Cavad xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xanlıq[1]
Picto infobox map.png
Cavad xanlığı
جاواد خانلیغی
Azerbaijani khanates in the 18th-19th centuries.png
Azərbaycan xanlıqları XVIII — XIX əsrlərdə[2]
 Nadir Shah Flag.svg
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg 
Baku gub coa n655.png 
1747 — 1805

Paytaxt Cavad
Böyük şəhərlər Qalaqayın[3][4].
Dil(lər) Azərbaycan
Din İslam(Şiə)
Pul vahidi Abbası
Şahı
İdarəetmə formasıMütləq monarxiya
SülaləŞahsevənlər
Xan
 · 1747-1750Qiyas xan (ilk)
 · 1795-1805Səfi xan (son)

Cavad xanlığı — bir çox Azərbaycan xanlıqları kimi İran şahı Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra yaranmışdır. İndiki Azərbaycan Respublikasının ərazisində Qarabağ xanlığı ilə Şamaxı xanlığının və Salyan sultanlığının arasında yerləşirdi. Cavad xanlığı 1747-ci ildə yaradılmışdır. Mərkəzi Cavad qalası idi.

Coğrafi ərazisi[redaktə | əsas redaktə]

Cavad xanlığının mərkəzi Araz çayının kəsişdiyi nöqtədə,Kür çayının sol sahilində və Şamaxının cənub-qərbində yerləşən Cavad qala şəhəridir.Çulkova görə "Cavadın bu əsas ərazisi böyük yaşayış yeridir"[5].

Xanlıq qərbdə Qarabağ və Qaradağ xanlığı,şimalda Şamaxı xanlığı,cənubda Lənkəran xanlığı,şərqdə isə Salyan sultanlığı ilə əhatə olunmuşdur.Muğan əsasən Cavad xanlığına aid idi[6]. Q.B.Abdullayevin yazdığına görə, "Cavad xanlığı nisbətən kiçik idi və əslində sultanlığın ölçüsünü aşmırdı"[7].


Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1768-ci ildə Cavad xanı Taleh Həsən xan könüllü surətdə Quba xanlığından asılılığı qəbul etdi.[8][9]. Lakin Cavadda xan hakimiyyəti saxlanıldı.[10].

Bu hadisə Quba xanlığın ərazisinin genişlənməsi ilə yanaşı onun əhalisinin say dinamikasına da müəyyən təsir göstərdi. Tarixi qaynaqlar Cavad xanlığının könüllü olaraq Quba xanlığına birləşməsinin bu xanlığın əhalisinin kəmiyyət və keyfiyyətinə müsbət təsir göstərməsini qeyd edir. Muğan əhalisi XVIII əsrin 60-80-ci illərində stabil siyasi mühit şəraitində yaşamağa müvəffəq oldu. Cavad xanlığının tarixi qısa dövrü əhatə edir və hər hansı diqqəti cəlb edən hadisələrlə seçilmir, lakin, buna baxmayaraq, XVIII əsrdə Azərbaycanda mövcud olmuş xanlıqlar sistemində onun mövcudluğunu inkar etmək mümkün deyildir. Cavad xanlığının tarixi mənzərəsini müəyyən etmək üçün tarix ədəbiyyatında və arxiv sənədlərində çox müxtəsər, məhdud və dağınıq məlumatlar saxlanılmışdır. Cavad xanlığının əhali tarixi haqqında qaynaqlar olduqca məhdud və epizodikdir. Buna baxmayaraq, əldə olan tarixi materiallar əsasında Cavad xanlığının Şimal-Şərqi Azərbaycan siyasi birliyində olan əhali payını müəyyən etməyə cəhd etmək olar. XVI əsrdə, hətta bir qədər ondan əvvəl siyasi vahid kimi tarix səhnəsinə çıxan Cavad, XVIII əsrin ortalarında yarımmüstəqil xanlığa çevrilmişdi.Xanlığın mərkəzi Kür və Araz çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşən Cavad şəhəri idi (Hal-hazırda həmin yerdə Sabirabad rayonunun Cavad kəndi yerləşir). Cavad xanlığı şimaldan Şamaxı xanlığı, cənubdan Lənkəran xanlığı, şərqdən Səlyan hakimliyi, qərbdən isə Qarabağ xanlığı ilə həmsərhəd idi. Şahsevənlərin və digər türk elat tayfalarının daimi qışlaq yeri olan Muğan düzənliyinin Cavad xanlığının tərkibində olması bu xanlığa xüsusi mövqe qazandırırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, mənbələrdə Cavad xanlığı bəzən Muğan xanlığı kimi də göstərilməkdədir.

