Davan

Davan, həmçinin Dayuan (çin. sadə. 大宛, pinyin: Dàyuān;^[1] q.fars Suguda-) və ya Parxan (soqd βrγ'n)^[2] — eramızdan əvvəl III əsrdən etibarən Fərqanə vadisinin mərkəzi və şərq hissəsində mövcud olmuş qədim Orta Asiya dövləti. Bu ad Çin tarixi mənbələrində, xüsusilə "Tarixi qeydlər" ("Şi-tszi") və "Han kitabı" ("Han-şu") əsərlərində təsvir olunan ölkənin çincə ekzonimdir.

Dayuan ilə Çin arasındakı bu qarşılıqlı münasibətlər tarixi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Belə ki, bu hadisə Orta Asiyanın oturaq sivilizasiyası ilə Çin sivilizasiyası arasındakı ilk böyük təmaslardan birini təmsil etmiş, eramızdan əvvəl I əsrdən eramızın XV əsrinə qədər Şərq ilə Qərb arasında maddi və mədəni mübadiləni təmin edən Böyük İpək Yolunun formalaşmasına şərait yaratmışdır.^[3]

Eramızdan əvvəl 100-cü ildə Dayuan Han sülaləsinin hücumuna məruz qalmış və Han–Davan müharibəsində məğlub olmuşdur.^[3]

Adı

"Yuan" adının sanskrit dilindəki "Yavana" və ya pali dilindəki "Yona" terminlərinin çincə transliterasiyası olduğu hesab edilir. Bu terminlər Asiyada yunanları ("ioniyalılar") işarə etmək üçün istifadə olunduğundan, "Dayuan" ifadəsi "Böyük ioniyalılar" mənasını vermişdir.^[3]

Çinlilər Parxana ilə ilk təmas zamanı Fərqanə vadisi ərazisində ellinləşmiş əhali ilə qarşılaşmışdılar. V əsrə aid "Beyşi" salnamələrində "Lona" və ya "Polona" toponimlərinə rast gəlinmişdir. VI–VII əsrlərdə Davan ərazisi "Bohanna" və ya "Bohan" adları ilə tanınmışdır. VII əsr və VIII əsrin əvvəllərinə aid "Tanşu" salnaməsində Fərqanə "Ninyuan" kimi qeyd edilmişdir. Yuxarıda göstərilən bütün mənbələr bu adların "Davan" və ya "Tayyuan" toponimlərinə uyğun gəldiyinə işarə etmişdir.^[4]

"Fərqanə" sözünə qədim dövrün mənbələrində rast gəlinmir. VI–VIII əsrlərdə Fərqanə xarici mənbələrdə "Feyhan", "Bohan", "Pahanna" adları ilə qeyd edilmişdir. Bu toponimin əsası erkən orta əsrlər dövrünə aid edilmişdir və ehtimal olunur ki, sak-soqd sintezi ilə bağlıdır.^[4] Həmin transkripsiyalara və Fərqanənin soqd dilindəki işarəsinə əsaslanaraq, qədim tələffüz forması "Far[a]qana" və ya "Fraqana" kimi bərpa edilir.^[5] Bu formanın yunandilli variantında "Parikana"ya çevrilməsi qeyri-mümkün hesab olunur.^[6]

Ernst Emil Hersfeld və onun ardınca bir çox başqaları bu adın ortokoribantlarla yanaşı xatırlanan "parikani" tayfası ilə bağlı olduğunu irəli sürmüşdür, lakin bu nəzəriyyə dəfələrlə tənqidə məruz qalmışdır. Digər bir versiyaya görə, "parqona" sözü İran dialektlərində "dağ silsilələri ilə əhatə olunmuş çökəklik", "dağlararası vadi" mənasını verir. Həmçinin, regionun adının fars dilindəki "müxtəlif" mənasını daşıyan "فرقانه" ("Fərğanə") sözündən qaynaqlana biləcəyi də ehtimallar arasındadır.^[7]

Mənşəyi

Davan dövlətinin çiçəklənmə dövrü Mərhəmət arxeoloji mədəniyyətinin inkişafı ilə üst-üstə düşmüşdür. Bu dövlət barədə ilk məlumatlara çinli səyyah Can Tsyanın eramızdan əvvəl 130-cu ilə aid qeydlərində və ondan sonra Orta Asiyaya göndərilən çoxsaylı diplomatik nümayəndə heyətlərinin hesabatlarında rast gəlinmişdir. Dayuan dövlətinin ümumilikdə Fərqanə vadisi ilə əlaqədar olduğu və ellinist şəhər-dövləti olan Aleksandriya Esxata (müasir Tacikistanın Xücənd şəhəri) tərəfindən idarə edildiyi qəbul edilmişdir. Bu siyasi quruluş müasir tarixşünaslıqda "Yunan-Fərqanə şəhər-dövləti" kimi də xarakterizə olunmuşdur.

