Canalı Mirzəyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Canalı Mirzəyev
Canalı Mirzəyev.jpeg
Doğum tarixi 1908(1908-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Bico kəndi, Şamaxı qəzası
Vəfat tarixi 1996(1996-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Bico kəndi, Ağsu rayonu
Vəfat səbəbi xəstəlik
Dəfn yeri Bico kəndi
Həyat yoldaşları Əminə Məmmədhəsən qızı, Ziba Hüseynbaba qızı
Uşaqları Alıxan, Şəfiqə, Faiq, Arif, Şərqiyə, Akif, Fikrət, Aqil, Ofelya, Amil
Atası Şiralı Alı oğlu
Peşəsi müəllim

Canalı Mirzəyev — Azərbaycan maarifçi-müəllimi.

Uşaqlığı[redaktə | əsas redaktə]

1908-ci ilin may ayının 14-də Şamaxı qəzasının Bico kəndində, çoxuşaqlı kəndli ailəsində doğulmuşdur. Ailənin ən kiçik oğlu olan Canalı kiçik yaşlarında anası Ağapərini itirdiyindən, kənddəki "Mollalar" adı ilə məşhur olan, ana nəslinin himayəsində təlim-tərbiyə almışdır. Uşaq yaşlarından bütün Şirvanda elm və mərifət sahibləri kimi tanınan Hacı Molla Məhyəddin, Hacı Molla Bağı, Babaş Əfəndi Mikayılzadənin məclislərində iştirak etməsi ilə, elm və təhsilə daha çox maraq göstərməsi ilə yaşıdlarından fərqlənirdi.

Çar Rusiyasının havadarlığı ilə Azərbaycan torpaqlarına təcavüz planlarını həyata keçirən ermənilərin 1918-ci il soyqırımını törətdikləri ərəfədə Bico kəndində 400 nəfərlik erməni quldur dəstəsinin kənd sakinləri tərəfindən daramadağın edildiyi Pirəmsaq döyüşünün canlı şahidi olmuş 10 yaşlı Canalı sonralar bu hadisəni həm o dövrün ağır ictimai-siyasi vəziyyətinə görə ürək ağrısı ilə, həm də bir kəndin qəhrəmanlıq səhifəsi olduğu üçün qürurla xatırlayardı.

Təhsili[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvəlləri üçün kənd yerlərində yazıb-oxumağı bacaran adamların barmaqla sayılması, insanların savadsızlıq üzündən əziyyət çəkməsi Canalı Mirzəyevi müəllimlik kimi maarifçi bir yol seçməyə sövq etmişdi. Oğlunun təhsilə və elmə maraqlı olduğunu görən Şiralı kişi də ona peşəkar təhsil verdirmək həvəsinə düşür. O, qohumu, Şirvanın tanınmış ictimai və din xadimi, Bicoda "Molla Babaş" kimi tanınan Babaş Əfəndi Mikayılzadənin məsləhəti ilə Canalını sonrakı dövrlərlə müqayisədə ibtidai təhsil müəssisələrinin olmadığı, 1919-cu ildə təsis edilmiş yeganə universitet və 1921-ci ildə təsis edilmiş Pedoqoji institutda təhsil almağın əyalətlər üçün demək olar ki, əlçatmaz olduğu bir dövrdə zamanının ən tanınmış təhsil müəssisələrindən olan Nuxa (indiki Şəki) Pedoqoji Məktəbinə göndərir və 14 yaşlı Canalı 1922-ci ildə həmin məktəbə daxil olur. Hələ uşaq yaşlarından çevrəsindəki insanlardan ərəb və fars dillərindən, dini və dünyəvi elmlərdən az-çox öyrəndiyi biliklər onun tələbələr arasında da fərqlənməsinə, müəllimləri tərəfindən elmi yığıncaq və məclislərə dəvət almasına səbəb olmuşdu. Elə bu cür yığıncaqların birində yeni yaranmış SSRİ imperiyasının ideoloji prinsiplərinə, həmçinin yaşına görə ağır ittihamlı çıxışında "Bəlkə də Nərimanovu Moskvada öldürüblər" kimi fikir səsləndirməsi, 1925-ci ildə Canalı Mirzəyevin oxuduğu məktəbdən çıxarılması barədə qərarla nəticələnir. Bu hadisədən xəbər tutan, Şəki Pedoqoji Məktəbinin direktoru Rəcəb Əfəndizadə ilə dost münasibətlərində olan Babaş Mikayılzadə Şəkiyə gəlir və çətinliklə də olsa, həmin qərarın ləğv edilməsinə nail olur.

