Məzmuna keç

Constitutio Criminalis Carolina

Vikipediya, azad ensiklopediya
Nüsxə: Frankfurt, D. Şmidtd. Verlegung Sigmund Feyrabends, 1577

Cinayət Konstitusiyası və ya Karolina (lat. Constitutio Criminalis Carolina və ya qısaca C.C.C., almanca adı: alm. Peinliche Gerichtsordnung Karl’s V‎ və ya qısaca P.G.O.) — 1532-ci ildə qəbul edilmiş və 1533-cü ildə dərc olunmuş Alman millətinin Müqəddəs Roma imperiyasının Cinayət-Məhkəmə Qanunnaməsidir.[1] Sənəd imperator V Karlın (1519–1555) şərəfinə adlandırılmışdır.

Siyasi pərakəndəlik dövrü yaşayan Almaniyanın yeganə ümumimperiya qanunu olan Karolina, yerli məhkəmələrdə cinayət mühakimə icraatını nizamlamaq məqsədi daşıyırdı. Bu qanunnamə XVI əsrin ən mükəmməl və əhatəli cinayət qanunvericiliyi məcəllələrindən biri hesab olunur.[2] Məcəllə bütövlükdə təqsirlilik prezumpsiyası üzərində formalaşdırılmışdı, yəni müttəhim özünün təqsirsiz olduğunu fərdi qaydada sübut etməli idi.

Almaniyada Kəndli müharibəsinin başa çatmasından üç il sonra nəşr edilən bu hüquqi sənəd, nəzərdə tutduğu cəza tədbirlərinin həddindən artıq sərtliyi, hətta qəddarlığı ilə seçilirdi.[3] Karolina XVIII əsrin sonlarına qədər rəsmi olaraq qüvvədə qalmışdır.

Yaranma şəraiti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Karolina müxtəlif alman knyazlıqlarında tətbiq olunan Roma hüququndan və ayrı-ayrı dövlətlərin partikulyar (yerli) hüququndan fərqli olaraq, ümumalman müştərək cinayət hüququnun əsasını qoymuşdur.[4]

XV əsrin axırlarına qədər Müqəddəs Roma imperiyasında cinayət hüququnun və ədalət mühakiməsinin vəziyyəti olduqca acınacaqlı halda idi. Vahid kodifikasiyanın olmaması ucbatından hüquq tətbiqetmədə elə bir xaos hökm sürürdü ki, hökm çıxarmaq və hüququ daha yaxşı bilən yuxarı instansiya məhkəməsindən rəsmi izahat (Belehrung) almaq üçün aşağı məhkəmələr tərəfindən işlərin yuxarıya göndərilməsi (Actenversendung) adi və zəruri bir hala çevrilmişdi.[5] Məhkəmə icraatının əsas qayəsi işgəncə (peinliche Frage) vasitəsilə müttəhimdən etiraf qoparmaqdan ibarət olduğundan, proses çox vaxt hakimlərin özbaşınalığına və formal sübutların mexaniki şəkildə hesablanmasına gətirib çıxarırdı. Belə bir sistemdə müttəhimin hüquqlarından bəhs etmək belə mümkün deyildi. Mövcud çatışmazlıqların dərk edilməsi cinayət hüququ və prosesi normalarının kodifikasiya olunması, eləcə də qismən yenidən yaradılması istiqamətində ilk ciddi cəhdlərə yol açmışdı.[6]

İlkin məcəllələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1498-ci ildə Vorms şəhərində Vorms islahatı (alm. Wormser Reformation‎) adı altında yeni bir məcəllə meydana çıxmışdı; bu məcəllə mahiyyət etibarilə əsasən prosessual xarakter daşısa da, onun sonuncu hissəsi maddi hüquq normalarına həsr olunmuşdu.[7]

Vorms islahatı bir çox cəhətdən Roma hüququndan uzaqlaşaraq, əsasən alman mənşəli olan yeni normalar daxil edirdi. Bu hüquqi abidə böyük tarixi-hüquqi əhəmiyyətə malikdir; çünki o, cinayət hüququnda xalis alman cərəyanının əsasını qoymuş və onunla birbaşa əlaqəli olan digər partikulyar (yerli) məcəllələr sonradan ümumalman qanunnaməsinin — Karolinanın nəşr edilməsinə zəmin yaratmışdır.

