Dadaş Həsənov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dadaş Həsənov (Həsənzadə)
"Doktor Dadaş" kimi də tanınırdı
Dadaş Həsənov (1926).jpg
Doğum tarixi: 19 dekabr 1897(1897-12-19)
Doğum yeri: Şuşa şəhəri, Rusiya imperiyası
Vəfatı: 28 yanvar 1927 (29 yaşında)
Vəfat yeri: Xüsusi təyinatlı "Solovki" düşərgəsi, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası
Vəfat səbəbi: Güllələnmişdir
Atası: Əbdül Hüseyn Həsənov
Anası: Güllü xanım
Həyat yoldaşı: Olmamışdır
Uşağı: Olmamışdır
İxtisası: Həkim
Təhsili: Bakı Dövlət universitetinin tibb fakültəsi (1919 - 1924)
Fəaliyyəti: "Müsavat" partiyasının gizli fəaliyyət göstərən müqavimət təşkilatının rəhbəri (1923 - 1926)
Imza28.jpg

Dadaş Əbdül Hüseyn oğlu Həsənov (Həsənzadə) (1897-1927) — Azərbaycan siyasi xadimi, Sovet rejiminə qarşı Azərbaycan müqavimət hərəkatının başçılarından biri, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi uğrunda mübarizə aparmış şəxs.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Şuşa şəhərində 1897-ci ildə tacir ailəsində doğulmuşdur. Atası Əbdül Hüseyn 1905-ci ildə ailəsi ilə Bakıya köçmüşdür və burada daha da varlanmışdır. 1920-ci ildə bütün əmlakı bolşeviklər tərəfindən müsadirə olmuşdur.

Dadaş gimnaziyanı bitirəndən sonra, 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olmuşdur. 1924-cü ildə universiteti bitirəndən sonra həkim (terapevt) işləmişdir.

1919-cu ildə “Müsavat” partiyasının üzvü olmuşdur.

1920-ci ildə Azərbaycanı bolşevik Rusiyasının ordusu işğal edəndən və sovet höküməti qurulandan sonra Müsavat partiyasının gizli fəaliyyət göstərən müqavimət təşkilatının ən fəal üzvlərindən biri idi.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Evlənməmişdir. Uşaqları olmamışdır. Novruz adlı qardaşı, Pəri və Gülsəba adlı bacıları var idi.

M. Ə. Rəsulzadənin qaçırılması əməliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

1922 ildə “Müsavat” partiyasının gizli müqavimət təşkilatının ən uğurlu əməliyyatlarından biri M. Ə. Rəsulzadənin Finlandiya sərhədindən Avropaya qaçırılması olmuşdur. Bu əməliyyatın birbaşa icraçıları Dadaş Həsənov, Rəhim bəy Vəkilov və tanınmış tatar maarifçisi Musa Carullah olmuşdurlar. Dadaş Həsənova Avropaya mühacirətə getmək təklif olunmuşdur. Ancaq o bundan imtina edərək Bakıya qayıtmış, Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizəsini davam etdirmişdir.

Müsavatın gizli müqavimət təşkilatının rəhbəri[redaktə | əsas redaktə]

1923-cü ilin payızında “Müsavat” partiyasının rəhbərliyinin tapşırığı ilə Dadaş Həsənov Tiflisə ezam olunmuşdur. Orada o gürcü menşevikləri ilə Sovet rejiminə qarşı üsyanın hazırlanması haqqında danışıqlar aparmış, razılığa gəlmişdir. O bilavasitə Gürcüstan üsyanını hazırlayan Noy Homeriki (1924-cü ildə güllələnmişdir) ilə anlaşmaya gəlmişdir. Bundan sonra Bakıdakı gürçü menşeviklərinin nümayəndəsi Qriqori Salukvadze ilə mütamadi əlaqə saxlamışdır.

Ancaq o zaman Bakıda sovet xüsusi xidmət orqanları “Müsavat” partiyasının gizli təşkilatınına qarşı əməliyyat keçirmişdir, partiyanın rəsmi orqanı olan “İstiqlal” qəzetinin mətbəəsi darmadağın edilmiş, bir çox fəallar həbs edilmişdir. Təqiblərdən qurtarmaq üçün gizli təşkilatın başçısı Mirzəbala Məmmədzadə İrana qaçmalı olmuşdur.

