Cavad xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Cavad Xan
Cavad xan Şahverdi xan oğlu Ziyadoğlu Qacar
Cavad Xan
N. Babayev - Cavad xanın portreti, Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi.
Bayraq
V Gəncə xanı
Bayraq
1786 — 1804, 3 yanvar
Tacqoyma: 1786
Sələfi: Rəhim xan
Xələfi: Xanlıq ləğv edilib
Varisi: Hüseynqulu bəy
 
Milliyyəti: Azərbaycan
Dini: Şiə İslam
Təvəllüdü: 1748(1748-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Gəncə
Vəfatı: 3 yanvar 1804 (56 yaşında)
Gəncə
Dəfn yeri: Gəncə, Cavad xan türbəsi
Sülalə: Qacarlar
Atası: Şahverdi xan Ziyadoğlu-Qacar
Anası: Şərəf Cahan bəyim
Həyat yoldaşı: Şükufə bəyim
Məliknisə bəyim
Uşaqları: oğlanları:
Ələddin bəy,Uğurlu bəy, Əliqulu bəy, Hüseynqulu bəy;
qızları:
Tuti bikə, Püstə bəyim, Balaca bəyim

Cavad xan,Cavad xan Şahverdi xan oğlu Ziyadoğlu Qacar 1748, Gəncə1804, Gəncə yaxınlığı) — Qacarlar nəslindən olan böyük Azərbaycan sərkərdəsi, dövlət xadimi, Gəncə xanlığının sonuncu hökmdarı. 1786-cı ildən Gəncəni idarə edən Cavad xan 1804-cü ilin yanvarın 3-dən 4-nə keçən gecə general Pavel Sisianovun başçılığı ilə uzun müddət şəhəri mühasirədə saxlayan rus işğalçı qoşunları ilə qeyri-bərabər döyüşdə oğulları ilə birlikdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

Cavad Xanın Dəftərxanası

Cavad xan Gəncədə XVI əsrdən hökmranlıq edən Ziyadoğlular nəslindəndir. Ziyadoğlular ilk doqquz Qızılbaş tayfalarından olan Qacarların bir qoludur. Cavad xan o dövrdə sürətlə bir-birini əvəz edən mürəkkəb hadisələr fonunda öz fəal siyasi fəaliyyəti ilə digər Azərbaycan xanlarından seçilirdi. Yaxınlaşan təhlükə qarşısında Azərbaycan, DağıstanGürcüstan hakimlərinin vahid cəbhədən çıxış etmək meyllərindən məharətlə istifadə edən Gəncə xanı antirus koalisiya yaratmağa çalışır, hətta buna müyəyyən qədər müvəffəq olur. Gəncə, Qarabağ, Şəki xanları, ləzgi şamxalları və gürcü şahzadəsi Aleksandr Rusiyaya qarşı birgə mübarizə aparacaqlarına and içirlər. Lakin həlledici anda Gəncə xanına heç kim kömək etmir və o, güclü düşmən qarşısında tək qalır.

Cavad xanın başcılığı ilə gəncəlilər təcavüzkara qarşı 1 aydan artıq müddətdə mübarizə aparırlar. Cavad xan hətta düşmənlərinin belə etiraf etdiyi bir qəhrəmanlıqla həlak olur.

Həyatı

Cavad xan 1748-ci ildə Gəncə şəhərində doğulub. Cavad xanın atası Şahverdi xan 1756-cı ildən 1761-ci ilə qədər Gəncənin xanı olmuşdu. Cavad xanın anası Şərəf Cahan bəyim də əsil-nəcabətli bir nəsildən idi. Cavaddan başqa ailənin Tuti bəyim, Xurşid bəyim və Heyransa xanım adında üç qızı da vardı. 1780-ci ildə Cavad xan adi bir kəndli qızı olan Şükufə xanımla, 1790-cı ildə isə Şəki xanının bacısı Məliknisə (Bəyim xanım) xanımla ailə qurur. Bu qadınlardan biri 1812-ci ildə, ikincisi isə 1830-cu ildə vəfat edir. Cavad xanın ikinci arvadı onun ölümündən sonra Şəkiyə, qardaşının yanına getmiş və orada da dünyasını dəyişmişdir. Məliknisə xanımın məzarı da Şəkidədir. Şükufə xanımdan Cavad xanın üç oğlu Uğurlu xan, Əliqulu xan və Hüseynqulu xan, dörd qızı-Tuti Bikə, Püstə bəyim, Xatun bəyim, Balaca bəyim doğulublar. Uğurlu xan 1801-ci ildə Məhəmməd xanın qızı Cahan bəyimlə evlənib. Doğulan uşağa Cavad adı veriblər. Hüseynqulu xan (1784-1804) Şəmşəddinli Nəsib Sultanın qohumu Zeynəb xanımla evlənib.