1499-cu ildə Tirolda cinayət nizamnaməsi (alm. Tyroler Malefiz ordnung‎), 1506-cı ildə Radolfsell şəhərində cinayət-məhkəmə nizamnaməsi (alm. Halsgerichtsordnung von Radolphzell‎), daha sonra isə cinayət işlərinin aparılmasında dəqiq qayda-qanun yaratmaq və ölüm cəzası ilə cəzalandırılan əməllərin dairəsini qismən müəyyənləşdirmək məqsədi daşıyan bir sıra digər yerli qanunnamələr qəbul edilmişdi.[4]

Yerli qanunvericiliyin (partikulyar hüququn) bu inkişafı ilə paralel olaraq, ümumimperiya orqanlarının bütün imperiya üçün məcburi olan vahid normalar yaratmaq cəhdləri də davam edirdi. Reyxstaqlara günahsız insanların edam edilməsi və ölüm cəzasının həddindən artıq geniş tətbiq olunması ilə bağlı davamlı şikayətlər daxil olurdu. 1498-ci ildə Frayburqda yığışan Reyxstaq, cinayət işlərinin aparılmasına dair imperiya miqyasında vahid bir nizamnamənin qəbul edilməsinin zəruriliyi barədə qətnamə qəbul etmişdi; eyni qərar 1500-cü ildə Auqsburq Reyxstaqında da təkrarlanmışdı.[6]

1507-ci ildə dövrünün görkəmli dövlət və hüquq xadimi Yohann fon Şvartsenberq tərəfindən tərtib edilmiş məşhur Bamberq qanunnaməsi (alm. Bambergensis‎) işıq üzü görmüşdü. Sənəd 1507-ci ildə Bamberqdə Hans Pfaylın mətbəəsində çap edilmiş, geniş ərazidə yayılmış və qısa müddətdə böyük populyarlıq qazanmışdı.[8]

1516-cı ildə Brandenburqda Bamberq qanunnaməsinin demək olar ki, tam təqlidi olan yeni bir qanunnamə (alm. Brandenburgensis‎) qəbul edilmişdi. Hüquq tarixində Bamberq qanunnaməsini şərti olaraq "Karolinanın anası" (matrem Carolinae), Brandenburq qanunnaməsini isə "Karolinanın bacısı" (sororem Carolinae) adlandırırlar.[3] Məhz bu sonuncu sənəd iki ilkin layihəsi (1521 və 1529-cu illər) hazırlanan Karolinanın əsasını təşkil etmişdi. Məcəllə yekun olaraq 1532-ci ildə Auqsburq və Regensburq reyxstaqlarında nəzərdən keçirilərək rəsmən təsdiq olunmuşdu. Məcəllənin ilk rəsmi nəşri 1533-cü ildə çapdan çıxmışdı.[2]

Struktur baxımından Karolina preambuladan, cinayət-məhkəmə qanunnaməsinə ön sözdən və rum rəqəmləri ilə I-dən CCXIX-a qədər nömrələnmiş iki yüz on doqquz maddədən ibarətdir.[2]

Bəzi maddələr qruplaşdırılaraq ümumi başlıq altında birləşdirilmiş, ayrı-ayrı maddələr isə paraqraflara bölünmüşdür. Bütün maddələr mövzu etibarilə müvafiq bölmələrdə cəmlənmişdir.[1]

Beləliklə, Karolinanın ümumi strukturu aşağıdakı kimidir:

  • Preambula (V Karlın adından)
  • Cinayət-məhkəmə qanunnaməsinə ön söz
  • Maddə I—XXXII — Mühakimə icraatının ümumi müddəaları
  • Maddə XXXIII—XLVII — Ayrı-ayrı cinayət növlərinə aid olan sübutlar haqqında: hər bir maddədə müttəhimi işgəncə altında dindirmək üçün kifayət edən əsaslı sübutlar göstərilmişdir
  • Maddə XLVIII—CXXIX — İşgəncə altında dindirilərkən cinayəti etiraf edənlərin, sonradan işgəncə olmadan digər hallar barədə dindirilmə qaydası
  • Maddə СХХХ—CLVI — Digər qəsdən adamöldürmə cinayətləri və cinayətkarların cəzalandırılması haqqında maddələr
  • Maddə CLVII—CXCII — Oğurluq cinayətinə dair bəzi maddələr
  • Maddə CXCIII—CXCVII — Hər hansı bir hökmün yekun hissələri (ayrı-ayrı paraqraflardan ibarət bölmə başlayır)
  • Maddə CXCVIII—CCXIX — Hər hansı bir hökmün digər yekun hissələri.[3]

Mətn daxilində struktur olaraq ayrıca ayrılmasa da, CLXXVI maddədən başlayaraq yenidən mühakimə icraatının ümumi müddəaları (cinayətin subyektlərinin bəzi xüsusiyyətləri, protokollaşdırma, məhkəmə xərcləri və s. barədə) gəlir.[2]

Karolina mahiyyət etibarilə bu prinsip əsasında yazılmışdır: Roma hüququna və qüvvədə olan qanunlara görə cinayət sayılmayan bir əməl cinayət kimi tanına bilməz". Məcəllədə cinayətlərin siyahısı, onların təsnifatı, eyni bir cinayətin törədilməsinin müxtəlif variantları və buna müvafiq olaraq cəza tədbirlərinin dəyişdirilməsi qaydası təqdim olunur.[2]

Qanunnamədə qeyd olunurdu ki, "Bizim bu məcəlləmizdə məhkəmə qərarlarının və cəzaların nəzərdə tutulmamış bütün halları xatırlana və təsvir edilə bilməz". Buna görə hakimlərə və məhkəmə iclasçılarına bütün "nəzərdə tutulmamış və qaranlıq qalan hallarda" məcəllənin şərh edilməsi üçün ali məktəblərdəki, şəhərlərdəki və icmalardakı hüquqşünaslara müraciət etmək tapşırılırdı.[5] Əgər törədilən əməl məcəllədə göstərilən cəza növünə müvafiq gəlmirdisə, cəza olaraq ölüm hökmünün təyin edilməsi qəti qadağan olunurdu. Hakimlərə cinayətkara qarşı "cəzalandırılan şəxsin həyatının hifz edilib saxlanması şərtilə... bədən cəzaları" tətbiq etməyə icazə verilirdi.

Maddi hüquqa aid olan müddəalarda Roma hüququnun subyektiv başlanğıcı (təqsir prinsipi) ilə alman hüququnun obyektiv başlanğıcını (nəticəyə görə məsuliyyət prinsipi) uzlaşdırmaq cəhdi aydın şəkildə nəzərə çarpır.[4] Bu xüsusiyyət cəzalarda, cinayətə qəsd və iştirakçılıq hallarında, xüsusilə də cinayətin zəruri əlaməti olan qəsdin (niyyətin) xüsusi olaraq vurğulanmasında özünü büruzə verir. Bununla belə, məcəllədə əsas cəza növü rolunu ölüm cəzası oynayırdı.

Məcəllədə ölüm cəzasının kifayət qədər çox sayda icra forması göstərilmişdi. Bu formaların hər biri törədilmiş cinayətin ağırlıq dərəcəsinə adaptasiya edilir və "hər bir ölkənin yaxşı adətlərinə müvafiq olaraq" təyin edilirdi.[3] Bəzi hallarda isə "daha böyük qorxu yaratmaq (çəkindiricilik) naminə" bilərəkdən daha sərt cəza tədbirinin tətbiq edilməsi israrla tövsiyə olunurdu.

Karolina Roma hüququnu tamamilə əvəz etmək üçün nəzərdə tutulmamışdı; bu qanunnamənin bir çox maddələrində Roma hüququnun qüvvədə olduğu təsdiqlənir, digər maddələrdə isə rəy verməli olan hüquqşünasların məhz Roma mənbələrinə əsaslanaraq qərar çıxarmalı olduqlarına istinad edilirdi.[1] Karolina ayrı-ayrı knyazlıqların yerli (partikulyar) qanunvericiliyinin əhəmiyyətini də tamamilə ortadan qaldırmadı. Sənəddə Salvator qeydi (lat. clausula salvatoria) adlanan xüsusi bənd yer almışdı ki, bu bəndə əsasən, qəbul edilmiş məcəllənin kürfürstlərə, knyazlara və digər silklərə gələcəkdə də rəhbər tutmaq hüququ verdiyi "ağıllı" yerli adətləri ləğv etmədiyi bəyan olunurdu.[9]

Kanon hüququnun nəzərəçarpan təsirinə baxmayaraq, xristianlıqdan yayınma — küfr (Yeres və ya alm. Ketzerei‎) cinayəti Karolinada ümumiyyətlə xatırlanmır.[2]