Cavad xanlığının hərbi-siyasi vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Muğan düzündə və Cavad şəhərində yaşayan əhalinin demoqrafik vəziyyətinə əsaslı təsir göstərmiş tarixi hadisələrdən biri də Gilan xanı Hidayət xanın 1778-ci ildə bu bölgəyə hücumu ilə bağlıdır. P.Q.Butkov yazır ki,1768-ci ildə Şamaxının ardınca "...Cavad xanı da ondan (Fətəli xan) asılı vəziyyətə düşdü".

Tarixi ədəbiyyatdan bəllidir ki, dinc yolla Quba xanlığına birləşdirilən Cavad xanlığının xanı Həsən xan tezliklə Fətəli xanın ən yaxın adamlarından birinə çevrilir. Cavad xanı Fətəli xanın ən inanılmış adamlarından biri olub, onun gizli məşvərətlərində iştirak edirdi.[11] Cavad Quba xanlığın bir hissəsi olandan sonra Quba xanı Fətəli xan Taleh Həsən xanı şahsevənlərin başçısı təyin etdi. İstər yerləşməsi, istərsə də hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətli olan Muğanın xanlığa qatılması sonuncunun getdikcə güclənməsi demək idi.Xanlığı birləşdirməklə Quba xanı cənubi Azərbaycan xanlıqları, döyüşkən elatları, həmçinin Şəki, Qarabağ, QaradağƏrdəbil könüllüləri ilə təmasda ola bilərdi. Muğan uzun illər müxtəlif xanlıqlar arasında mübarizə obyekti olmuşdu. 1758-ci ildə Qarabağın və Şəkinin birləşmiş qoşunları Muğan uğrunda Astrabad və Mazandaran hakimi Məhəmmədhəsən xan Qacar ilə döyüşmüşdülər. Muğanın Quba xanlığının himayəsinə daxil olaraq özü üçün xarici basqınlara qarşı etibarlı dayaq əldə etdi.

Qubalı Fətəli xanın dövlətçilik mənafeyini üstün tutaraq böyük dövlətlər (Rusiya, Qacarlar, Osmanlı) arasnıda diplomatik manevr siyasətini Quba xanının rəqibləri qəbul etmirdi. Fətəli xanın Muğan düzənliyini və Cavad xanlığını öz torpaqlarına birləşdirməsi bir sıra Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Belə ki, yuxanda göstərilən xanlıqların əhalisinin köçmə maldarlıqla məşğul olan tərəkəmə hissəsinin ənənəvi qışlaq yeri olan Muğançölün böyük bir hissəsinin Fətəli xanın nəzarəti altına düşməsi, eyni zamanda Ərdəbildən və Muğandan şahsevənlərin müəyyən qisminin Quba xanlığına köçürülməsi Gilan, Ərdəbil,Qaradağ və digər xanlıqların mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Əvvəllər Quba xanlığına qarşı diplomatik fitnəkarlıqla məşğul olan bir sıra Cənub xanlıqları Fətəli xanın 1774-cü ildə Gavduşan vuruşmasındakı məğlubiyyətindən bir qədər sonra açıq hərbi müdaxiləyə başladılar.[12][13] Bu işdə Gilanlı Hidayət xan xüsusilə canfəşanlıq edirdi. O, keçmiş Şamaxı xanı Ağası xan və Qaraqaytaq usmisi ilə ittifaq bağladı.[14] Hidayət xanın qoşunları 1778-ci ilin əvvəllərində Lənkəran xanlığını,sonra isə Salyan hakimliyini qarət etdikdən sonra Muğanda onu gözləyən şamaxılı Ağası xanın qoşunlarıyla birləşərək aprelin 6-da Cavad xanlığının mərkəzi sayılan Cavad şəhərinə doğru irəlilədilər və qala divarlarını mühasirəyə aldılar. 1778-ci ilin aprel ayında Cavad şəhərinə 7 top atəşi açandan sonra camaat böyük təşvişə düşdü.[15]. Həsən xan güclü rəqiblərinə qarşı dura bilməyəcəyini hiss edərək qardaşı və oğlunu götürərək " hər birinin boynunda təslim olduğu mənasını daşıyan qılıncla bütün sakinlərin bağışlanması üçün" Gilan xanı Hidayət xanın düşərgəsinə getdi.[16]Hidayət xan buranın əhalisini Gilan,RəştƏnzəliyə köçürtdü. Bir məlumata görə şəhərdən 900 nəfər əhali köçürülmüşdü. Digər bir tarixi qaynağa görə isə şəhərdən 7500 nəfər əhali köçürülmüşdü. Onları ağır torpaq işlərində, qala tikintilərində və kənd təsərrüfatı işlərində istifadə üçün Rəşt və Ənzəli istiqamətində apardılar.Lakin Cənubi Dağıstan feodalları tərəfindən müdafiə edilən Qaraqaytaq usmisi bildirdi ki, əgər Fətəli xan Hidayət xana qarşı yürüş etsə, onlar Dərbəndə basqın edəcəklər. Fətəli xan fikrindən daşınmalı oldu.[17]