Gəncəlilərin növbəti üsyanından sonra hakimiyyətə əvvəlcə Rəhim bəy, bir müddət keçəndən sonra isə 1786-cı ildə onun qardaşı Cavad xan gəlir. Görünür, Cavad xan hakimiyyətə İraklinin köməyi ilə gəlmişdi. Belə ki, bundan sonra bir neçə il müddətində o, ilbəil gürcü çarına 10 min manat həcmində vergi ödəyirdi. Həmin asılılıqdan və gürcülərin Gəncə üzərinə tez-tez baş verən basqınlarından can qurtarmaq məqsədilə Cavad xan öz hərbi hissələrini 1785-ci ildə Tiflis üzərinə yürüşə gedən Ağa Məhəmməd şah Qacarın qoşunlarına qoşur. Qacarın qoşunları geri qayıtdıqdan sonra Cavad xanla II İrakli arasındakı münasibətlər daha da gərkinləşir. II İraklinin, Qarabağ xanı İbrahim xanın və onun qohumu Avar Umma xanın dəstələri Gəncəni mühasirəyə alır. Uzunmüddətli mühasirə uğursuzluqla başa çatsa da, onun aradan götürülməsi üçün Cavad xan Tiflisdə əsir aldığı döyüşçüləri geri göndərməli və İbrahim xanın hərbi xərclərini ödəməli olur.

Cavad xanın siyasəti və Qafqazda rus maraqları

Rus imperatriçəsi ll Yekaterina

Çar İraklinin ölümündən sonra Cavad xan Nadir şahın vaxtında İrakliyə bağışlanmış Borça

Şəmşədil mahallarını geri qaytarmağa çalışır. Lakin on

a yalnız Şəmşəddil mahalını azad etmək müyəssər olur. O öz oğlu Uğurlu xanı da oraya göndərir. II Yekaterinanın sərəncamı ilə 1796-cı ildə onun favoriti Platon Zubovun qardaşı Valerian Zubovun başçılığı altında rus qoşunlarının Qafqaza yürüşü başlanır. Yürüşün rəsmi səbəbi kimi Ağa Məhəmməd xanın pozduğu əmin-amanlığın bərpa olunması göstərilirdi. Çox qısa bir müddətdə ruslar az qala döyüşsüz və müqavimətsiz Azərbaycanın demək olar ki, bütün Xəzəryanı bölgələrini tuturlar. Xanların bir çoxu aralarında türk və İran meyllilər də olmalarına baxmayaraq, xanlığın və xan hakimiyyətinin saxlanılması şərti ilə Rusiyanın himayəsi altına keçməyə məcbur olur. Qafqaz korpusu Gəncəyə 1796-cı ilin 13 dekabrında general Aleksandr Rimski-Korsakovun başçılığı ilə gəlir. Cavad xanın özü şəhərdən çıxıb, rus ordusunun qarşısına gələrək, qalanın açarlarını Rimski-Korsakova şəxsən təqdim edir.

