Dünyanın oxu

Dünyanın oxu (lat. Axis mundi) — mifologiyada və dində göylə yeri və ya coğrafi qütbləri "yerin iki göbəyi" kimi birləşdirən oxdur^[1]. Eyni zamanda başqa fikirlərə görə geosentrik koordinat sistemində bu, göy sferasının fırlanma oxudur. Nəticədə, qədim yunan-Roma astronomiyasında dünyanın oxu ^[2] kosmosun klassik geosentrik modeli daxilində planet sferalarının fırlanma oxudur^[3]. Demək olar ki, yer kürəsinin bütün xalqlarının mədəniyyətlərində "dünyanın oxu" dini elmi konsepsiyasına uyğun miflər və obrazlar mövcuddur. Bu bir sütun, pilləkən, dağ, ağac, liana və s. ola bilər (lat. universalis columna). Bəzi dünya xalqlarının miflərinə görə "dünyanın oxu dünyanın ortasından keçir" — kainatın müqəddəs mifoloji mərkəzi, uyğunlaşma rolunu yerinə yetirir ^[4]. Necə deyerlər, "Yer kürəsi öz oxunda fırlanır"^[5]).

Skandinaviya mifologiyasında ox mundi olan İggdrasil

Dünya mifologiyasındakı digər bir fərziyə isə bundan ibarətdir ki, yerin oxu və ya axis mundi, dinlərdə və mifologiyalarda Yerlə cənnət və cəhənnəm və ya Tanrı/tanrıların yaşayış yeri arasında əlaqənin qurulduğuna inanılan nöqtədir. Bu nöqtə vasitəsilə daha yüksək və aşağı aləmlər arasında səyahət və ünsiyyət asanlaşdırılır ^[6]. Aşağı səltənətlərdə olanlar yuxarı səltənətlərdə olanlarla ünsiyyət qurmaq üçün bu nöqtədən yüksəlir və yuxarı səltənətlərdə olanlar bu nöqtə vasitəsilə xeyir-dualarını aşağı aləmlərə və başqa hər yerə çatdırırlar ^[6]. Bu nöqtə Qədim Yunanıstanda dünyanın başlanğıc nöqtəsi hesab edilən omphalos (Yerin göbəyi) ilə oxşar funksiyanı yerinə yetirir. Dünya oxunun (Axis mundi) heç bir obrazı statik deyil. Bütün bunlar müxtəlif təbiətli varlıqların (tanrılar və insanlar) görüşdüyü və ya hətta bir-birinə çevrildiyi aktiv keçid, dinamik birlik məkanlarıdır. Beləliklə, dünyanın oxu ("Axis mundi") əksliklərin vəhdətini təmsil edir. "Axis mundi" dünyanın müxtəlif səviyyələrinin kəsişməsi kimi xidmət etdiyi üçün başqa müqəddəs yerlərdən daha çox hörmət və ehtiramla qəbul edilir^[7]

Tez-tez dünyanın oxu ekstatik texnika (vəcdə gəlmiş ruh halı və ya şamanizm) ilə ali bir varlıqla "əlaqə qurmağın" mümkün olduğu düşünülür.

18-ci əsrə aid illüstrasiyada Kaylaş dağı və мüqəddəs аilə təsvir olunub: qollarında Skanda və Qaneşanı saxlayan Şiva və Parvati Şivanın yanında

Belə hallara şamanizmdə tez-tez rast gəlinir.

Nümayəndəliklər

Dünya oxu obrazları müəyyən bir mədəniyyətə xas olan dünyagörüşündən asılı olaraq müxtəlif xalqlar arasında dəyişir. Onun ən çox yayılmış təsvirlərindən biri mifik və ya real, yer kürəsinin ən yüksək nöqtəsi və dünyanın mərkəzi hesab edilən müqəddəs dağdır. Eləcə də bəzən dünyanın yaranmasının bu dağda baş verdiyinə inanırlar^[7]. Dünyanın oxu kimi qəbul edilən məşhur dağ nümunələri kimi Yunanıstanda Olimp, Hindistanda Meru, İranda Haraberetsaiti, Mesopotamiyada mifik "Ölkələr dağı", Fələstində Gerizm, sonralar "Yerin göbəyi" mənasına gələn Tabor dağlarını qeyd etmək olar. Çünki Müqəddəs Dağ Yerlə Cənnəti birləşdirən Axis Mundidir. O, cənnətə toxunur və dünyanın ən yüksək nöqtəsini qeyd edir. Buradan belə nəticə çıxır ki, "bizim dünyamızı" təşkil edən dağa bitişik ərazi Cənnətə ən yaxın ərazi hesab olunur ^[8].Xristianların fikrincə isə, Göbəklitəpə dünyanın mərkəzində yerləşir və həm dağın zirvəsi, həm də Adəmin dəfn olunduğu yerdir ^[9].

