Dağlıq Ölkə (coğrafiya)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Dağlıq Ölkə (coğrafiya)- mürəkkəb dağlar

Dağ Şəki

Coğrafi termin[redaktə | əsas redaktə]

Dağlıq Ölkə (coğrafiya) - bir neçə dağ sistemindən təşkil olunmuş, bir və bir neçə tektogenezin məhsulu olan, müxtəlif struktur xüsusiyyətlərə malik, mürəkkəb dağlar. Dağlıq ölkəyə daxil olan dağ sistemləri strukturlarına və xarici görkəminə görə bir-birindən fərqlənirlər.[1]

Dağlıq ölkə xeyli hündürdə (500 m-dən yüksək) relyefin müsbət formaları ilə mənfi formaları kəskin şəkil aldığı sahə Dağlıq ölkə üçün müxtəlif hündürlükdə dağ silsiləsi bə ya ayrı-ayrı dağlar, yaylalar, onların aralarında dərin dərələr, çökəklər xarakter cəhətdir. Məs: İtaliya,Koreya, Qafqaz, habelə Balkan yarımadası Dağlıq ökədir.[2]

Dağlıq ölkə Azərbaycan[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqaz dağları respublikanın şimal və şimal – şərq hissələrini əhatə edir. Burada ölkənin ən yüksək zirvəsi olan Bazardüzü dağı, daimi dağ buzlaqları, buzlaq mənşəli göllər, düzənlik meşələrinin bir hissəsi, ən az yağıntı olan ərazilər yerləşir

Böyük Qafqaz dağları[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqaz dağlarına Balakən,Zaqatala, Qax,Oğuz, Qəbələ, Şəki, İsmayıllı, Lahıc,Quba, Qusar.

Qax dağ.
Quba dağ

Zaqatala-Lahıc Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamaclarında yerləşir. Fiziki-coğrafi rayon qərbdə Mazımçaydan şərqdə Girdiman çayına qədər uzanır. Cənubda onun sərhədləri Alazan-Əyriçay vadisindən, şimalda Suayrıcı silsiləsindən (Böyük Qafqaz dağları) keçir. Bu ərazilər daxilində relyefi 600 mədən 4000 m-ə qədər yüksəlir. Qovdağ silsiləsi və Nialdağ silsiləsinin qərb hissəsi Zaqatala-Lahıç rayonuna daxildr.Dağlıq rayonun eni 25-30 km, uzunluğu 220 km-dir.Burada Mezazoyun YuraTəbaşir dövrlərinə aid, dağətəyi zonalarda Kaynazoyun Antropogen dövrünə aid çöküntülər üstünlük təşkil edir. Rayonu ərazisindən axan çaylarda sellər, onların keçdiyi yamaclarda isə sürüşmələr kimi təbii dağıdıcı hadisələr baş verir. Şamaxı (Dağlıq Şirvan) Böyük Qafqaz dağlarının cənub-şərq kənarları Dağlıq Şirvan fiziki-coğrafi rayonuna daxildir. Rayon şimalda Böyük Qafqaz silsiləsinin suayrıcısından cənub və cənub-qərbdə Şirvan duzunə qədər uzanır. Dağlıq Şirvan şərqdə Qobustanda qərbdə Girdiman çayına qədər bir ərazini əhatə edir. Burada Nialdağ, Ləngəbiz, Böyük Hərəmi, Aladaş silsilələri və Şamaxı yaylası əsas oroqrafik vahidlərdir. Gülümdostu dağı və Dübrar dağı (2205m, Aladaş silsiləsi) fiziki-coğrafi rayonda ən yüksək zirvələrdir. Rayonun relyefində hamar platolara, geniş çökəkliklərə rast gəlinir.Ərazinin geoloji quruluşunda Mezozoyun Təbaşir dövrünə aid əhəngdaşı və gil süxurları üstünlük təşkil edir. Burada Paleogen (qumdaşı, gil, konqlomerat) və Neogen yaşlısüxurlarla örtülən sahələr geniş sahə tutur, palçıq vulkanları vardır. ''Qobustan-Abşeron'' Böyük Qafqaz təbii vilayətin şərqində yerləşən Qobustan-Abşeron fiziki-coğrafi rayonu Xəzər dənizinin sahillərindən şimal-qərbdə Gədi dağına (1222 m) qədər olan əraziləri əhatə edir. Rayon cənubqərbdə Şirvan düzünə qədər, cənubda Cənub Şirvan düzünə qədər uzanır. Qobustan alşaq dağlıq sahəsi və Ələt tirəsi fiziki-coğrafi rayonda mühüm relyef 9 formalarıdır. Burada həmçinin yarğanlar, alçaq dağlar, tirələr, dağlararası çökəkliklər və sahilboyu terraslar geniş yayılmışdır. Qobustan-Abşeron fiziki-coğrafi rayonu və onun Xəzər sahili zonaları Azərbaycanda palçıq vulkanlarının cəmləşdiyi əsas ərazilərdir. Burada Torağay, Lökbatan, Bozdağ, Osmanbozdağ, Ayrantökən, Mişovdağ, Axtarmapaşalı və s. Palçıq vulkanları yerləşir. Ərazi Kaynazoy yaşlı, şist, əhəngdaşı, qum, gil kimi süxurlarla örtülür. Sumqayıt çayının sol sahillərində Təbaşir yaşlı süxurlara da rast gəlinir.

