Dəhhak ibn Qeys
| Dəhhak ibn Qeys | |
|---|---|
| ərəb. الضحاك بن قيس الفهري | |
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 625 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 18 avqust 684 (58–59 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | dövlət qulluqçusu, hərbi qulluqçu |
| Uşağı |
|
| Dini | İslam |
| Hərbi xidmət | |
| Döyüşlər |
|
| Rütbəsi | |
Əbu Üneys əl-Dəhhak ibn Qeys ibn Xalid əl-Fihri əl-Qureyşi (ərəb. الضحاك بن قيس الفهري; 625, Məkkə – 18 avqust 684) — Məhəmmədin səhabəsi, Qeys qəbiləsinin lideri və Əməvi sərkərdəsi.
Həyatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]İslam peyğəmbəri Məhəmmədin ölümündən 7 il əvvəl dünyaya gəldiyi güman edilir. Bacısı Fatimə bint Qeys Mədinəyə hicrət edən səhabələrdən olmuşdur.[1]
Dəhhak ibn Qeys qatı Muaviyə tərəfdarı olmuş, o, əl-Cəzirə valiliyi vəzifəsini yerinə yetirmiş və Siffin döyüşündən əvvəl Malik əl-Əştəri döyüşdə məğlub edərək, Mosula çəkilməyə məcbur etmişdir. Siffin döyüşündə isə Muaviyənin ordusundakı piyadalara komandanlıq etmişdir. Döyüşdən sonra əmrindəki ordu ilə Kütküsanə məntəqəsinə qədər irəliləyərək Məkkə istiqamətini tutmuşdur. Vəziyyətdən xəbər olan Əli, onun üzərinə Hucr ibn Ədi komandanlığında bir ordu göndərmişdir. Bunu bilən Dəhhak ibn Qeys, Dəməşqə çəkilmişdir.[2]
Bundan sonra o, heç bir hərbi vəzifəyə təyin edilməmiş və ancaq təşkilati işlərdə fəaliyyət göstərmişdir. Belə ki, bəzi mənbələrə görə, o, Muaviyyənin "sahibüş-şurtə" (polis rəisi) və Dəməşq qərargahının komandanı olmuş, 674–675-ci illərdə isə Kufə valisi təyin edilmişdir.[1][3]
Muaviyə xəstələndiyi zaman Dəhhak ibn Qeysə və Müslüm ibn Uqbəyə, Yezidin xəlifəliyini təmin etmələrini vəsiyyət etmişdir. Bundan sonra onlar Yezidin xəlifəliyi üçün çalışmış, onun nüfuzunu qorumağa çalışmışlar.[2]
Yeziddən sonra oğlu II Muaviyə xəlifə elan edilsə də, öz istəyi ilə xəlifəlikdən imtina etmiş və sonra da vəfat etmişdir. Onun xəlifəlikdən imtina etməsi və dərhal sonra vəfatı Əməvilər arasında siyasi böhran səbəb olmuşdur. Bu müddətdə isə II Muaviyyənin ilə Dəməşqdəki imamət vəzifəsini Dəhhak ibn Qeys həyata keçirmişdir.[2]
Dəhhak ibn Qeys özü Abdullah ibn Zübeyri dəstəkləmiş, lakin hadisələrin necə inkişaf edəcəyini gözlədiyi üçün bunu açıq şəkildə bildirməmiş, tərəfsiz davranmışdır.[2]
Üməyyə (Əməvi) ailəsinin içində belə, xüsusilə Mərvan ibn Həkəm başda olmaqla, Abdullah ibn Zübeyrin xəlifəliyini tanımaq istəyənlər olmuşdur. Muaviyənin ölümündən sonra bacısı oğlanlarının tərəfini tutmağa davam edən Yezidin dayısı Həssan ibn Malik ibn Bəhdəl əl-Kəlbi qəbilə üzvləri ilə birlikdə Cəbiyəyə çəkilmişdir.[1]
Digər tərəfdən, Mərvan ibn Həkəm Abdullah ibn Zübeyrə beyət etmək üçün Məkkəyə doğru yola çıxmışdır. Yolda İraqdan qayıdan Ubeydullah ibn Ziyadla qarşılaşmış və onun tərəfindən xəlifə olmağa razı salınmışdır.[3] Bundan sonra Üməyyə ailəsinin üzvləri Həssan ibn Malik ibn Bəhdəlin yanına — Cəbiyəyə getmişlər.[2]
Həssan ibn Malik ibn Bəhdəlin təşəbbüsləri səbəbilə Dəhhak ibn Qeys neytrallığını pozaraq Abdullah ibn Zübeyri dəstəklədiyini eyham vurmağa başlamışdır. Dəməşq məscidində cümə namazından əvvəl Qeys və Kəlb qəbilələri arasında kiçik bir dava baş vermiş, ertəsi gün Dəhhak ibn Qeys etdiklərinə peşman olmuş, Cəbiyəyə getmiş və kimin xəlifə olacağına Həssan ibn Malik ibn Bəhdəllə birlikdə qərar verəcəyini elan etmişdir. Lakin Qeys qəbiləsinin etirazından sonra yenidən tərəf dəyişdirmişdir.[2]
Bu son hadisələrdən sonra Dəhhak ibn Qeys Dəməşqi tərk edərək, Mərci-Rəhitdə qərargah qurmuş və Abdullah ibn Zübeyri dəstəklədiyini bəyan etmişdir. Hüms, Qin-Nəsrin və Fələstin ordugahlarının Abdullah ibn Zübeyr tərəfdarı olan valiləri ona köməkçi qüvvələr göndərmişdir.[2]
Üməyyəlilər isə ailənin ən yaşlı üzvü olan Mərvanı xəlifə seçirlər. Daha sonra başda Kəlb qəbiləsi olmaqla Üməyyə ailəsini dəstəkləyən qəbilələr xəlifə Mərvanın komandanlığında Dəhhak ibn Qeysin üzərinə hərbi yürüş edirlər.[2]
İki ordu hicri 64-cü ilin Zil-Hiccə ayının 15-də (3 avqust 684) Mərci-Rəhitdə qarşı-qarşıya gəlmiş və bu döyüşdə Dəhhak ibn Qeysin 30 min nəfərlik ordusu[1] Mərvanın təxminən 10 min nəfərlik ordusuna məğlub olmuşdur. Dəhhak ibn Qeys bu döyüşdə (digər nüfuzlu qeyslilər birlikdə) həlak olmuşdur.[4][1][3]
Hədis elmindəki yeri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Dəhhak ibn Qeys İslam peyğəmbəri Məhəmməddən hədis rəvayət etmişdir. Onun rəvayət etdiyi hədisə Nəsai öz "Sünən"ində yer vermişdir. O, həmçinin Ömər və Həbib ibn Məsləmə əl-Fihridən də hədis rəvayət etmişdir. Ondan isə Muaviyə, Səid ibn Cübeyr, Şəbi, Səmmak ibn Hərb və başqaları hədis rəvayət etmişlər.[3]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 "الضحاك بن قيس بن خالد الفهري القرشي". tarajm.com (ərəb). Archived from the original on 23 mart 2025. İstifadə tarixi: 7 may 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Yıldız, H. D. "Dehhak b. Kays". TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). 1993. Archived from the original on 7 noyabr 2025. İstifadə tarixi: 7 may 2026.
- 1 2 3 4 Zəhəbi, Şəmsəddin. Siyəru Aləmin-Nubəla (ərəb). III. 241. 16 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2026.
- ↑ Kapar, M. Ali. Emevî valilerinden Abdülazîz b. Mervân (türk). 2006. 21 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib.