Cumhuriyet (qəzet)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox newspaper.png
Cümhuriyyət
Loqo
1 mart 2019-cu il buraxılışının üz qabığı 1 mart 2019-cu il buraxılışının üz qabığı
Format berliner
Baş redaktor Aykut Karakaya
Yaranma tarixi 7 may 1924
Dil türk dili
Ölkə Türkiyə Türkiyə
Tiraj 37.412
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Cümhuriyyət (türk. Cumhuriyet) — İstanbulda nəşr olunan Türkiyənin gündəlik qəzetlərdən biri. 30 iyul-5 avqust arasında 37.412 tirajı ilə 24-cü sıradadır.

2015-ci ildə AKP hökumətinin təzyiqinə qarşı durduğu üçün Sərhədsiz beynəlxalq QHT jurnalistlər tərəfindən Mətbuat Azadlığı mükafatı verildi.[1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Cumhuriyet'in 11 noyabr 1938-ci ildə Prezident Mustafa Kamal Atatürkün vəfatı ilə bağlı buraxılışı

Cumhuriyet qəzetinin adının atası Atatürkdür. O sıralarda İstiqlaliyyət müharibəsini dəstəkləyən ilk qəzet olan Yeni Gün'ü nümayiş davam edən Yunus Nadi Abalıoğlu, 7 may 1924-cü il tarixində Cumhuriyeti iki ortağı Nebizade Həmdi və Zəkəriyyə Sertel ilə birlikdə günümüzdə Pembe Konak adıyla anılan köhnə İttihad və Tərəqqi təriqəti Ümumi Mərkəz binasında qurdu və qəzeti idarə etməsi üçün Zəkəriyyə Sertel'i vəzifələndirdi. Hüseyn Cahit (Yalçın) 'in Tanin'i, Vəlid Ebüzziya'nın Tasvir-i Efkâr'ı və Ahmet Emin (Yalman)' ın Vatan'ına qarşı nəşrə başlayan qəzet, o dövr üçün 1 milyona yaxın əhalisi olan şəhərdə 7 min ədəd satırdı. Qəzetin adının altında türkcə qəzet, idarə yeri İstanbul, Cağaloğlu sözləri yazılırdı. İlk sayda Yunus Nadinin sunuşu və Mustafa Kamal ilə etdiyi müsahibə vardı.

Qəzet ilk dəfə 1930-cu ildə, linotip (linotype) çap ilə nəşr edilmişdir. Qəzetin yazı tipi bu günə qədər az dəyişdi; kiçik dəyişikliklər yalnız u hərflə yazılmışdır. Reklamlara Latın əlifbasına keçişlə 1928-ci ildə müasirləşmə hakim oldu. 1930-cu ildə kiçik elanlar dərc etdirilməyə başlandı. Eyni ildə ilk rəngli elanı aldı və ilk rəngli fotoşəkili nümayiş etdi. Fotoqraflar Namiq Görgüç və Səlahattin Giz idi.

Artin Əfəndi 1934-cü ilə qədər paylamağı etdi. Həm də poçt vasitəsilə abunəçi sistemi var idi. O illərdə mətbuat İstanbulda toplanmışdı. Paylama milli diametrdə olmadığından bir günün qəzeti Eskişehirdə sonra ertəsi gün əldə olardı. Ankaradan sonra həftəlik qəzet oxundu.

1924-cü ildən 1945-ci ilə qədər Yunus Nadi redaktor idi; bəzən Zəkəriyyə Sertel, Yaqub Qədri, Abidin Daver, M. Nermin, Şükrü Kaya da baş yazısı yazdı. Yunus Nadidən sonra 1991-ci ilə qədər qəzetin redaktoru oğlu Nadir Nadi Abalıoğlu oldu, digər oğlu Doğan Nadi Abalıoğlu isə lətifə yazırdı.

İlk sayların müəllifləri Ziya Gökalp, Aka Gündüz, Həsən Bədrəddin, Rəşad Əkrəm Qoçu, Əhməd Rasim, Pəyami Səfa, Ahmet Refik, İsmail Habip, Abidin Daver, Cenap Şahabettin, Vedat Nedim, Halit Ziya, Cevat Fehmi Başkut, Mümtaz Faik, Fuad Köprülü, Halit Fahri idi .

1928-ci ildən sonra Ramiz karikatura ilk səhifəsində idi. İkinci səhifə elm adamlarının yazılarına ayrılmışdı və bu ənənə davam etdi.

8 səhifəlik qəzet, İkinci Dünya müharibəsində qaynaqlanan kağız qıtlığı səbəbiylə 4 səhifəyə endi. 10 ilsəb sonra qəzetin tirajı 25 minə, 1939-cu ildə 62 minə çıxdı.