Cinayət-prosesual hissəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məcəllənin prosesual hissəsi də hüquqi şüurun dəyişməsindən xəbər verir. İnkvizisiya icraatı qaydasının müəyyən qədər yumşaldılması, az əhəmiyyətli işlər kateqoriyası üçün iddia (ittiham) formasının nizamlanması, işgəncənin tətbiq edilməsi halları ilə şərtlərinin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi, müdafiə hüquqlarının müəyyən olunması və "işlərin göndərilməsi" (alm. Aktenversendung‎) institutunun məhdudlaşdırılması Karolinanın fərqləndirici xüsusiyyətləridir.[1]

Məcəllədə hakimlərin seçilməsi prinsipi müəyyən edilmişdi. Bu prinsipə görə, bütün hakimlər və məhkəmə iclasçıları "hər bir yerin imkanlarına görə mövcud olan və tapıla bilən dindar, ləyaqətli, müdrik, təcrübəli, ən alicənab və ən yaxşı kişilər arasından" seçilməli idilər. Hakim roluna zadəganların və elmi dərəcəsi olan şəxslərin seçilməsi tövsiyə olunurdu. Zadəganların ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində iştirakı şərəfli və hörmətəlayiq bir iş hesab edilirdi. Buna görə onlar "şəxsən... hakim və məhkəmə iclasçısı kimi" proseslərdə iştirak etməli idilər.[5]

Məcəllədə şəxsin həbs olunmasına və daha sonra işgəncəyə məruz qalmasına əsas verən "ümumi şübhələr və əlamətlər" (indicia) ilə "kifayət edən əsaslı sübutlar" təfsilatı ilə sadalanmışdı.[2]

Ümumi şübhələrə və əlamətlərə aşağıdakılar aid edilirdi:

  1. Şəxs haqqında ətrafdakıların ümumi rəyi, insanlar arasındakı söz-söhbət və şayiələr;
  2. Şəxsin hamı tərəfindən şübhəli hesab olunan bir yerdə görülməsi və ya yaxalanması;
  3. Günahkarın cinayət yerində görülməsi, lakin onun şəxsiyyətini dəqiq müəyyən etməyin mümkün olmaması;
  4. Müttəhimin cinayəti törətmiş şəxslərlə əlaqəsinin və ya yoldaşlığının olması;
  5. Müttəhimin cinayəti törətmək üçün müvafiq zəmininin (motivinin) olması;
  6. Ölüm yatağında olan zərərçəkmişin andla təsdiq etdiyi ittihamı;
  7. Şübhəli şəxsin qaçması (XXV maddə);
  8. Müttəhimin rəqibinin və ya düşməninin qəfil ölümü (XXVI maddə).[4]

Lakin bu əlamətlərin heç biri təkbaşına "kifayət edən" sübut hesab oluna bilməzdi. Yalnız bu növ əlamətlərdən bir neçəsinin eyni vaxtda mövcudluğu əsas götürülə bilərdi. Hər biri təkbaşına həbs üçün əsas yaradan ümumi sübutlara isə aşağıdakılar aid idi:

  1. Cinayət yerində müttəhimə məxsus hər hansı bir əşyanın tapılması (XXIX maddə);
  2. "Yeganə, lakin dürüst və qüsursuz bir şahidin" ifadəsi (XXX maddə);
  3. Cinayətkarın öz iştirakçısının, əlbir olduğu şəxsin adını çəkdiyi ifadəsi (XXXI maddə);
  4. Müttəhimin özünün hazırlanan cinayət haqqında əvvəllər danışması və ya cinayət törədəcəyi ilə bağlı hədə-qorxu gəlməsi (XXXII maddə).[2]

Əgər cinayətin törədilməsinə dair "kifayət edən əsaslı sübut" (indicium indubitatum) mövcud olardısa, şübhəli şəxsə qarşı işgəncə altında dindirilmə tətbiq edilə bilərdi. Bu qəbildən olan bütün "kifayət edən" sübutlar Karolinada dəqiqliklə sadalanmışdı. Bunlara aid edilirdi:

  1. Müttəhimin qanlı paltarı, onda zərərçəkmişə və ya öldürülmüş şəxsə məxsus olan silahın yaxud əşyaların tapılması (XXXIII maddə);
  2. Şübhəli şəxsin açıq davada iştirak etməsi, onun öldürülən şəxsə zərbələr endirməsi (XXXIV maddə);
  3. Törədilmiş cinayətdən dərhal sonra müttəhimin qəfil zənginləşməsi (XLIII maddə);
  4. Şübhəli şəxsin cinayətdən sonra özünü şübhəli və qeyri-təbii aparması (XLII maddə).[3]