Əvvəlcə Azərbaycan türkləri ilə rusların arasındakı münasibət normal idi. Lakin Zubovun müşaviri təyin olunan Arqutinskinin Qarabağ məliklərinə müraciətlərindən sonra bu münasibətlər gərginləşir. O, Zubovun razılığı olmadan bəyan edir ki, guya ruslar Azərbaycana ona görə gəliblər ki, "erməniləri müsəlmanların təcavüzündən qurtarsınlar." (Halbuki Qarabağ məlikləri erməni deyil, qriqoryanlaşmış Qafqaz albanları idilər və o zaman Qarabağda erməni yox idi.[Mənbə göstərin]) Lakin bu bəyanat da əsassız verilməmişdi. Qafqaz yürüşünə kömək müqabilində ruslar sonradan gürcülərə bu bölgədə hegemonluq üçün imkan yaradacaqlarına vəd də vermişdilər. Bufer xristian dövləti yaratmaq məqsədilə İrəvanQarabağ xanlıqlarını buraya İranOsmanlıdan köçürülmüş ermənilərlə məskunlaşdırmaq da planlaşdırılırdı. Həmin siyasət bizim günlərə qədər davam etməkdədir. "Böyük Ermənistan" iddiası ilə bu bölgəyə o vaxtdan etibarən 1 milyon yarımdan çox erməni yerləşdirilmiş və oradan bir o qədər Azərbaycan türkü də zorla köçürülmüşdür.

Valerian Aleksandroviç Zubov.
Gəncənin sərhədləri (o cümlədə digər Azərbaycan xanlıqlarının)

Elə həmin ildə II Yekaterina vəfat edir, yeni imperator I Pavel qraf Zubova Zaqafqaziyanı tərk etmək əmrini verir. Rusların gedişindən dərhal sonra İran hökmdarı Ağa Məhəmməd şah Qacar Azərbaycanın şimalına cəza yürüşünə çıxır. O, Şuşanı tutur və Bakı xanı Hüseynqulunu silah altında buraya gətizdirir. Cavad xan da buraya gəlir. Onlar şaha öz qalalarının müqavimət göstərmədən ruslara təslim edilmə səbəblərini izah etməli idilər. 1797-ci ilin 5 iyun günü şahın öz xidmətçiləri tərəfindən qətlə yetirilməsi xanları mühakimə olunmaqdan xilas edir. 1799-cu ildə rus qoşunları Gürcüstana girir, bir ildən sonra isə Gürcüstanın Rusiyaya birləşməsi haqqında manifest verilir. Gürcü çarı XII Georgi Şəmşədil mahalının geri qaytarılması məsələsini qaldırır. Cavad xan öz oğlu Uğurlu xanın başçılığı altında oraya qoşun göndərir. Bu zaman gürcü çarının bir vaxtlar Cavad xanla dostluq eləyən xəzinədarı onu xəbərdar edir ki, birləşmiş rus-gürcü qoşunları Gəncə üzərinə yeriyə bilər. O da tamamilə mümkündür ki, həmin məktubla Cavad xanı qorxutmaq və onu qaçmağa məcbur etmək istəmişlər. Rus tarixçisi Olqa Markovanın da yazdığı kimi, "Zaqafqaziyadakı münasibətlərin ən gərgin məsələsi olan Gəncənin tabeçiliyi məsələsi yenidən kəskinləşir." Qafqazda rus qoşunlarının komandanı rus generalı, gürcü knyazı Pavel Sisianov təyin olunur. General Sisiyanov Tiflisdən Cavad xana yazdığı məktubunda ondan öz fəaliyyəti haqqında qısa hesabat istəyir, dostluq və sədaqət əlaməti olaraq, oğlu Uğurlu xanı onun yanına göndərməsini tələb edirdi. Cavad xan belə kobud şəkildə qoyulmuş tələbləri yerinə yetirməkdən imtina edir. O başa düşür ki, bu dəfə rus himayəsi altına artıq xanlığın saxlanması şərti ilə keçmək mümkün olmayacaq. Xanlıq ləğv olunacaq.