1940-cı ildə hökumətin nəşr siyasətinə diqqətsizliyindən 90 gün bağlı qaldı.

Xüsusi səhifələr uşaqlar, qadınlar, moda, kino, iqtisadiyyat, tay mədəniyyəti, hərbi bahislər, tarix, idman, elmi hekayələr, yumor və müsahibə səhifələridir. 1933-cü ildə, 10 illiyi, 1938-ci ildə, 15 illiyinə əlavə edildi. 1936-cı ildə Çanaqqala Memar Sinan xüsusi nömrələri. Həftənin səhifəsi 1930-cu ildə başlamışdır. Latın əlifbasına keçiddə təşviq başlandı və promosyonlar verildi. Gözəllik və musiqi yarışmaları təşkil edildi. 1932-ci ildə üzərində Keriman Xalisin rəsmi olan sayın satışı onu Türkiyənin ilk "dünya gözəli"nə çevirdi.

Ən təsirli kampaniya Menemenda (23 dekabr 1930) öldürülən Mustafa Kubilay üçün idi. 1925-ci ildə qəzetin Fransız nəşri Le Republique adı ilə çıxdı və 1952-ci ilə qədər nəşr edildi. Yeni gün 1931-ci ildə Cumhuriyet açıldığında o, yenidən bağlanıldı. 1935-ci ildə qəzetin yanında bir kitab nəşr olundu.

Yaranmasından İkinci Dünya müharibəsinə qədər qəzet Cümhuriyyət Xalq Partiyasını (CHP) dəstəklədi. Yunus Nadi 1939 seçkilərində parlamentə daxil oldu və 6 dövr üçün İzmir, Menteşe və Muğla millət vəkili vəzifəsini etdi. II. İkinci Dünya müharibəsində rəftar səbəbiylə Yunus Nadi və CHP Demokrat Partiyanı dəstəkləməyə çalışdı. 28 iyun 1945-ci ildə Yunus Nadi vəfat etmişdir. Legacy Cumhuriyet Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş.'ye devredilmiştir.

Çox partiyalı dövrə keçiddə Demokratik Partiyanı dəstəklədi; Nadir Nadi 1950-ci ildə DP siyahısından müstəqil millət vəkili seçildi. Ancaq 1954-cü ildən sonra DP hökumətinə güclü müxalifət var idi. 27 may 1960-cı ildən 12 mart 1971-ci ilə qədər nüfuzlu bir redaksiya idi və tez-tez hərbi-mülki ziyalıların mütərəqqi fikirlərini ifadə edirdi. 12 mart dövründə rəhbərlik konservativ bir qəzetin görünüşünü aldı. 1973-cü ildə köhnə xəttinə döndü.

Digər tərəfdən, 1991-ci il avqustun 20-də Nadir Nadi'nin ölümündən sonra iqtisadi məsələlər yaranmış və redaksiya heyətində fikir ayrılığı baş vermişdir. Nəşriyyat direktoru Həsən Camalın siyasətini sevmədiyi və sərmayə dairələrinin yaxınlaşdıqlarını iddia edən İlhan Selçuk və Uğur Mumcu'nun redaksiyada olan üzvü Cüneyt Arcayürek onların köşə yazıçılarını dəstəklədi. 1991-ci ilin noyabrında qəzetini tərk etdi. Hadisəni etiraz edən bir bölmə, 1991-ci ilin dekabrında 50 minə düşdü. Oxucular qəzet almasını dayandığı üçün ortalama günlük satışlar yüzdə 120-dən çox oldu. Bu vəziyyətdən sonra Həsən Camal və rejissor Okay Gönensin respublikanı tərk ediblər. Bir müddət sonra tərk edənlərin bir qismi geri qaytarıldı. 8 aprel 1992-ci ildə yeni bir redaksiya heyəti quruldu və İlhan Selçuk, ölümcüllüğüne kadar yazı karyerasına başladı"[2].

Ergenekon əməliyyatında 21 Mart 2008-ci ildə səhər saat 04.00-də Səlcuq nəzarətə alınaraq iki gün müddətində sorgulandığı sırada həbssiz mühakimə üzrə sərbəst buraxıldı[3][4].

