Krala hesabat
| Krala hesabat | |
|---|---|
| fr. Compte rendu au roi | |
 | |
| Müəllif | Jak Nekker |
| Orijinalın dili | fransız dili |
| Orijinalın nəşr ili | 19 fevral 1781 |
"Krala hesabat" (fr. Compte rendu au Roi) – Kral XVI Lüdovikin maliyyə naziri Jak Nekker tərəfindən 1781-ci ilin fevral ayında nəşr olunmuş və Fransanın maliyyə vəziyyətini təqdim edən sənəd.
Zəmin
[redaktə | vikimətni redaktə et]1781-ci ilə qədər Fransa maliyyə çətinlikləri ilə üzləşmiş və kral xəzinəsinin baş direktoru kimi Nekker ABŞ İstiqlaliyyət müharibəsi səbəbindən yaranan kifayət qədər yüksək dövlət borcuna görə ittiham olunmuşdur.[1] Nekkerin əleyhinə onu tənqid edən bir sıra broşürlər dərc edilmişdir.[2] Jak-Matye Ojard Nekkerin xarici mənşəyini, inancını və iqtisadi seçimlərini kəskin tənqid atəşinə tutmuşdur.[2] Bu tənqidlərin əsas səbəbi Nekkerin maliyyə qeydlərini saxtalaşdırması və ya hesabatları manipulyasiya etməsi ittihamı idi.[3][1] O, hərbi xərcləri və digər "fövqəladə" xərcləri, yəni kralın şəxsi əyləncə xərclərini hesabatdan çıxararaq və dövlət borclarını nəzərə almayaraq ümumi mənzərəni olduğundan daha müsbət göstərmişdir.[4][5] Həm Nekker, həm də Kalon təqaüdlərin və mükafatların sayı barədə yanlış məlumatlandırılmışdılar.[6] Kral öz qardaşlarına səhiyyə sahəsindən qat-qat çox vəsait xərcləyirdi. Nekker illik hesabatını XVI Lüdovikə təqdim etdikdən sonra, kral bu hesabatın məzmununu gizli saxlamağa çalışmışdır. Nekker bu addıma aqressiv cavab verərək kraldan onu Kral Şurasına daxil etməsini tələb etmişdir. İstəyi rədd edildikdə o, qisas olaraq "Compte rendu au roi" hesabatını ictimaiyyətə açıqlamış və qısa müddət ərzində bu sənədin 200,000 nüsxəsi satılmışdır. Əsər sürətlə holland, alman, Danimarka, italyan və ingilis dillərinə tərcümə edilmişdir.[7]
Məzmunu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ona ani şöhrət qazandıran bu ən nüfuzlu əsərində Nekker dövlət gəlirlərini və xərclərini ümumiləşdirərək kral maliyyəsinin ictimaiyyətə açıqlanan ilk rəsmi qeydiyyatını təqdim etmişdir. Bu hesabat xalq üçün maarifləndirici bir xarakter daşıyırdı və Nekker orada dövlət işlərindən xəbərdar olan, proseslərlə maraqlanan bir cəmiyyət yaratmaq arzusunu ifadə etmişdir. Əvvəllər xalq dövlət gəlirləri və xərclərini öz işi hesab etməmişdir, lakin bu hesabat onları daha təşəbbüskar etmişdir.[8]
Baş verənlər Morepanın qısqanclığına səbəb olmuş, Şarl Qravye Verjen isə Nekkeri inqilabçı adlandırmışdır. Nekker Kral Şurasında yer almaqla yanaşı, ona tam nazir titulu və səlahiyyəti verilməyəcəyi təqdirdə istefa verəcəyini bəyan etmişdir. Həm Morepa, həm də Verjen bu tələb yerinə yetiriləcəyi təqdirdə özlərinin istefa verəcəklərini bildirmişdilər.[9] Nekker 19 may 1781-ci ildə vəzifəsindən azad edildikdə, cəmiyyətin bütün təbəqələrindən olan insanlar onun Sent-Uendəki evinə axışmışdır. 1781-ci ilin avqustunda madam Nekker Türqonun adı altında həyat yoldaşına qarşı dərc edilmiş təhqiramiz yazıları satın almaq üçün Utrextə qədər getmiş və hətta bu kitabları satanların həbs olunmasına çalışmışdır.[10][2][11] Bəzi mənbələr Nekker və qardaşının hər il 8 milyon livr pensiya aldığını iddia edirlər, lakin bu rəqəm o qədər də etibarlı deyil, çünki bu o deməkdir ki, onlar kralın qardaşlarına xərclədiyi qədər pul almışdılar. Fransa marksist tarixçisi Alber Sobul bu barədə daha ətraflı məlumat vermişdir.[12]