Bu hadisələrdən sonra 1923-cü ildə Dadaş Həsənov “Müsavat” gizli təşkilatının başçılığını öz üzərinə götürmüş və onun fəaliyyətinin bərpa edilməsi üçün çoxlu işlər görmüşdür. O təşkilatın Əhməd Hacınski, Əbülfəz Balayev, Əbdül Əbdülzadə, Əli Yusifzadə və bir sıra başqa şəxslərdən ibarət olan idarə heyyətini təyin etmiş və onlarla mütəmadi olaraq toplantılar keçirirdi. Bu toplantılar tam məxfi olaraq qərargaha çevirilmiş Dadaş Həsənovun mənzilində keçirilirdi.

Silahlı üsyanın hazırlanması[redaktə | əsas redaktə]

Ancaq sovet xüsusi xidmət orqanları təqibləri davam etdirmişdir. Bu təqiblərə baxmayaraq, Dadaş Həsənov və onun silahdaşları silahlı üsyana hazırlığı davam etdirmişdirlər. Bunun üçün o mühacirətdəki musavatçılarla sıx əlaqə saxlamış, oradan təbliğat xarakterli ədəbiyyat və vərəqələr almışdır. Bundan sonra Azərbaycanın bütün bölgələrində təbliğat işi aparılmışdır. Gizli müqavimət təşkilatın fəalları Qızıl Ordunun hissələrində belə təbliğat aparmış, əsgərləri öz tərəfinə çəkməyə cəhdlər etmişdirlər.

Üsyanı qürcülərlə birlikdə həyata keşirmək planlaşdırılmışdır. Öncə üsyan Gürcüstanda başlamalı, sonra isə Azərbaycana yayılmalı idi. Ancaq Gürcüstanda 1924-cü ilin avqust ayında qiyam[1] başlasa da uğursuzluqla nəticələndi. Orada üsyançılar bir neçə gün ərzində Qırmızı Ordu tərəfindən məğlub edildi. Ona görə də Azərbaycanda silahlı müqavimətə başlamaq imkansız oldu.

Bundan sonra 1925-1926-cı illərdə Müsavat partiyasının gizli təşkilatı öz sıralarını möhkəmləndirmək və imkan düsəndə yeni üsyan hazırlamaq işi ilə məşğul olmuşdurlar. Bu zaman Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müsavatçıların gizli toplantıları keçirilmiş, təbliğat aparılmışdır. Bu işlərə də Dadaş Həsənov rəhbərlik etmişdir.

Həbsi və Solovki düşərgəsinə sürgün edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Nəyayət Sovet xüsusi xidmət orqanları Müsavatın gizli təşkilatının fəaliyyətini izləyərək onu aşkar etmişdirlər. 11 mart 1926-cı ildə onun rəhbəri Dadaş Həsənov və onun ən yaxın silahdaşları həbs edilmişdirlər. Bundan sonra müqavimət hərəkatının başqa nümayəndələri təqib olunmuş, çoxlu sayda adam həbs edilmişdir. Onların hamısı mühakimə olunaraq Rusiyanın şimalında yerləşən Solovki həbs düşərgəsinə sürgün edilmişdirlər. Bu iş Sovet xüsusi xidmət orqanlarının arxivlərində “Dadaş Həsənov və başqalarının işi” adlanmışdır.

Dadaş Həsənov da Solovki həbs düşərgəsinə sürgün edilmiş və orada 28 yanvar 1927-ci ildə güllələnmişdir.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin xatirələrindən:

" Parlament və hökumət dışında Firudin Köçərlilər, Piri Mürsəlzadələr, İslam Qəbulzadələr, Mirzə Abbaslar, müəllimə Vəsilə xanımlar, Qasımzadə Qasım bəylər, Rəfibəyli Xudadat bəylər, şair Hüseyn Cavid ilə Əhməd Cavadlar; gənc öyrənçi və zabitlərdən Ağa Kərim Əlizadə, Ağa Səlim Rəhimzadə, Salman Rəhimzadə, İbrahim Axundzadə, doktor Dadaş Həsənzadə və sairləri kimi namü-nişanı (ad-sanı) zikredilməyən daha neçə qurbanlarımız və şəhidlərimiz vardır.[2] "