Çin mənbələrində Dayuan əhalisi Avropa fenotipinə malik, qala divarları ilə əhatə olunmuş şəhərlərdə yaşayan şəhər sakinləri kimi təsvir edilmişdir. Onların adət-ənənələrinin həmin dövrdə müasir Əfqanıstanın şimalında hökmranlıq edən Yunan-Baktriya padşahlığının (Daksiya) adətləri ilə eynilik təşkil etdiyi qeyd olunmuşdur. Dayuanın Yunan-Baktriya padşahlığının şimal hissəsini formalaşdırdığı ehtimal edilir. Həmçinin, mənbələrdə Dayuan sakinlərinin şərab istehsalçıları və böyük şərab həvəskarları olduqları bildirilmişdir.^[8]

Dayuan əhalisinin kökləri həm Əhəmənilər dövləti tərəfindən bu bölgəyə məcburi köçürülən qədim yunanlara, həm də eramızdan əvvəl 329-cu ildə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən Fərqanədə məskunlaşdırılan yunan kolonistlərinə dayanmışdır. Onlar Selevkilər və Yunan-Baktriya dövlətlərinin ellinist mühitində tərəqqi etmiş, lakin eramızdan əvvəl 160-cı ildə yueçji və 140-cı ildə skif tayfalarının miqrasiyası nəticəsində təcrid olunmuşdular.^[3]

İstinadlar

↑ Schuessler, Axel. (2009) Minimal Old Chinese and Later Han Chinese.. University of Hawai'i Press. p. 233, 268
↑ Бабаяров Г. The Chinese influence on the Pre-Islamic coins of Transoxiana and Yettisu region // Согдийский сборник. Новейшие исследования по истории и истории культуры Согда в Узбекистане. Выпуск 8 / Отв. ред. Ш. С. Камолиддин. Saarbrücken: LAP, 2021/ стр. 37.
1 2 3 4 Omkar. Industrial Entomology. Springer. 13 fevral 2017. ISBN 9789811033049.
1 2 Аюбов А. Р. Некоторые вопросы этногенеза, этнокультурных процессов и сложения топонимов древней и раннесредневековой Ферганы. Вестник ТГУПБП № 4. 2017.
↑ Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. стр. 369.
↑ Лившиц В. А. Согдийский посол в Чаче / / Советская этнография. 1960. Вып. 2. стр. 103.
↑ Аюбов А. Р. Население древней Ферганы: саки или парикане? // Номаи донишгоҳ. Учёные записки. Scientific notes. № 3 (52). 2017.
↑ Watson, Burton(1993). Records of the Grand Historian by Sima Qian. Translated by Burton Watson. Han Dynasty II (Revised Edition), pp. 244–245. Columbia University Press. ISBN 0-231-08166-9; ISBN 0-231-08167-7 (pbk)

Əlavə ədəbiyyat

Sima Qian, Records of the Grand Historian of China. Translated from the Shih Chi of Sima Qian by Burton Watson. New York: Columbia University Press, 1961, Volume II, ISBN 0-231-08167-7
"Zhang Qian's Mission to the West", translation by Friedrich Hirth published in the Journal of the American Oriental Society, 37/2 (1917), pp. 93–116, adaptation by J. Moore, Department of History, Austin College.
Han Shu, as translated by A. Wylie in the Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Vols. III (1874), pp. 401–452, V (1876), pp. 41–80, and X (1881), pp. 20–73, and XI (1882), pp. 83–115, adaptation by J. Moore, Department of History, Austin College.
The diffusion of Classical art in Antiquity, John Boardman, Princeton University Press, 1993 ISBN 0-691-03680-2
The Greeks in Bactria and India, W. W. Tarn, Cambridge University Press
Гумилёв Л. Н. История народа хунну. — М.: ООО «Издательство АСТ»: ОАО «ЛЮКС», 2004. С. 141—144 (онлайн)
Боровкова Л. А. Запад Центральной Азии во II в. до н.э. — VII в. н.э. (историко-географический обзор по древнекитайским источникам). М. 1989. ISBN 5-02-016459-3.
Боровкова Л. А. Царства Западного края во II-I веках до н. э. (Восточный Туркестан и Средняя Азия по сведениям из "Ши Цзи" и "Хань Шу"). Москва: Институт востоковедения РАН. 2001. ISBN 5-89282-153-6.
Бичурин Н. Я. (о. Иакинф) «Собрание сведений…»
Сыма Цянь. гл. 123 // Исторические записки (Ши Цзи). Памятники письменности Востока. 9 (XXXII). Москва: Наука. 2010. ISBN 5-02-018264-8.
Эгамбердиев, А. Тень Желтого дракона : Ист. роман. М.: Воениздат. 1984.

Xarici keçidlər

ShiJi 123: The Account of DaYuan
Selection from the Han narrative stories
See references to Dayuan/Ferghana in the annotated translations by John Hill from the 2nd century Hou Hanshu: and of the 3rd century Weilüe: http://depts.washington.edu/silkroad/texts/weilue/weilue.html

[1] Schuessler, Axel. (2009) Minimal Old Chinese and Later Han Chinese.. University of Hawai'i Press. p. 233, 268

[2] Бабаяров Г. The Chinese influence on the Pre-Islamic coins of Transoxiana and Yettisu region // Согдийский сборник. Новейшие исследования по истории и истории культуры Согда в Узбекистане. Выпуск 8 / Отв. ред. Ш. С. Камолиддин. Saarbrücken: LAP, 2021/ стр. 37.

[omkar-3] 1 2 3 4 Omkar. Industrial Entomology. Springer. 13 fevral 2017. ISBN 9789811033049.

[Аюбов-4] 1 2 Аюбов А. Р. Некоторые вопросы этногенеза, этнокультурных процессов и сложения топонимов древней и раннесредневековой Ферганы. Вестник ТГУПБП № 4. 2017.

[5] Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. стр. 369.

[6] Лившиц В. А. Согдийский посол в Чаче / / Советская этнография. 1960. Вып. 2. стр. 103.

[Аюбов2-7] Аюбов А. Р. Население древней Ферганы: саки или парикане? // Номаи донишгоҳ. Учёные записки. Scientific notes. № 3 (52). 2017.

[Watson,_Burton_1993_pp._244-245-8] Watson, Burton(1993). Records of the Grand Historian by Sima Qian. Translated by Burton Watson. Han Dynasty II (Revised Edition), pp. 244–245. Columbia University Press. ISBN 0-231-08166-9; ISBN 0-231-08167-7 (pbk)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]