Həmçinin iki şahidin ifadəsi də məcburi şərt idi və bu şəxslər mütləq "dürüst və etibara layiq şahidlər" olmalı idilər (LXVII maddə). Bir şahidin ifadəsi yarımçıq sübut (yarımsübut) hesab olunurdu və yalnız bir nəfərin ifadəsi əsasında müttəhim barəsində məhkum etmə hökmü çıxarıla bilməzdi.[1]

Yalnız şahidlərin "həqiqəti şəxsən bilməsinə" əsaslanan ifadələr qəbul edilir, başqalarından eşidilmiş şayiələr (hearsay) nəzərə alınmırdı (LXVI maddə). Yalan şahidlik ağır cəzalandırılırdı. Belə bir hal aşkarlanardısa, yalan şahidlərə, onların ifadələri nəticəsində müttəhimə verilə biləcək cəzanın eynisi təyin olunurdu (LXVIII maddə).

Qanunda işgəncənin tətbiqi ciddi şəkildə nizamlanmışdı. Mötəbər sübutlar olmadan işgəncə verilməsi qəti qadağan idi. Müvafiq sübutlar olmadan işgəncə tətbiq edilməsinə yol verən hakimlər və yerli hakimiyyət orqanları zərərçəkmişə "maruz qaldığı rüsvayçılıq, əzablar və məhkəmə xərcləri müqabilində" təzminat ödəməli idilər (XX maddə).[2]

Karolina müttəhimin bilavasitə işgəncə zamanı (ağrının təsiri altında) verdiyi ifadələrin hökm üçün əsas götürülməsini qadağan edirdi. Hakimlər və məhkəmə iclasçıları yalnız işgəncədən bir-iki gün sonra (sərbəst şəkildə) təkrarlanan və təsdiq edilən ifadələri hüquqi qüvvəyə malik sübut kimi qəbul etməli idilər (LVIII maddə).[4]

Həmçinin şübhəli şəxsə cinayətin təfərrüatlarını əvvəlcədən agah etmək (suallarla istiqamətləndirmək) də qadağan olunurdu (LVI maddə). Hesab olunurdu ki, baş vermiş hadisənin bütün detallarını yalnız həqiqi günahkar şəxs ardıcıllıqla danışa bilər.

Əgər işgəncəyə məruz qalan müttəhim cinayəti etiraf etməzsə və günahsızlığı sübut olunarsa, nə hakim, nə də şikayətçi (iddiaçı) günahsız şəxsə işgəncə verdiyinə görə cəzalandırılmırdı. Çünki məcəllədə qeyd olunduğu kimi: "Hüquqa görə, yalnız cinayət törətməkdən deyil, həm də pis ad çıxaran və ya cinayət şübhəsi doğuran şərin özündən (zahiri görüntüsündən) belə qaçmaq lazımdır" (LXI maddə).[3]

Bütün hakimlərə və şeffenlərə (məhkəmə iclasçılarına) tapşırılırdı ki, "hər bir cinayət mühakiməsi icraatı zamanı... qarşılarında... bu Qanunnaməni və qanunları saxlasınlar və onlara müvafiq hərəkət etsinlər" (LXXXIII maddə).[2]

Cinayətlər və cəzalar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qanunnamənin bu hissəsi birbaşa cinayətlərə və cəzalara həsr olunmuşdur, yəni faktiki olaraq cinayət məcəlləsi rolunu oynayır. Karolinada ölüm cəzası olduqca geniş tətbiq edilirdi və onun bütün icra formaları mətndə dəqiq tənzimlənmişdi:[2]

  • Dördbölmə (bədənin dörd hissəyə parçalanması)
  • Payaya keçirtmə
  • Tonqalda yandırma
  • Baş kəsmə
  • Çarxaçəkmə
  • Dar ağacından asılma
  • Suda boğma
  • Diri-diri basdırma

Məcəlləyə görə ölüm cəzasının ən yüngül forması başın kəsməsi hesab olunurdu; bu cəza, məsələn, qeyri-bərabər şəraitdə baş vermiş ehtiyatsızlıqdan adamöldürmə hallarına da şamil edilə bilərdi.[3]

Qadınlar üçün ölüm cəzasının icra formalarında müəyyən yumşalmalar nəzərdə tutulurdu. Məsələn, dövlətə xəyanətə görə kişilər dördbölmə cəzasına məhkum edilirdisə, eyni cinayəti törədən qadınlar suda boğulurdu (CXXIV maddə).[1]

Məcəllədə həmçinin barmaqların, qulaqların, dilin və ya burnun kəsilməsi kimi şikəstedici bədən cəzaları da geniş yer tuturdu. Bununla yanaşı, cinayət barədə xəbər verən şəxslər (müxbirlər/xəbərçilər) hər hansı bir məsuliyyətdən tamamilə azad edilirdilər.