2. Əbdülvahab Yurdsevərin xatirələrindən:

" Müsavatın gizli Mərkəzi Komitəsinin ən mühüm təşəbbüslərindən biri M.Ə.Rəsulzadəni Moskvadan qaçırmaq olmuşdur. Əvvəlcə bir yoldaş vasitəsilə, sonra isə sabiq parlament üzvü mərhum Rəhim bəy Vəkillini və Bakı hərbi təşkilatının rəisi doktor Dadaş Həsənzadəni bir qədər pul ilə Moskvaya göndərərək M.Ə.Rəsulzadə ilə əlaqə yaradılmışdı. M.Ə.Rəsulzadəyə təklif olunmuşdu ki, elmi tədqiqat adı ilə Leninqrada getsin. Onun oradan tatar maarifçilərindən Musa Cərullah Bigeyevin yardımı ilə qayıqla Fin körfəzi üzərindən üzərək Finlandiyaya qaçırılması təmin edilmişdi. "

3. Hüseyn Baykaranın xatirələrindən:

" Bir gün Əhməd Cavadla qeyri-leqal milli-azadlıq komitəsinin rəhbəri doktor Dadaş Həsənzadə və komitənin liderlərindən biri olan Rəhim bəy Vəkilli ilə rastlaşdıq. Uzun danışıqlardan sonra mən (H. Baykara) qeyri-leqal komitənin görkəmli nümayəndələrinin bir hissəsinin müvəqqəti olaraq Azərbaycandan çıxıb getməsini təklif etdim. Onların hər üçü mənim bu təklifimə qarşı çıxdılar və dedilər: "Mən gedim xarici ölkəyə, sən get, o getsin, çox yaxşı, bəs bu bədbəxt və talesiz günləri millətlə kim bölüşsün?". Çox yaxşı xatırlayıram, Əhməd Cavad və Rəhim bəy Vəkilli mənim sözlərimə çox hirsləndilər və bir daha belə sözlər danışmamağı söylədilər. O vaxtdan düz yarım əsr keçmişdir. Azadlıq uğrunda mübarizə aparan bu üç azadlıq aşiqi sözlərinə sadiq qalmış, Azərbaycan xalqının bədbəxt günlərini xalqla birgə yaşamışlar. Doktor Dadaş Həsənzadə güllələnmiş, Rəhim bəy Vəkilli özünü öldürmüş, Əhməd Cavad isə Sibirə sürgün olunmuş və ondan bir daha heç bir xəbər gəlməmişdir.[3] "

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Fotolar və sənədlər[redaktə | əsas redaktə]

Dadaş Həsənovun bəzi sənəd və fotolarını şiddətli repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq bacısı Pəri Əliyeva qoruyub saxlaya bilmişdir. Onun məhbus şəkillərini onunla həbsxanada görüşəndə saçlarının arasında oradan gizli olaraq çıxartmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bu məqalədə təsdiq edilir ki, Gürcü menşevikləri Azərbaycan müqavimət təşkilatının nümayəndələri ilə danışıqlar aparmışdırlar. Orada deyilir: "They also hoped that the Georgian revolt would further other Caucasian peoples to rise in arms, but the secret negotiations with Armenian and Azeri nationalists yielded no results" (Onlar (gürcülər) həmdə ümid edirdilər ki, başqa Qafqaz xalqları onları dəstəkləyəcək, ancaq ... Azərbaycan milliyətçiləri ilə məxfi danışıqlar nəticəsiz oldu).
  2. Rəsulzadə M. Ə. Azərbaycan davası // "Azərbaycan" jurnalı № 2-3 (27-28). İstanbul, 1954. Sitat bu məqalədə gətirilir.
  3. Baykara H. Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi. İstanbul, 1975. Sitat bu məqalədə gətirilir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Dadaş Həsənov ilə əlaqəli mediafayllar var.