1926-cı ildə Şəki Pedoqoji Məktəbini bitirdikdən sonra Canalı Mirzəyev o dövr üçün kənd yerlərindən olan çox az sayda gənc savadlı kadrlardan biri kimi KürdəmirŞamaxı rayonlarında ilk kənd məktəblərinin təşkilində və təhsil sisteminin qurulmasında böyük rol oynamışdır.

İlk müəllimlik fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Canalı Mirzəyevin 1926-ci ildə 18 yaşında ikən Kürdəmir rayonunun Gəgəli kəndindəki (indi Ağsu rayonuna daxildir) yaşlılar məktəbinə direktor təyin edilməsi barədə sənəd

1926-cı ildə Şəki Pedoqoji Məktəbini bitirən Canalı Mirzəyev, elə həmin il Kürdəmir rayonunun Gəgəli kəndinin (indi Ağsu rayonuna daxildir) yaşlılar məktəbinə direktor təyin edilir.[1] 1 il sonra - 1927-ci ildə Mollakənd Şuralığının II dərəcəli kolxoz cavanlar məktəbinə müdir göndərilən [2] 19 yaşlı Canalı Mirzəyevin rəhbərliyi altında Mollakənd məktəbi 3 aydan sonra Mollakənd Nümunə Məktəbinə çevrilir. Bunun nəticəsi olaraq, gənc Canalı müəllimin təşəbbüsü ilə Kürdəmir rayonunda birinci kənd məktəb binası da Mollakənddə tikilir. Ciddi, təşəbbüskar və qorxmaz xasiyyətləri çox keçmədən Canalı Mirzəyevi Kürdəmir rayonunda məşhur edir. 6 il Mollakənddə kənd əhalisinin savadlandırılması, onlara yazmağı və oxumağı öyrətməklə məşğul olan kiçik müəllimlər qrupuna rəhbərlik edən Canalı müəllim 1932-ci ildə yenidən Gəgəli kəndində yeni təsis edilmiş tam olmayan orta məktəbdə təhsilin təşkili üçün direktor təyin edilir. Gəgəli məktəbinə rəhbərlik etdiyi dövrdə Canalı Mirzəyev 1937-ci ildə yeni açılmış Azərbaycan Dövlət Qiyabi Müəllimlər İnstitutuna[3] daxil olur.[4]

1939-cu ildə o vaxtlar Şamaxı rayonuna daxil olan doğma kəndi Bicoya kənd orta məktəbinə direktor göndərilir.[5] Gənc məktəb direktoru Canalı Mirzəyev natiqliyi, prinsipiallığı, rayonun gərgin ictimai-siyasi hadisələrinə cəsarətli müdaxiləsi ilə istər sovet ideoloqlarının, istərsə də bu ideologiyanın əleyhdarlarının hörmətini qazanır. Elə bu səbəbdən onu Bicoda uzun müddət saxlamırlar və 1939-cu ildə Şamaxı rayon Partiya Komitəsinə Şöbə müdiri təyin olunması onu siyasi proseslərin daha fəal iştirakçısına çevirir. Paralel olaraq Bico kənd orta məktəbinə nəzarətin də tapşırıldığı Canalı Mirzəyev, eyni zamanda 1940-ci ildə Müəllimlər İnstitunu da müvəffəqiyyətlə başa vurur.[6]

Müharibə həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İkinci dünya müharibəsi başlayandan iki il keçməmiş almanların SSRİ-yə hücumundan dərhal sonra əksər gənclər kimi müharibəyə yollanan Canalı Mirzəyev keşməkeşli döyüş yolu keçir. Stalinqrad ətrafındakı döyüşlərdə uzun müddət mühasirədə qalan Sovet hərbi birləşməsinin tərkibində vuruşur. 1942-ci ilin dekabrında Stalinqrad döyüşündə ağır yaralanır. Tiflisdəki qospitalda müalicə alır. Müalicəsini başa vurduqdan sonra isə sağ əl barmaqlarını itirməsi səbəbindən cəbhə bölgəsinə qaytarılmır. Orduda göstərdiyi xidmətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmişdir. Əvəzində Canalı Mirzəyev Sovet xüsusi xidmət orqanının tapşırığı ilə mayor rütbəsində İrana göndərilir.

1943-cü ilin ortalarında vətənə qayıdan Canalı Mirzəyev həmin il Bico kənd orta məktəbinə direktor təyin edilir.[7] Müharibənin sonrakı ağır illərində həyatını Bico kəndində savadlılığın artırılmasına və ibtidai biliklərin həmkəndliləri tərəfindən mənimsənilməsinə həsr edir.

