səbəlan deyə də onlar adlandırmışlar. Türk dilində ortaya çıxıb dik duran bir şeyə səbəlan deyirlər). Yaylaqda qaldıqları zaman bu ölkələri ələ keçirib tutdular. Azərbaycan vilyətini də aldılar. Özlərinin xas atlarını otlaqları çox gözəl və geniş olan Ucan səhrasının qoyununda bəslədi. Orada olduğu sırada bir gün (Oğuz xan) hər kəsin toplanıb bir ətək torpaq gətirərək burada bir təpə yapmalarını əmr etdi. Qabaqca özü bir ətək torpaq gətirib tökdü. Lütfən özü bir ətək torpaq tökdüyü üçün əsgərləri gətirib ətək-ətək torpaq tökdülər. Böyük bir təpə oldu. Bu təpənin adına Azərbaycan dedilər. (Azər.- türkcə yüksək deməkdir, "baynan" da varlıların, uluların yeri mənasındadır. Bu ölkə bu şəkildə məşhur oldu. Bu gün də Azərbaycan deyilməsini səbəbi budur). O yaz mövsümündə Oğuz xan Aladağda yaylaqda qaldı. Oradan, Bağdad, Gürcüstan, DiyarbəkirRəqqa tərəflərinə elçilər yollayaraq, "gələcəyəm" deyə xəbər göndərdi. Gəlişindən xəbərdar olacaqları və buna necə cavab vərəcəklərini bilmək istədi. Əgər baş əyib el olur və vergilərini hər il müntəzəm olaraq öz xəzinəmizə gətirirlərsə, çox yaxşı, oraya əsgər getməz, əgər Oğuz xanın fikrinə uyğun cavab vərməzlərsə, onları itaətə alıb, hərəkət keçib, üzərlərinə yürüyəcəkdi. Elçiləri bu yerlərə göndərdikdən sonra qışda Arran və Muğan tərəfinə gəldi. Kür və Araz çayları arasını yurd və qərargah olaraq seçib qışı orada keçirdi. O diyarın bütün xalqını [özünə] el eylədi.

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Süleyman Əliyarlı. Azərbaycan Tarixi Üzrə Qaynaqlar. Bakı-1989. Bakı: ―ÇIRAQ. 2007. səh. 38.Azərbaycan Tarixi Üzrə Qaynaqlar. Bakı-1989.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]