Azadlıqdan məhrumetmə (həbs) cəzasına Karolinada olduqca nadir hallarda rast gəlinirdi. Bu cəza növü əsasən avaralıq və dilənçiliklə məşğul olan şəxslərə qarşı tətbiq edilə bilərdi (CXXVIII maddə). Ölkədən qovulma (sürgün) cəzası isə xüsusilə qiyam və qızışdırıcılıq törədənlərə qarşı təyin olunurdu (CXXVII maddə).[2]

Karolinada qatilə bəraət verən zəruri müdafiə halları olduqca təfərrüatlı şəkildə təsvir edilmişdi. Sənəddə nəyin "hüquqa müvafiq zəruri müdafiə" hesab olunduğu dəqiq göstərilirdi (CXL maddə). Lakin zəruri müdafiə vəziyyətində olduğunu sübut etmək öhdəliyi birbaşa müttəhimin üzərinə düşürdü. Əgər o, özünün təqsirsizliyini sübut edə bilmirdisə, günahkar bilinir və qanuna müvafiq olaraq cəzalandırılırdı.[4]

Məcəllədə zəruri müdafiə xarakteri daşımayan, lakin müttəhimin bəraət almalı olduğu qəza halları da təsvir edilmişdi. Bu, cinayətin müttəhimin qəsdi (niyyəti) və təqsiri olmadan baş verdiyi halları əhatə edirdi. Məsələn, bir bərbərin müştərinin saqqalını qırxdığı əsnada arxadan qəfil itələnməsi nəticəsində ehtiyatsızlıqdan müştərinin boğazını kəsməsi belə bir hal hesab olunurdu (CXLVI maddə). Lakin burada xüsusi şərt qoyulurdu: bu hadisə yalnız bərbərin öz peşə fəaliyyətini icra etməli olduğu müvafiq yerdə baş verdikdə bəraət qazandırırdı. Əgər hadisə hər hansı digər "müvafiq olmayan yerdə" baş verərdisə, bu artıq cəzalandırılan cinayət hesab olunurdu.[3]

Müttəhimin günahsız sayıldığı digər adamöldürmə halları da ayrıca tənzimlənirdi. Məsələn, ərin öz arvadını və ya qızını zina (bakirəliyin pozulması/pozğunluq) üstündə yaxalayarkən qarşı tərəfi öldürməsi cinayət məsuliyyəti yaradırdı. Qatil dəli (ruhi xəstə) olduqda, qətl cinayətkarın saxlanılması (yaxalanması) zamanı baş verdikdə və ya gecə vaxtı evə daxil olan oğru öldürüldükdə şəxs cəzalandırılmırdı (CL maddə).[2]

Azyaşlı cinayətkarlar (14 yaşına çatmamış şəxslər), xüsusən də uşaq oğrular ölüm cəzasına məhkum edilə bilməzdilər, onlara qarşı yalnız bədən cəzaları tətbiq olunurdu. Lakin qanunda belə bir istisna nəzərdə tutulmuşdu ki, ağırlaşdırıcı hallar mövcud olduqda, yəni "qəsd və bədniyyətlik yaş azlığını kompensasiya etdikdə" (lat. malitia supplet aetatem), hakim və şeffenlər azyaşlı cinayətkara qarşı hətta ölüm hökmü də çıxara bilərdilər (CLXIV maddə).[1]

Oğurluq "mütləq aclıq və təbii ehtiyac ucbatından" törədildikdə, oğrular sərbəst buraxıla bilərdilər. Bu halda, oğruya qarşı ittiham irəli sürən iddiaçı sonradan buna görə heç bir məsuliyyət daşımırdı (CLXVI maddə).