"Həyat ağacı"

Bəzi mədəniyyətlərdə Dünya oxu (Axis mundi) tez-tez yeraltı dünyanı- insanların və tanrıların dünyasını birləşdirən dünya ağacı kimi görünür^[7]. Dünya ağacının klassik nümunəsi Skandinaviya mifologiyasındakı İqqdrasildir.

Bu, göyün qübbəsini saxlayan göyrüş ağacıdır. Onun altında hər gün tanrıların şurası toplanır. İqqdrasilin üç kökü üç dünyaya uzanır: insanlar dünyası (Midgard), nəhənglər dünyası (Jötunheim) və ölülər dünyası (Helheim). Ağacın ətəyində üç bulaq axır (əslində, görünür ki, bu elə eyni su mənbəyidir): taleyin bulağı, müdrikliyin bulağı və bütün yer üzündəki çayların bulağı. Səmavi və ya kosmik sütun da Dünyanın oxu hesab edilə bilər. Bu mifoloji motivə Delaverdə və xristianlıqdan əvvəlki Rumıniya mifologiyasında rast gəlmək olar. Bu mifik quruluş Orta Asiya inanclarında, xüsusən Altay xalqları arasında xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Ancaq mənşəyinin Mesopotamiya olduğu düşünülür ^[10]. Ümumiyyətlə, ağac dünyanın mərkəzində bir dağın zirvəsində yerləşir. Şaman səmaya qalxanda mistik səyahəti zamanı doqquz-yeddi pilləli ağaca dırmaşır. O, adətən yeddi pilləli müqəddəs dirəkdə bu səyahətə çıxır. Ümumiyyətlə bu qütbün dünyanın mərkəzində olduğu güman edilir. Müqəddəs dirək və ağac kainatın mərkəzində, dünyanı dəstəkləyən kosmik qütblə üst-üstə düşən simvollardır ^[10]. Altaylılar tanrıların atlarını bu dirəyə bağladığına və bürclərin bu qütb ətrafında əmələ gəldiyinə inanırlar.

Hinduizmdə də "Həyat Ağacı" və ya kainatın mərkəzində yerləşən dirəklə təmsil olunan kosmik ox var.

Çin mifologiyasında möcüzəli ağac kainatın mərkəzində ucalır və dövlətin oturacağı da oradadır. Doqquz Göy bu nöqtədə Doqquz Bulaqla birləşir. Bu ağac Daimi Ağac (Kien-Mou) adlanır və günorta onun yanında dik duranların kölgəsi olmadığı deyilir.

"Süd yolu"

"Süd yolu" çox vaxt göyləri dəstəkləyən və onları yerlə birləşdirən kosmik sütun kimi təmsil olunur ^[7]. Dünya oxunun (Axis mundinin) digər təsvirlərinə şəhərlər, xüsusən də paytaxtlar, saraylar və məbədlər (zikkuratlar), göydən asılmış üzümlər, müqəddəs nərdivanlar (məsələn, Origen tərəfindən təsvir edilən yeddi pilləli nərdivan) daxildir ^[7]

Bir çox mədəniyyətlərdə dünya oxunun müxtəlif formalarda təkrarlamaq istəyi olduğunu müşahidə etmək olar. Məsələn, dünya oxunun xristian ekvivalentini təmsil edən xaç daim bəzəklər, ornamentlər, memarlıq planları və s. şəklində yenidən yaradılır. Bu, kainatı müqəddəs bir məkanın "dolğunluq" xarakteristikası ilə vahid bir bütöv kimi eyniləşdirmək istəyini ortaya qoyur^[11].

Dünyəvi cəmiyyət

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Denya oxu (axis mundi) obrazı hətta dünyəvi cəmiyyətlərdə də davam edir. Məsələn, onlar iddia edirlər ki, ABŞ-dakı Vaşinqton abidəsi və Eyfel qülləsi dünyanın oxlarını təmsil edir və mifoloji dünyalar arasındakı əlaqəni deyil, sadə gücü nümayiş etdirir. Lakin axis mundi ideyasının dünyəvi cəmiyyət kontekstinə köçürülməsi mübahisəlidir.