Müharibədən sonrakı fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Müharibə illərində olduqca ağır həyat şəraiti üzündən tamamilə dağılmış Gəgəli kənd orta məktəbinin fəaliyyətinin bərpası üçün Canalı müəllim 1947-ci ildə yenidən həmin məktəbə direktor göndərilir. O, həyat yoldaşı Ziba müəllimə ilə birlikdə qısa bir müddətdə Gəgəli məktəbinin yenidən fəaliyyət göstərməsinə nail olur. Hətta həyat yoldaşının səyi nəticəsində kənd qızlarının və yaşlı qadınların da təhsilə cəlb edilməsi o vaxtlar üçün nadir hadisə hesab edilirdi.

1947-ci ildə Gəgəlidə kənd fermasında təxminən 50 baş iri buynuzlu mal-qaranın yanması faktından istifadə edən Bakıdan göndərilmiş erməni əsilli prokuror Matrosov bu hadisəyə siyasi don geyindirərək iyirmiyə yaxın gəgəlili kişini həbs etdirir. Kənd ağsaqallı Şirməmməd kişinin xahişi ilə Canalı Mirzəyev məsələyə müdaxilə edir. Bu qərara qarşı gələn Canalı müəllim kənd camaatının gözü qarşısında sərt tənqidi mövqeyini Matrosova bildirir və onun qərəzli qərarını ifşa edir. Bu hadisədən sonra həbs olunanlara qarşı xalq məhkəməsinin qərarı dəyişdirilərək onlar azad olunsalar da, Sovet müəllimdən hakimiyyət nümayəndəsinə qarşı bu cür gözlənilməz mövqe əsl qalmaqala səbəb olur. Bu qalmaqalın böyüməsinin qarşısını almaq üçün Bakıdan göndərilən nümayəndələr Canalı müəllimin hərəkətini hökumət işçisinə təzyiq kimi qiymətləndirirlər. Matrosovun səylərinə baxmayaraq, əhali arasındakı hörmətinə, həmçinin maarifçilik sahəsindəki danılmaz xidmətlərinə görə ona yüngül cəza verilir. Vəzifəsi aşağı salınırmış kimi, Canalı Mirzəyev 1949-cu ildə Kürdəmir rayonunun Ərəbmeydibəy kənd 7 illik orta məktəbinə direktor göndərilir.

Doğma kəndində tamamlanan maarifçi fəaliyyət[redaktə | əsas redaktə]

Canalı Mirzəyevin Ərəbmehdibəy kənd məktəbinin direktoru vəzifəsindən azad edilərək 2-ci dəfə Bico kənd orta məktəbinə direktor təyin olunması ilə bağlı Az.SSR Maarif Nazirliyinin 1950-ci il 18 avqust tarixli 54 nömrəli əmri

Haqsız təqiblərə və ədalətsizliyə boyun əyməyən Canalı müəllim baş verənlər barədə Azərbaycan SSR KP MK-nin birinci katibi Mircəfər Bağırova yazılı məlumat ünvanlayır. Hələ 1943-cü ildə İrana göndərilmiş zabitlər heyətinin tərkibində Canalı Mirzəyevi qəbul etmiş Bağırovun xüsusi tapşırığı ilə məsələ araşdırıldıqdan sonra Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin 1950-ci il 18 avqust tarixli 54 nömrəli əmri ilə Canalı Mirzəyev yenidən doğma kəndi Bicoya orta məktəb direktoru vəzifəsinə təyin edilir.[8]

Bicoda Canalı müəllim daha böyük həvəslə işləməyə başlayır. Bico kənd orta məktəbinin maddi-texniki bazasının zənginləşdirilməsi, müxtəlif fənn müəllimlərinin cəlb edilməsi ilə yanaşı, öz ata-baba yurdunun böyük bir hissəsini Bico kənd orta məktəbinin binasının tikintisi üçün təmənnasız olaraq məktəbə hədiyyə edir. Həmin dövrdə ilk dəfə olaraq Bico kənd orta məktəbinə rus və ingilis dili müəllimləri təyinat alır.