Məcəllədə oğurluq cinayəti bir neçə növə bölünürdü:

  1. Gizli şəkildə törədilən xırda (əhəmiyyətsiz) oğurluq (CLVII maddə);
  2. İlk dəfə aşkar (açıq) şəkildə törədilən daha ağır oğurluq (CLVIII maddə);
  3. Evə soxulma və ya silah tətbiq etməklə törədilən daha ağır və təhlükəli oğurluq (CLIX maddə);
  4. Təkrarən (ikinci dəfə) törədilən oğurluq (CLXI maddə);
  5. Üçüncü dəfə törədilən oğurluq (CLXII maddə).[2]

Cəza tədbiri oğurluğun növündən və onu törədən şəxsin sosial statusundan asılı olaraq müəyyənləşdirilirdi. Kübar (zadəgan) təbəqəyə mənsub şəxslərə münasibətdə daha yüngül cəzalar təyin olunurdu, çünki onların "islah olunacağına ümid bəsləmək" mümkün hesab edilirdi.[9]

Karolinada hakimlərin cinayətkarı cəzalandırmaq müqabilində hər hansı bir maddi mükafat və ya rüşvət almasını qəti şəkildə qadağan edən xüsusi bənd var idi. Bu tələbi pozan hakimlər qanun qarşısında cəllada bərabər tutulurdular (CCV maddə).

Qanunnamədə oğurlanmış və ya qarət edilmiş əmlakın zərərçəkmişə qaytarılması əvəzinə, yerli hakimiyyət orqanlarının xeyrinə müsadirə edilməsi barədə mövcud olan feodal adətini aradan qaldırmağa ciddi cəhd göstərilmişdi (CCXVIII maddə).[6]

Bütün cinayət məhkəmələrinə tapşırılırdı ki, hər bir mürəkkəb və şübhəli halda yuxarı məhkəmələrə və hüquqşünaslara müraciət edərək "ən az xərclə düzgün rəy və təlimat" alsınlar. Xüsusilə vurğulanırdı ki, cəzanı yalnız həqiqi günahkarların çəkməsi üçün bütün səylər səfərbər edilməlidir. Müdrik qərar çıxara bilməyən və ədalətsiz hökm verən hakimin öz savadsızlığını bəhanə gətirməsi onu məsuliyyətdən azad etmirdi (CCXIX maddə).[5]

V Karlın cinayət qanunnaməsi özündən əvvəlki məcəllələrdən ciddi şəkildə fərlənirdi.[2]

Məcəllənin gətirdiyi əsas yeniliklər aşağıdakılardır:

  1. Cinayətin və ona müvafiq olan cəzanın dəqiq tərifi verilirdi;
  2. "Cinayət yalnız qanunla müəyyən olunmuş əməldir" (lat. nullum crimen sine lege) prinsipi daxil edilirdi;
  3. Cinayətin sübuta yetirilmiş sayılması üçün şahidlərin dəqiq sayı (ən azı iki nəfər) müəyyənləşdirilirdi;
  4. Azyaşlı cinayətkarlara münasibətdə cəza tədbirləri tənzimlənirdi;
  5. Vahid mühakimə icraatı sistemi müəyyən olunurdu;[1]
  6. İşgəncənin keçirilməsi və müttəhimdən etirafın alınması şərtləri ciddi qanunvericilik çərçivəsinə salınırdı;
  7. Hakimlərin öz qərarlarında birbaşa bu Qanunnaməni rəhbər tutmaları tələbi qoyulurdu.[3]

Karolina sonrakı dövrlərin cinayət qanunvericiliyinə olduqca güclü təsir göstərmişdir. Karolinanın normaları bütün Almaniyanın müştərək hüquq mirasına çevrilmiş və XVIII əsrin sonlarına qədər fundamental rəhbər əhəmiyyətini hifz edib saxlamışdır.[9]

Karolinanın müvəffəqiyyət qazanmasında onun məzmununun həyatiliyindən əlavə, hüquqi terminologiyasının dəqiqliyi və maddələrinin aydınlığı da böyük rol oynamışdır. XIX əsr alman hüquqşünası Fridrix Karl fon Savinyi bu barədə yazırdı: "Mən bütün XVIII əsr boyu ifadələrin dəqiqliyi və gücü baxımından V Karlın cinayət qanunnaməsi ilə müqayisə edilə biləcək ikinci bir alman qanunu tanımıram"[10]. XVI–XVIII əsrlərin bütün cinayət-hüquq ədəbiyyatı demək olar ki, tamamilə Karolinanın yaratdığı pozitiv hüquq zəminində inkişaf etmiş və özünü bu məcəlləyə yazılmış çoxsaylı şərhlər formasında büruzə vermişdir.[6]

Karolinanın əsas tarixi nəşrləri:

  • J. Se. Koch, "Hals — oder peinliche Gerichtsordnung Karl's V" (1769).[11]
  • R. Schmidt, "Kaiser Karl's V peinl. Gerichtsordnung" (1826).[12]