Həmçinin bax

İstinadlar

↑ Пуп // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882
↑ as a declined form in Latin, plural axes mundorum
↑ The term is used by Geminus in his Elementa, in early modern editions misattributed to Proclus as Commentarius in sphaeram. R. B. Todd, "The Manuscripts of the Pseudo-Proclan Sphaera", Revue d'histoire des textes 23 (1993), 57–71. The term continues to be used in modern astronomical works throughout the 18th century, e.g., Johann Samuel Traugott Gehler, Physikalisches Wörterbuch (1791), p. 688.
↑ Рабинович Е. Г. Середина мира Архивная копия от 4 сентября 2019 на Wayback Machine // Мифы народов мира : Энциклопедия. Электронное издание / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Советская Энциклопедия, 1980). С. 910—911.
↑ bax. см. Остен как средоточие, центр круга или шара в словаре В.И. Даля, ст.Острить // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882
1 2 Mircea Eliade (tr. Philip Mairet). 'Symbolism of the Centre' in Images and Symbols. Princeton, 1991. p.48-51 (İngilizce)
1 2 3 4 5 Lawrence E. Sullivan. Axis Mundi // Encyclopedia of Religion, Second edition /Lindsay Jones, editor in chief. — 2005. — Т. 2. — С. 713. — ISBN 0-02-865735-7
↑ Элиаде Мирча.Священное и мирское| http://traditionallib.narod.ru/slovo/traditio/eliade/eliade04.htm%7CНоябрь 2018
↑ Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınları,s.362
1 2 Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınları, s. 296
↑ Lawrence E. Sullivan. Axis Mundi // Encyclopedia of Religion, Second edition / Lindsay Jones, editor in chief. — 2005. — Т. 2. — С. 713. — ISBN 0-02-865735-7. There is a tendency to replicate the image of the axis mundi in multiple forms. Such is the case with the cross—the cosmic tree of Christianity. Re-creating the image of the axis mundi in the form of village sites, house plans, ritual furnishings, personal ornaments, and even kitchen items tends to identify the universe as a whole with the fullness of being characteristic of action at that sacred place. It ensures that contact with the fullness of reality is everywhere possible

Ədəbiyyat

Schama, Simon. Landscape and Memory. N. Y.. 1995.
Элиаде, Мирча. Образы и символы, Нью-Йорк-1961

[1] Пуп // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882

[2] s a declined form in Latin, plural axes mundorum

[3] The term is used by Geminus in his Elementa, in early modern editions misattributed to Proclus as Commentarius in sphaeram. R. B. Todd, "The Manuscripts of the Pseudo-Proclan Sphaera", Revue d'histoire des textes 23 (1993), 57–71. The term continues to be used in modern astronomical works throughout the 18th century, e.g., Johann Samuel Traugott Gehler, Physikalisches Wörterbuch (1791), p. 688.

[4] Рабинович Е. Г. Середина мира Архивная копия от 4 сентября 2019 на Wayback Machine // Мифы народов мира : Энциклопедия. Электронное издание / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Советская Энциклопедия, 1980). С. 910—911.

[5] x. см. Остен как средоточие, центр круга или шара в словаре В.И. Даля, ст.Острить // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882

[A-6] 1 2 Mircea Eliade (tr. Philip Mairet). 'Symbolism of the Centre' in Images and Symbols. Princeton, 1991. p.48-51 (İngilizce)

[B-7] 1 2 3 4 5 Lawrence E. Sullivan. Axis Mundi // Encyclopedia of Religion, Second edition /Lindsay Jones, editor in chief. — 2005. — Т. 2. — С. 713. — ISBN 0-02-865735-7

[8] Элиаде Мирча.Священное и мирское| http://traditionallib.narod.ru/slovo/traditio/eliade/eliade04.htm%7CНоябрь 2018

[9] Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınları,s.362

[eliade296-10] 1 2 Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınları, s. 296

[11] Lawrence E. Sullivan. Axis Mundi // Encyclopedia of Religion, Second edition / Lindsay Jones, editor in chief. — 2005. — Т. 2. — С. 713. — ISBN 0-02-865735-7. There is a tendency to replicate the image of the axis mundi in multiple forms. Such is the case with the cross—the cosmic tree of Christianity. Re-creating the image of the axis mundi in the form of village sites, house plans, ritual furnishings, personal ornaments, and even kitchen items tends to identify the universe as a whole with the fullness of being characteristic of action at that sacred place. It ensures that contact with the fullness of reality is everywhere possible

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]