Cavad Xanın Gəncə uğrunda qəhrəmancasına mübarizəsi

Gəncə Xanlığının hücum zamanı ruslar tərəfində ələ keçirilmiş bayrağı, Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı.
Gəncə Xanlığının bayrağı

Hiyləgər general Sisianov əvvəlcə diplomatiyaya üstünlük verdi. 1803-cü il 25 fevral tarixli birinci məktubunda ona iltifatla yanaşır, Rusiya himayəsinə keçmək üçün dilə tuturdu. O, yazırdı: "...Sizin şərafətli etimadınızın... ən gözəl zəmanəti o olardı ki, xahişimizi nəzərə alaraq yüksək mənsəbli böyük oğlunuz Uğurlu ağanı əmanət kimi Tiflisə göndərərsiniz. O, burada ləyaqətinə və hörmət sahibi olacaqdır. Bu təmənnam yerinə yetirilsə, onu Gəncə ilə Gürcüstan arasında heç bir ayrı-seçkiliyin olmayacağı barədə xeyirxah vədimizin əməli timsalı kimi qəbul edəcəyəm".

Gürcüstanın əsas komandiri knyaz Pavеl Sisianov.

Cavad xan Sisianova ehtiyatlı və ikibaşlı cavab məktubu yazır və onun təklifini rədd edir. 1803-cü ilin 22 noyabrında ruslar Tiflisdən Gəncə istiqamətində hərəkət edirlər. Cavad xanın kömək üçün qoşunu xanlıqlara müraciəti isə cavabsız qalırdı. Onu daha çox hiddətləndirən Qacar şahı Fətəli şahın qorxaqlığı idi. əgər Fətəli şah ona kömək göstərsə idi, xan rusların cənuba gedən yolunu həmişəlik kəsərdi. Gəncənin itirilməsinin Azərbaycan elecə də Qacarlar üçün nə kimi nəticələr verəcəyini Fətəli şah dərk etmirdi. Sisianov da boş dayanmırdı. əzmkar xanı yenə bilməyəcəyini görüb imperatora məktubu-məktuba calayırdı. Ondan hərbi kömək istəyirdi. Nəticədə yardım gəlib çatdı. Dağıstan alayları Tiflisə çatıb onun sərəncamına verildi. Bir neçə gündən sonra Gəncəyə çatıb onu mühasirəyə aldı. Qala fasiləsiz olaraq top ateşinə tutuldu. memarlıq abidələri, evlər, saraylar dağıdıldı. Rus qoşunları içərisində olan şahidlərdən biri yazırdı:

"Su boruları insan cəsədləri ilə dolmuşdu, şəhər sakinləri məcbur olub bu sudan içirdilər. Xəstəlik tüğyan edirdi. Buna baxmayaraq, Cavad xan təslim olmurdu".

Şəhərin yaxınlığında dayanan Sisianov 1803 29 dekabr tarixli son məktubunu Cavad xana yazır, şəhəri təslim etmək barədə ultimatum verir. Məktubda deyilirdi:

" Qalanı xoşluqla vermək meyliniz olmadığını görüb axrıncı dəfə təslim şərtlərini sizə göndərməyi özümə borc bilirəm... Məktubuma təcili cavab istəməyim isə heç də o demək deyildir ki, mən düşmənimi nökər, qul hesab edirəm. Bu, ona görədir ki, insanlar arasındakı qarşılıqlı hörmətə riayət olunmalıdır. Buna görə də ümidvaram ki... sabah günortadan qabaq məktubumun cavabını ala biləcəyəm". Məktubda daha sonra təslim şərtləri irəli sürülür: " Gəncə şəhərinin təslimi aşağıdakı maddələrlə qəbul edilə bilər:

Cavad xanın general Sisyanova cavabı.

1.Cavad xan Gəncəli tabeliyindəki bütün əhali ilə birgə Ümumrusiya padşahının təbəəliyinə and içir;

2.Qala tamamilə təmizlənir və ora rus qoşununun topları, hərbi sursatı yerləşdirilir;

3.Cavad xan Gəncəli Rusiya imperiyasının tabeliyində olaraq əvvəlki ixtiyarla öz ərazisini idarə edir və Rusiyaya ildə 20 min manat xərac verir. Bu maddələri imzalayan zaman 1804-cü ildə həmin məbləği təcili ödəyir;

4.Qaladakı və Şəmşəddil yolundakı ordunu ərzaqla təmin edir;

5.Şəmşəddilin və onun əyalətinin əhalisini sıxışdırmaq olmaz, çünki onlar artıq Gürcüstan hökumətinin idarəsinə keçirlər;

Yuxarıdakılara sədaqətlə əməl etmək üçün Cavad xan Gəncəli öz oğlu Hüseynqulu ağanı Gürcüstanın baş idarə edicisinin yanında həmişəlik qalmaq üçün əmanət verir".

Bu cür təhqiramiz şərtləri vətənpərvər Cavad xanın qəbul etməsi mümkün deyildi. Ona görə də o, Sisianovun bu şərtlərini qətiyyətlə rədd etdi.Cavad xan cavab verir ki, o, Gəncəni döyüşərək müdafiə edəcəkdir. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl bəyin də yazdığı kimi, Cavad xan öz qoşununu və yaxın adamlarını başına yığaraq, düşmənin üzərinə yeriyir. Döyüş dahi şairimiz Nizami Gəncəvinin məqbərəsi yaxınlığında, Quru qobu adlanan yerdə baş verir. Qüvvələr nisbəti açıq-aydın görünürdü ki, bərabər deyil və buna görə də gəncəlilər ağır itkilər verdikdən sonra geri çəkilərək, qalanın darvazalarını bağlayırlar. Onları təqib eləyən ruslar da şəhərə girərək, qalanı dörd bir tərəfdən mühasirəyə alırlar. Düz bir ay Sisiyanovun ultimatumlarına Cavad xan birmənalı şəkildə eyni cür cavab verir: "Şəhəri verməyə gəlincə, bu niyyətindən çəkin, çünki bu olan iş deyil. Sən Gəncəyə yalnız mənim meyitimin üzərindən girə bilərsən. Başa düşürsənmi? Ancaq mən öləndən sonra, başqa heç cür."

Cavad xanın buncuğu (Azərbaycan Tarix Muzeyi)

Qabaqdan qarlı qış gəlirdi və bunu gözünün altına alan Sisiyanov 1804-cü ilin 3 yanvarında qalanı hücumla almaq qərarı verir. Hücumçu dəstələrə general-mayor Portyagin və polkovnik Koryagin başçılıq edirdilər. Güclü top atəşinin Qarabağ darvazası tərəfdən açdığı yarıqdan qalaya doluşan əsgərlər ilk hücumda qalanı asma pilləkənlərlə almaq istəyirlərsə də, uğursuzluğa düçar olurlar. İkinci həmle də uğursuzluqla nəticələndi. Ruslar hücum istiqamətini dəyişdilər. Bu hücum qurtarmamış, qalanın o biri yanından hücum başlanır. Ruslar bu dəfə alınmaz hesab olunan Tiflis qapılarından nərdivanlar vasitəsilə divara çıxdılar. Cavad xan bu tərəfdən hücum gözləmirdi. O, düşməni qarşılamaq üçün ora yollandı. Gəncəlilərin qəhrəmancasına müqavimət göstərmələrinə baxmayaraq, ruslar qalanın əsas qüllələrini ələ keçirirlər. Artıq qalanın iki bürcü rusların əlində idi. Qala divarları üzərində açıq döyüş zamanı Cavad xan 1804-cü il yanvarın 3-dən 4-nə keçən gecə, səhər saat 4-də düşmən gülləsindən həlak olur. Qala divarları uğrunda döyüşlərdə onun oğlu Hüseynqulu xan da atasını n adına layiq bir şərafətlə həlak olur. Gəncə bundan sonra Rusiyanın himayəsinə keçir və xanlıq ləğv olunur. Cavad xanın səhvi onda idi ki, o erməniləri şəhərdən qovmamışdı. Belə ki, ruslar hücuma keçən kimi ermənilər Tiflis kapılarını onların üzrinə açmışdılar. Ermənilər namərdcə hərəkət edərək, əhalini susuzluğa düçar etmək və yoluxucu xəstəlikləri yaymaq üçüncü mal-qaranı kəsib qanını şəhərə gələn suya axıdırdılar. Rusların şəhərdə törətdiyi anlamsızlığı, erməni xəyanətkarlığını rus tarihçisi Dubrovin də təsdiq edərək yazıldı: "Şəhərin bir yerində qan lap sel kimi axırdı. 500-ə qədər tatar məsciddə gizlənmişdi... Bir nəfər erməni bizim əsgərlərə xəbər çatdırdı ki, onların içində bir neçə Dağıstan ləzgisi var. Ləzgi adının dilə gətirilməsilə məsciddə olanların ölümünə işarə verildi". 1826-cı ilin 26 iyulunda Cavad xanın oğlu Uğurlu xan Gəncəni yenidən ələ almış və qısa bir müddətdə də olsa, xanlığı bərpa edə bilmişdi.

Gəncədə Cavad xanın mavzoleyi.

Uğurlu xan qeyri-adi cəsarəti və sərkərdəlik bacarığı ilə fərqlənirdi. O, sonradan da özünün kiçik dəstəsi ilə iki dəfə Azərbaycanın içərilərinə doğru irəliləmiş, hətta yenidən Gəncəni ələ keçirməyə cəhd göstərmişdi. Cavad xan Gəncədə Şah I Abbas tərəfindən tikilmiş məşhur Cümə məscidində dəfn olunur. 1962-ci ildə yaxınlıqdakı meydanın rekonstruksiyası adı altında onun məzarı dağıdılır. Lakin, vətənpərvərlər Cavad xanın cəsədinin qalıqlarını gizli şəkildə qoruyub saxlayırlar və artıq 1990-cı ilin 27 martında öz əvvəlki yerində torpağa tapşırılır. Xoşbəxtlikdən həmişə elmi axtarışlarda olan Məşədixanım Nemətova arxivdən Cavad xanın qəbrüstü abidəsinin foto-surətini tapır və təcili olaraq, həmin şəkildəki məzarın mərmərdən yonulmuş oxşarı hazırlanır. Onun üzərində gözəl nəstəliq xətti ilə fars dilində aşağıdakı sözlər həkk olunmuşdur:

"Bu məzarda Gəncə bəylərbəyisi Qacar tayfasından olan Ziyadoğlu Cavad xan uyuyur.
Elə ki, qara torpaq oldu onların məskəni
İstər miskin dərviş, istərsə şahi-cahan olsun.
Gəncədə bu məqbərəni bina etdi
Mərhum, rəhmətlik Cavad xan
Kərbəla şəhidlərinin torpağından
O astadan çoxlu torpaq gətirib
Həmin türbəni malaladı.
Öz ölüləri üçün əmin-aman bir ev yaratdı.
Allahı tanıyan cənnətlik Cavad xan min iki yüz on səkkizinci ildə (1804-cü il) öldü.
Ondan sonra bu məqbərəda dəfn olundular
O fatehin nəsli və ailəsi."

Rusların Gəncənin fəthinə verdiyi dəyər

Gəncədə Cavad xanın qəbri

Rusiyanın Cavad xan üzərində qələbəyə və Gəncənin işğal olunmasına necə böyük bir diqqət yetirdiyini sadəcə olaraq, bu hadisə ilə əlaqədar buraxılmış təltif və xatirə medalları da sübut edir.

Belə ki, bu və 1827-ci ildə Gəncənin ikinci işğalı münasibətilə gümüşdən "1804-cü ilin 30 yanvarında Gəncənin alınması" döş nişanı və "Gəncənin alınması zamanı cəsarət və igidliyə görə" medalı buraxılmışdı. 1826-cı ildə Gəncənin ikinci dəfə Uğurlu xandan alınması tanınmış medalyer qraf Fyodr Tolstoyun yaratdığı "Yelizavetpol uğrunda döyüş. 1826-cı il." xatirə medalı ilə qeyd olunmuşdu. Şəhərin adı I Aleksandrın həyat yoldaşının şərəfinə Yelizavetpol deyə çağrılmağa başlamışdı.

Cavad xanın ölümündən sonra Ziyadoğlular şəcərəsi

Cavad xanın hakimiyyəti dövründə Gəncə çiçəklənir. Ticarət genişlənir, müxtəlif sənət sahələri inkişaf edir. Yaşayış binaları, karvansaralar, məscidlər tikilir. Cavad xanın sarayında alimlər, yazıçılar və şairlər toplaşırdı. Orada görkəmli Azərbaycan şairi Mirzə Şəfi Vazehin atası Kərbəlayı Sadıq da çalışmışdır. Gəncə ruslar tərəfindən işğal olunduqdan sonra Cavad xanın qızı Püstə xanım Mirzə Şəfini öz yanında idarə işinə götürür, Şəmkir döyüşündən sonra Uğurlu xan bacısını özü ilə İrana aparır.

Gəncə Qalasının alınması

Cavad xanın nəvəsi, Uğurlu xanın qızı və sonuncu Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın həyat yoldaşı Bədircahan bəyim tanınmış şairə və ictimai xadim idi. Cavad xanın nəvəsi Kəlbəli xan Müsahib Azərbaycan və fars dillərində gözəl şerlər yazıb. Cavad xanın qardaşı Fətəli bəy Ziyadoğlu Xali Gəncəli tanınmış şair olub. Onun əsasən, Azərbaycan dilində yazılmış divanı indi Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar institutunda saxlanılır. Görkəmli Azərbaycan yazıçısı Möhsün Nasiri də Cavad xanın sarayında yaşayıb-yaratmışdır. O, Cavad xanın sifarişi ilə qədim hind nağıllarının əsasında yaradılmış "Tutinamə"nin Azərbaycan versiyasını yazmışdı. Cavad xanın xələflərindən bir neçəsi Azərbaycan Rusiyaya birləşəndən sonra Ziyadxanov soyadını almışlar. İndi də onların bir çoxunun törəmələri Bakıda və Gəncədə yaşayırlar.