1 İyul 2008-ci il tarixdə Ergenekon iddiası ilə Ankara Təhlükəsizlik Müdirliyi Terrorla Mübarizə Şöbəsinin Ankara Ofisi Ankara Təhlükəsizlik Müdirliyinin yeni açılan Ankara şöbəsini araşdıran Ankara nümayəndəsi Mustafa Balbay, evindən nəzarətə alındı. Qəzetin Ankara şöbəsində edilən axtarış sona çatdı; təhlükəsizlik qüvvələri, 2 noutbuk, 1 ədəd kompüter maşını və Mustafa Balbay'a aid bəzi sənədləri, cinayət təqibinə təslim etmək üçün bir qeyd ilə müsadirə etdi.

Erol Manisalı, qəzetin bir köşə yazarı, Ergenekon istintaqının bir hissəsi olaraq 13 Aprel Bazar ertəsi günü nəzarətə alındı. Daha sonra məhkəməyə sövq edilən Erol Manisalı, üç aydır nəzarətə alındı və sağlamlıq problemləri səbəbiylə sərbəst buraxıldı.

CUMOK adlı qeyri-hökumət hərəkatı onun oxucuları tərəfindən yaradılmışdır.

8 mart 2015-ci ildə qəzetin yeni baş redaktoru Can Dündar, səhifə düzeni və dizaynında dəyişiklik etdi[5].

7 Sentyabr 2018-ci ildə Respublika Vəqfinin sədri Alev Coşkun təyin olundu və Aykut Küçükkaya yeni baş redaktor oldu[6].

Qəzetin yazıçıları[redaktə | əsas redaktə]

Yazıçılar[redaktə | əsas redaktə]

  • İbrahim Yıldız (Cumhuriyet'ten Okurlara)
  • Cüneyt Arcayürek (Güncel)
  • Mustafa Balbay (Gündem)
  • Oktay Akbal (Evet/Hayır)
  • Emre Kongar (Aydınlanma)
  • Hikmet Çetinkaya (Politika Günlüğü)
  • Orhan Erinç (Geçmişten Geleceğe)
  • Erdal Atabek (2000'li Yıllarda)
  • Erol Manisalı (Bıçak Sırtı)
  • Özgen Acar (Kavşak)
  • Deniz Som (Vaziyet)
  • Orhan Birgit (Düz Yazı)
  • Ümit Zileli (Düz Çizgi)
  • Deniz Kavukçuoğlu (Pano)
  • Nilgün Cerrahoğlu (Sağnak)
  • Işıl Özgentürk (Al Gözüm Seyreyle)
  • Ataol Behramoğlu (Cumartesi Yazıları)
  • Sunay Akın (Kule Cambazı)
  • Işık Kansu (Ankara Kulisi)
  • Hilmi Develi (Satır Arası)
  • Bedri Baykam (Görüş)
  • Leyla Tavşanoğlu (Pazar Söyleşileri)
  • Süheyl Batum (Sözden Yazıya)
  • Burhan Arpad (Hesaplaşma 1979-1991)

Dünya[redaktə | əsas redaktə]

  • Ali Sirmen (Dünyada Bugün)
  • Güray Öz (Avrupa)
  • Hüseyin Baş (Değişen Dünyadan)
  • Server Tanilli (Bir Bakıma)
  • Mümtaz Soysal (Açı)

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Şükran Soner (İşçi Evreninden)
  • Öztin Akgüç (Yorum)
  • Ergin Yıldızoğlu (Dünya Ekonomisine Bakış)
  • Erinç Yeldan (Ekonomi Politik)
  • Türkel Minibaş (Göz Ucuyla)
  • Özlem Yüzak (Bilgi Toplumuna Doğru)
  • Yakup Kepenek (Ankara Pazarı)
  • Yahya Arıkan (Yaşamda Mali Çözüm)
  • Mustafa Pamukoğlu (Maliye Tarafından)

Siyasət[redaktə | əsas redaktə]

  • Orhan Bursalı (Perşembe)

İnternet[redaktə | əsas redaktə]

  • Mehmet Sucu (Enternet)

Mediya[redaktə | əsas redaktə]

  • Mehmet Faraç (Med - Cezir)

Ətraf mühit[redaktə | əsas redaktə]

  • Oktay Ekinci (Çed Köşesi)

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

  • Selmi Andak (Sanata Bakış)
  • Zeynep Oral (Esintiler)
  • Turgay Fişekçi (Defne Gölgesi)
  • Ahmet Cemal (Odak Noktası)
  • Adnan Binyazar (Ayna)
  • Vecdi Sayar (Kedi Gözü)

İdman[redaktə | əsas redaktə]

  • Arif Kızılyalın (Spor Yorumu)
  • Adnan Dinçer (Görüş)
  • Ahmet Kurt (Basket Yorum)
  • Halit Deringör (Görüş)

Mənbə: Cumhuriyet[7]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Cumhuriyet (qəzet) ilə əlaqəli mediafayllar var.