Cins və gender fərqi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Cins və gender fərqi cins və gender arasındakı fərqi ortaya qoyur. Cins insanın ikinci dərəcəli cinsiyyət xüsusiyyətlərini reproduktiv sistemin anatomiyası ilə ifadə edərkən; gender, kişinin cinsindən asılı olaraq sosial rollarına (gender rolu) və ya şəxsin daxili şüuruna (gender şəxsiyyətinə) əsasən öz cinsini təyin etməsinə aiddir. Bəzi hallarda, fərdin müəyyənləşdirilmiş cinsi və genderi uyğunlaşmır və bu zaman şəxs transgender, ikili cinsiyyətli və ya cinsiyyət uyğunsuzluğu ola bilər. Bəzi hallarda isə, fərdin bir cins təyin etməsini çətinləşdirən bioloji xüsusiyyətləri ola bilər və şəxs interseks ola bilər.

Cins və gender ayrıseçkiliyi universal deyildir. Gündəlik nitqdə cins və gender sözləri çox vaxt bir-birini əvəz edir. Bəzi lüğətlər və akademik dairələr sözlərə fərqli təriflər verir, digərləri isə vermir.

Elm adamları arasında cins fərqlilikləri (gender fərqləri ilə müqayisədə) cinsi seçim nəticəsində inkişaf etdiyi güman edilən cinsi bi-form (iki formalı) xüsusiyyətlərini ifadə etmək üçün tez-tez istifadə olunur.

Cins[redaktə | əsas redaktə]

Anisomada və ya qametlərdə (cinsi hüceyrələr) ölçü fərqləri iki cinsin müəyyənedici xüsusiyyətidir. Tərifinə görə, kişinin kiçik və mobil qametləri (sperma) var; qadınlarda böyük və ümumiyyətlə hərəkətsiz qametlər (yumurta) vardır. İnsanlarda tipik bir kişi və ya qadın cinsi fərqliliyi Y xromosomu, qonad növləri, cinsi hormonlar, daxili reproduktiv anatomiya (qadınlarda uterus kimi) və xarici cinsiyyət orqanlarının mövcudluğunu və ya olmamasını əhatə edir. Qarışıq gender faktorları olan insanlar interseksdir. Daxili psixoloji xüsusiyyətləri faktiki cinsindən fərqlənən insanlar ya transgender, ya da transseksualdır.

Elm adamları arasında ümumi fikir bütün davranışların fenotiplər olması - həm biologiya, həm də ətraf mühitin kompleks qarşılıqlı əlaqəsi - və buna görə də təbiətə qarşı tərbiyənin yanlış bir təsnifat olmasıdır. Cins fərqləri termini tez-tez cinsi seçim nəticəsində inkişaf etdiyi güman edilən cinsi bi-form xüsusiyyətlərinə istinad etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, insan boyundakı “gender fərqi” cinsi seçimin nəticəsidir, halbuki ümumiyyətlə saç uzunluğunda görünən “gender fərqi” (uzun saçlı qadınlar) cinsi seçimin nəticəsi deyildir. Elmi araşdırmalar fərdin cinsinin fərdin davranışına təsir etdiyini ortaya qoyur

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

İntibah dövründən 18-ci əsrə qədər həkimlər arasında yalnız bir bioloji cinsin mövcud olduğu dominant bir cərəyan mövcud idi. Bəzi şərhlərdə bu görüş XVIII-XIX əsrlərə qədər davam etmişdir. Ən yüksək həddə olsa da, tək cins modelinin yüksək təhsilli avropalılar arasında dəstəklənməsinə baxmayaraq, ümumi əhalini müalicə edən həkimlər tərəfindən populyar və ya ortaq bir fikir olaraq qəbul edilən bir fikir deyildi. Cins və gender kişilərin müharibədə və qadınların işləmək məcburiyyətində olduğu müharibə dövrlərində Amerikada əsas yeri tuturdu.