Canalı Mirzəyevin yaxın müəllim yoldaşları olan Qara müəllimin, Məhəmməd müəllimin, Novruz müəllimin, Məmmədxan müəllimin, Babaverdi müəllimin gərgin pedoqoji fəaliyyətlərinin nəticəsi olaraq, Bico məktəbi Ağsu və ətraf rayonların ən qabaqcıl məktəbinə çevrilir. Rayon müəllimləri içərisində "akademiya" adlandırılan bu məktəbdə təhsil almaq üçün ətraf kəndlərdən də gələnlərin sayı ildən-ilə artır.

Ayrı-ayrı kəndlərdə 26 illik yorulmaz maarifçilik fəaliyyəti Canalı müəllimin səhhətində problemlər yaratmışdı. Sağlamlığı ilə bağlı baş verən narahatlıqlara görə dövrünün bəlkə də ən ağır peşəsi sayılan məktəb direktorluğunu layiqincə apara bilməməsindən ehtiyat edərək 1952-ci ildə öz ərizəsi ilə direktor vəzifəsindən azad olunmasını xahiş edir.

XX əsrin 90-cı illərində Azərbaycanın istiqlaliyyət və torpaqarının bütövlüyü uğrundakı mübarizələrdə Canalı müəllim övladlarını Vətənin azadığı üçün əllərindən gələni əsirgəməməyə sövq edirdi. Qarabağ döyüşlərində onun kiçik oğlu (Amil Mirzəyev) və iki nəvəsi (Tofiq Alxan oğlu Mirzəyev və Kənan Akif oğlu Mirzəyev) yaralanaraq, sağlamlıqlarını qurban vermişdilər.

Canalı müəllim 1994-cü ilə qədər Bico kənd orta məktəbində müəllimlik fəaliyyətini davam etdirdi. Onun 68 illik maarifçi fəaliyyəti ailəsindən də təsirsiz ötüşmədi. Həyat yoldaşı Ziba Mirzəyeva da Bico kəndinin ilk təhsilli və ziyalı qadını kimi həyatının əksər hissəsində ona dəstək olmuşdur. Canalı müəllimin orta məktəbi bitirmiş on övladından doqquzu ali təhsil almış (on dörd övladının ikisi körpə, ikisi yeniyetmə vaxtı dünyasını dəyişmişdir), onlardan beşi məhz müəllimlik sənətinə yiyələnmişdir. Canalı müəllimin müəllim övladlarının ikisi Azərbaycan təhsilinin inkişafındakı xidmətlərinə görə dövlət başçısı tərəfindən təltif edilmişdir (Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi Fikrət Mirzəyev[9] və "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmiş Aqil Mirzəyev[10]). 50-yə yaxın nəvə-nəticəsi içərisində də bir çoxu Azərbaycanın müxtəlif ali və orta məktəblərində müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Bundan başqa, kiçik oğlu Amil Mirzəyev də Azərbaycan Respublikasında neft sənayesi sahəsində uzun müddətli səmərəli fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalına layiq görülmüşdür.[11]

Canalı Mirzəyev 1996-cı ildə doğma kəndi Bicoda dünyasını dəyişmiş və həmin kənddə dəfn olunmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Kürdəmir r-n Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri Abdullayevin imzaladığı 1926-ci il 1/181 nömrəli Vəziqə
  2. "Kürdəmir r-n Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri Kazımovun imzaladığı 1927-ci il 5 sentyabr tarixli 14/12 nömrəli Vəziqə
  3. Azərbaycan Dövlət Qiyabi Müəllimlər İnstitutu 1943-cü il ildə ləğv edilərək, onun bazasında Gəncə Dövlət Pedoqoji İnstitutu təsis edilir ki, bu institut da 2010-cu ildən Gəncə Dövlət Universiteti kimi fəaliyyət göstərir.
  4. 561407 nömrəli 27/У nömrəli Qeydlə verilmiş Diplom
  5. Şamaxı r-n Xalq Maarif Şöbəsinin verdiyi 1953-cü il 6 fevral tarixli Yoxlama (Arayış)
  6. Dövlət İmtahan Komissiyasının 1940-cı il 27 avqust tarixli Qərarı və 561407 nömrəli 27/У nömrəli Qeydlə verilmiş Diplom
  7. Azərbaycan SSR Xalqm Maarif komissiariatı üzrə 1943-cü il 15 iyul tarixli 1248 nömrəli ƏMRdən Çıxarış
  8. Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin 1950-ci il 18 avqust tarixli 54 nömrəli ƏMRi
  9. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 30 sentyabr tarixli 504 nömrəli Sərəncamı
  10. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2006-cı il 3 oktyabr tarixli 1716 nömrəli Sərəncamı
  11. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2018-cı il 18 sentyabr tarixli Sərəncamı