Kiçik Qafqaz dağları[redaktə | əsas redaktə]

Dağ Kəpəz

Kiçik Qafqaz sırası 600 km uzunluğda, Böyük Qafqaz dağlarının cənubində yerlaşib.Onun ən uca dağı Gamış dağıdır. (3724 m).Kiçik Qafqaz dağ sisteminin Qafqaz dağ silsiləsi Azərbaycan,Türkiyə,Gürcüstan,İranErmənistanla sərhəddən keçir. Azərbaycan Respublikasındakı hissəsi, əsasən, ümumi baş suayrıcısı olmayan və müxtəlif istiqamətlərdə uzanan bir neçə silsilədən ibarərdir.Bunlara Murovdağ,Qarabağ,Mıxtökən silsilələri,Şahdağ,Şərqi-Göyçə Zəngəzur, Dərələyəz silsilələrinin bir hissəsi, vulkanik Qarabağ yaylasının çox hissəsi, Başkənd-Dəstəfur çökəkliyi və s. ibarətdir.Bəzi mənbələdə ZəngəzurDərələyəz silsilələri, Qarabağ yaylası Kiçik Qafqaza aid edilmir. Şahdağ silsiləsi şimal-qərbdə eyni adlı Şahdağ zirvədən (2901 m) başlanır və cənub-şərqdə Hinaldağ zirvəsinədək (3367 m) davam edir. Hinaldağdan şərqə Murovdağ silsiləsi Gamış dağınədək (3724 m) uzanır. Bu silsilələrdən şimalda BaşkəndDəstəfur çökəkliyi, daha şimalda isə Şəmkir günbəzvarı yüksəkliyi yerləşir. Həmin yüksəklik ŞahdağMurovdağ silsiləsidir (hündürlüyü 3000 m-dək). Pant silsiləsi və təcrid olunmuş halda yüksələn Kəpəz dağı (3030 m) Başkənd-Dəstəfur çökəkliyini şərqdə Ağcakənd çökəkliyindən ayırır. Qafqazın şimal yamacının silsilələri şimala doğru alçalaraq Orta Kür çökəkliyində dik yamacla Gəncə-Qazax düzənliyinə keçir. Şərqi Göyçə (Şərqi Sevan) silsiləsi Tərtər çayıGöyçə (Sevan) gölü hövzələrinin suayrıcısını təşikl edir. Ən yüksək zirvəsi Kəti dağıdır (3437 m). Kiçik Qafqazın cənub-şərq qurtaracağı olan Qarabağ silsiləsi Araz çayına tərəf alçalaraq dağətəyi maili düzənliklərə keçir. Ən yüksək zirvələri Qızqala (2843 m), Qırxqız (2830 m), Böyük Kirs (2725 m) və s. silsilələrinin geniş və hamar suayrıcı fonunda tənha qayalıq yüksəkliklər təşkil edir. Silsilənin şimal yamacında köndələn qollar və çökəkliklər var. Qarabağ silsiləsi şimal-qərbdə enlik istiqamətində uzanan Mıxtökən silsiləsi (Dəlidağ, 3613 m) ilə birləşir. ZəngəzurDərələyəz silsilələrinin müvafiq olaraq cənub-qərb və cənub yamacları Azərbaycan Respublikası (Naxçıvan MR) ərazisindədir. Zəngəzur silsiləsi Araz çayı dərəsinədək uzanır. Bu silsilə Kiçik Qafqazın dağ silsilələri arasında ən yüksəyidir. Orta hündürlüyü təqribən 3200 m-dir. Ən hündür zirvələri (Qapıçıq dağı -3906 m, Qazangöldağ - 3814 m və s.) silsilənin cənub hissəsindədir. Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərb istiqamətində çoxlu köndələn qollar ayrılır. Ön dağ hissə üçün təcrid olunmuş ekstruzivlər və lakkolitlər (İspandağ - 2410 m, Xanağa - 1910 m, Əlincə - 1810 m və s.) səciyyəvidir.[3]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Geomorfoloji terminlərin izahlı lüğəti, Bakı "Elm" 2012 s.62
  2. O.Osmanov, B.Abdullayev "Məktəblinin nzahlı coğrafiya lüğəti" Bakı,"Maarif" nəşriyyatı 1979
  3. http://www.coqrafiya.info/2013/09/kicik-qafqaz-sra-daglar.html.Kiçik Qafqaz Sıra Dağları