Bu hadisə Cavad xanlığı əhalisinin tarixi demoqrafik durumuna mənfi təsir göstərdi. Cavad şəhəri dağıdıldı və bir daha əvvəlki vəziyyətinə dönmədi.1781-ci ildə Həsən xanın qoşunu Azərbaycan xanlarının (Quba xanı, Dərbənd xanı, Bakı xanı, Şamaxı xanı, Cavad xanı, Şəki xanı, Qarabağ xanı, Lənkəran xanı Və Ərdəbil xanı) o zaman İranın taxt-tacına namizədlərdən biri olan Ağa Məhəmməd şah Qacara qarşı birgə yürüşündə iştirak etdi. 1783-cü ildə Həsən xan qubalı Fətəli хanın 13 min nəfərlik qоşunun tərkibində Qarabağa hücum еtmişdi. Qubalı Fətəli xan 1784-cü ilin mayında hücum edərək Ərdəbili və Meşkini tutdu.Şahsevən əmirləri ona tabe oldular.Yerli hakim Nəzərəli xan Şahsevəni qovaraq Həsən xanı Ərdəbilə hökmdar təyin etdi.[18]

Hakimləri[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Abbasqulu ağa Bakıxanov. Gülüstani-İrəm (tərcümə edən: M.Əsgərli). — Bakı: Minarə, 2000.
  • ŞAHİN FƏRZƏLİYEV- tarix elmləri doktoru, professor. Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. — Bakı: "Elm", 2012. — Səhifələrin sayı:  336. — ISBN 978-9952-453-43-0.
  • Г.Б. Абдуллаев Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. — Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР, 1965. — Səhifələrin sayı:  620.
  • Nailə Bayramova. Şamaxı xanlığı. — Bakı: Təhsil, 2009.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bournoutian George A. (2016). The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia. Gibb Memorial Trust, xvii. ISBN 978-1909724808.
  2. Muriel Atkin (2008). Russia and Iran, 1780—1828. 2nd. ed.. Minneapolis:University of Minnesota Press Press. ISBN 0-521-58336-5.
  3. Mirzə Rəhim Fəna (2006). Qarabağnamələr. Bakı,Şərq-Qərb, 247. ISBN 9952-34-070-2,978-9952-34-070-9.
  4. Gegeichnet von I.C.M. Reinecke. Schirwan. 1804
  5. Абдуллаев Г. Б. 1965, s. 230
  6. "MOḠĀN". Encyclopædia Iranica. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2013-01-21 tarixində. https://www.webcitation.org/6DpGac4Ay?url=http://www.iranicaonline.org/articles/mogan-parent-i-ii.Moḡān was mostly under the khan of Javāt.
  7. Абдуллаев Г. Б. (1960). Труды Института истории АН Азербайджанской ССР. Из истории Азербайджана во второй половине XVIII в., 58.
  8. А.С.Сумбатзаде (1990). Азербайджанцы – этногенез и формирование народа, АН Азербайджанской ССР. Элм, 254. ISBN 5806601773, 9785806601774.
  9. Абдуллаев Г.Б 1965, s. 231
  10. T.Mustafayev (2011). Azərbaycan xanlıqlarının qısa tarixi., səh:270.
  11. Абдуллаев Г. Б. (1958). Из истории Северо-Восточного Азербайджана в 60-80-х гг. XVIII в... Изд-во АН Азербайджанской ССР, 52.
  12. Şahin Fərzəliyev - tarix elmləri doktoru, professor. (2012). "Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi." (az). Elm. http://anl.az/el/Kitab/2013/Azf-267639.pdf.
  13. Salman Ərzuman oğlu İbişov. (2007). "Quba xanlığının əhalisi." (az). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. http://www.aak.gov.az/avtoref_to_mudaf/pdf_to_mudaf/tar/tar_n_isa_23_05_07.pdf.
  14. Абдуллаев Г. Б. 1965, s. 565
  15. Сумбатзаде А. С. (1990). Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. Элм, 254. ISBN 5806601773, 9785806601774.
  16. Абдуллаев Г. Б. 1965, s. 566
  17. Абдуллаев Г.Б. 1960, s. 22
  18. Richard Tapper (1997). Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan.. Cambridge University Press, 119-120. ISBN 0521583365, 9780521583367.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]