1842-ci ildə Henrix Söpfl (H. Zöpfl) tərəfindən həm Brandenburq qanunnaməsinin (Bambergensis), həm də 1521 və 1529-cu illərin ilkin layihə mətnləri ilə zənginləşdirilmiş Karolinanın müqayisəli sinoptik nəşri işıq üzü gördü (bu əsərin sonuncu nəşri 1883-cü ildə çap edilmişdir).[13]

Həmçinin Sovet dövrü nəşri:

  • Каролина. Уголовно-судебное уложение Карла V. Перевод, предисловие и примечания заслуженного деятеля науки Казахской ССР проф. С. Я. Булатова. — Алма-Ата: Наука, 1967.[14]

Karolinanın Azərbaycan dilində nəşri:

  • “Carolina”. V Karlın Cinayət-Məhkəmə Qanunnaməsi. Azərbaycan dilinə tərcümə: Nəbizadə Ə.R. Bakı. “Füyuzat”. 2026.[15]

Karolinanın yaranma tarixinə və hüquqi mənbələrinə dair elmi tədqiqat nəşrləri:

  • Malblank, "Geschichte der peinl. Gerichtsordnung Kaiser Karl's V" (1783).
  • С. G. Waechter, "Ad historiam constitutionis criminalis Carolinae symbolarum" (1835).
  • Gütterbock, "Die Entstehungsgeschichte der Carolina" (1876).[16]
  • Brunnemeister, "Die Quellen der Bambergensis" (1879).
  • Hermann, "Johann Freiherr zu Schwarzenberg" (1841).
  • Zöpfl, "Das alte Bamberger Recht als Quelle der Carolina" (1839).
  • Hälschner, "Preussisches Strafrecht" (1855, I).
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Langbein, John H. Prosecuting Crime in the Renaissance: England, Germany, France. Harvard University Press. 1974. 167-175. ISBN 978-0674716759.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Schroeder, Friedrich-Christian. Die Carolina: Die Peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V. von 1532. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. 1986. 45–52. ISBN 978-3534060412.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Radbruch, Gustav. Die Peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V. (Carolina). Köhler. 1952. 88–94.
  4. 1 2 3 4 5 6 Langbein, John H. Prosecuting Crime in the Renaissance: England, Germany, France. Harvard University Press. 1974. 179-184. ISBN 978-0674716759.
  5. 1 2 3 4 Dawson, John P. The Oracles of the Law. University of Michigan Law School. 1968. 200–206.
  6. 1 2 3 4 Schmidt, Eberhard. Einführung in die Geschichte der deutschen Strafrechtspflege (3rd). Vandenhoeck & Ruprecht. 1965. 112–118.
  7. ↑ Eisenhardt, Ulrich. Deutsche Rechtsgeschichte (5th). C.H. Beck. 2008. 134–140. ISBN 978-3406580901.
  8. ↑ Schwarzenberg, Johann von. Das Bambergische Halsgerichtsordnung (Constitutio Criminalis Bambergensis). Bamberg: Hans Pfeil. 1507.
  9. 1 2 3 Eisenhardt, Ulrich. Deutsche Rechtsgeschichte (5th). München: C.H. Beck. 2008. ISBN 978-3-406-58090-1.
  10. ↑ Savigny, Friedrich Karl von. Vom Beruf unserer Zeit für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft. Heidelberg: Mohr und Zimmer. 1814. 62–63.
  11. ↑ Koch, Johann Christoph. Hals- oder peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V. Giessen: Johann Christian Krieger. 1769.
  12. ↑ Schmidt, Reinhold. Kaiser Karls V. Peinliche Gerichtsordnung. Jena: Friedrich Frommann. 1826.
  13. ↑ Zöpfl, Heinrich. Die peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V. nebst der bamberger und brandenburger Halsgerichtsordnung (3rd). Heidelberg: C.F. Winter. 1883.
  14. ↑ Булатов, С. Я. Каролина: Уголовно-судебное уложение Карла V. Алма-Ата: Наука Казахской ССР. 1967.
  15. ↑ "Carolina". V Karlın Cinayət-Məhkəmə Qanunnaməsi (az.). Nəbizadə, Ə. R. tərəfindən tərcümə olunub. Bakı: Füyuzat. 2026. ISBN 978-9952-614-93-0.
  16. ↑ Gütterbock, Karl. Die Entstehungsgeschichte der Carolina. Berlin: W. Weber. 1876.