Vəzifədən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Nekker Koppetdə, qardaşı Lui isə Kolinyidə mülklər satın almışdır. Hər iki mülk Cenevrə gölünün yaxınlığında yerləşirdi. İnzivaya çəkilən Nekker "etibarlı siyasət" prinsipinə inanaraq hüquq və iqtisadiyyat məsələləri ilə məşğul olmuş və özünün məşhur "Fransanın maliyyə idarəçiliyi haqqında traktat" (1784) adlı əsərini yazmışdır.[13] Kalon bu kitabın Parisdə yayılmasının qarşısını almağa çalışmışdır. Belə ciddi bir mövzuya həsr olunmuş heç bir əsər bu dərəcədə ümumi uğur qazanmamışdı. Kitabın 80,000 nüsxəsi satılmışdır.[14] Qabel duzuna qoyulan verginin dərəcələrindəki fərqlər ucbatından ölkə daxilində geniş miqyasda duz qaçaqmalçılığı baş verirdi. Nekkerin qeyd etdiyi hesabatlara görə, 49 kiloqrama bərabər olan bir minot duzun qiyməti Brittanidə cəmi 31 su olduğu halda, Puatuda 81 su, Anjuda 591 su, Berridə isə 611 su təşkil edirdi. Hər il kişilər, qadınlar və uşaqlar daxil olmaqla təxminən 3,000 vətəndaş qabel vergisinin şərtlərinə qarşı törədilmiş cinayətlərə görə həbs edilir, katorqaya göndərilir və ya edam edilirdi. Bütün bunlarla yanaşı, ruhanilər, zadəganlar və yüksək rütbəli məmurlar çox vaxt qabel vergisindən azad olunur və ya qat-qat aşağı vergi ödəyirdilər.[15]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Taylor, George. Review of Jacques Necker: Reform Statesman of the Ancien Regime, by Robert D. Harris. Journal of Economic History 40, no. 4 (1980): 877–879. DOI:10.1017/s0022050700100518
- 1 2 3 Duprat, Annie. "Léonard Burnand, Les pamphlets contre Necker. Médias et imaginaire politique au xviiie siècle". Annales historiques de la Révolution française (French). 361 (361). iyul 2010: 206–208. doi:10.4000/ahrf.11742 – OpenEdition vasitəsilə.
- ↑ Aftalion, 1990. səh. 24–25
- ↑ Durant, Durant, 1967. səh. 870
- ↑ Schama, 1989. səh. 92–93
- ↑ Page, Francis. Secret History of the French Revolution, From the Convocation of the Notables in 1787 to the First of November, 1796. 1. London: T.N. Longman. 1797. 271–273.
- ↑ Sitat səhvi: Yanlış
<ref>teqi; "Brewster" adlı istinad üçün mətn göstərilməyib. - ↑ Schama, 1989. səh. 95
- ↑ Schama, 1989. səh. 93
- ↑ van Utrecht, Jan. Tweede briev van Jan van Utrecht, over het voorgevallene met twee boekverkopers, tot beter verstand van het so genaamd Echt relaas (Dutch). H. Keyzer, F.H. Demter, D. Schuurman. 1781. 54.
- ↑ Venturi, Franco. The End of the Old Regime in Europe, 1776–1789. 1. Princeton, N.J.: Princeton University Press. 2014. 348. ISBN 978-1-4008-6190-3.
- ↑ d'Haussonville, 2004. səh. 204
- ↑ Zeitgenossen: Biograhien und Charakteristiken, Ausgaben 1–4, p. 6
- ↑ de Staël, 1818
- ↑ Kurlansky, Mark. Salt. Penguin Group. 2002. səh. 231. ISBN 0-8027-1373-4.