Həmçinin bax

  • Cavad xan nəslinin Malayziyada yaşayan davamçısı
  • Kazım Cavadxani Gəncə xanı Cavad xanın nəslinin nümayəndəsidir. Təbrizdə Tibb Universitetini bitirib. 1976-ci ildə Belçikaya gedib, 6 il orada yaşayıb, beyin cərrahiyəsi üzrə təhsil alıb. 1982-ci ildə təhsilini başa vurub. Oradan Malayziyaya köçüb və orada yaşayır. Hazırda tanınmış beyin cərrahıdır. Mart ayında 70 yaşı tamam olacaq. 3 övladı var. 3 qardaşı Amerikada, iki qardaşı və bir bacısı isə İranda yaşayır. 
  • Cavad xanın nəslindən olmağımızı təxminən 10-15 il bundan öncə öyrəndik. Mənim böyük qardaşım Rza Cavadxani hazırda Amerikada yaşayır. Onu Bakıya dəvət etmişdilər. Həmin vaxta qədər biz bu barədə heç nə bilmirdik. Həmişə fikirləşirdik ki, bizə Cavadxani soyadı necə qoyulub? Bu barədə hamıdan soruşdurduq. Amma heç kəs cavab verə bilmirdi. Nəhayət, öyrəndik ki, bizim ulu babamız Cavad xan kim imiş... Mənim dostum Bakıya getmişdi, orada Cavad xan rolunu canlandıran aktyorla görüşüb. Sonra o filmi mən də izlədim. Cavad xan kimi mərd ulu babamızın olması bizim üçün şərəfdir. Cavad xan tarixdə yaxşı bir ad qoyub. Onunla fəxr edirik. Mənim burada azərbaycanlı dostum var. O, Avstraliya-Azərbaycan-Türk Dostluq Birliyinin sədri İmaməddin Qasımovdur. Sidneydə yaşayır. Mənim də iki övladım Sidneydə yaşayır. Ora gedən zaman İmaməddinlə görüşürəm. Həmişə deyirik ki, bir gün gələcək Bakıya gedib, oraları da görəcəyik, Cavad Xanın məzarını ziyarət edəcəyik. İnşallah, bir gün Azərbaycana gələcəyəm. İki il bundan öncə Avstraliyada qızımın toyu oldu. Bir türk gənclə ailə həyatı qurdu. İki həftə əvvəl bir nəvəm dünyaya gəldi.Bakı ilə bağlı çoxlu yeni filmlərə baxmışam. Son illər Bakı çox gözəlləşib. Amma bilmirəm ki, ora necə getmək olar? Rəsmi dəvətmi olmalıdır, ya necə? Bu barədə heç nə bilmirəm. Bildiyim qədər, Cavad xan öldürüləndən sonra orada heç kim qalmayıb. Hamısı İran tərəfə keçiblər. Atamızın adı Məhəmməd olub. Mənim 20 yaşı olanda atam vəfat etdi. Anam da uzun illər bundan öncə dünyadan köçüb. İndi Təbrizdə Cavadxanilər adlı yalnız bir nəsil var, bu da bizim nəsildir. Heç atamız da bilmirdi ki, biz Cavad xanın nəslindənik. Bizə bu barədə heç nə danışmayıblar. Mən təklif edirəm ki, biz Azərbaycana gedək və orada Cavad xanın nəslindən olduğumuzu təsdiqləyən DNT testindən keçək. Hamıya da bəlli olsun ki, biz Cavad xan nəslindənik.Qayınatam Şahın bəy polkonik və çox savadlı bir insan idi. Bir dəfə məni yanına çağırdı və dedi ki, Bakı ilə bağlı bir ruznamə (məqalə) tapıb. Mən hələ də o məqaləni saxlayıram. Qədim zamanlarda Təbrizdə çap olunub. Orada xanların adları qeyd olub. Cavad xanın adı da var. Bax, o bizə dedi ki, sizin nəsliniz Azərbaycandandır və Cavad xana bağlıdır. Deyilənə görə, atamız Məhəmməd bəy Cavad xana çox bənzəyib.Mənim böyük oğlumun hazırda 42 yaşı var, mühəndisdir. Mənim yanımda yaşayır. Qızım isə ailə həyatı qurub. Yenicə övladı dünyaya gəlib. Digər oğlum Sina isə Sidneydə yaşayır, rəqs müəllimdir. Cavad xanla bağlı onlara da məlumat vermişəm. Demişəm ki, sizin ulu babanız Azərbaycanda yaşayıb, böyük bir insan olub. Onlar da öz ulu babaları ilə fəxr edirlər. Azərbaycana getmək istəyilər.Biz həmişə evdə həyat yoldaşımla Azərbayca-türk dilində danışırıq. Övladlarım isə daha çox ingilis dilində danışırlar. Mən Azərbaycan musiqisinə aşiqəm. Hər gün dinləyirəm.Çox yaxşı xəbərim var. Buradakı Azərbaycan diasporunun rəhbəri İmaməddin müəllim bununla bağlı yaxşı işlər görür. Ermənilər 25 ildir ki, Azərbaycan torpaqlarını işğal edib, geri qaytarmır. Mən bilmirəm ki, Rusiya, Amerika sizin necə dostunuzdur? Niyə sizə kömək etmirlər? Atışma gedir, şəhidlər olur. Bu münaqişə həll olunmalıdır. Bu, böyük bir problemdir. İndi Azərbaycan dövləti çox qüdrətlidir. Mən Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevi də yaxşı tanıyıram. Heydər Əliyevi də yaxşı tanıyırdım, çox istəyirdim. O, böyük işlərə imza atıb.
  • Müsahibənin təşkilində göstərdiyi dəstəyə görə, Avstraliya-Azərbaycan-Türk Dostluq Birliyinin sədri İmaməddin Qasımova təşəkkür edirik!
  • http://az.azvision.az/%60Kim-oldugumuzu-bilmirdik%60----111898-xeber.html
  • Cavad xan (film, 2009) – Cavad xan haqqında film.
  • Gəncə qalasının işğalı
  • Gəncə xanlığı

Mənbə

  • Дж.М.Мустафаев. Северные ханства Азербайджана и Россия: конец XVIII-начало XIX в. — Елм, 1989. — С. 33.
  • К.В.Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский Восток XV—XX вв. — Вече, 2004. — С. 174. — ISBN 5-9533-0384-X, ББК 63.3(5) P93.