Differensiasiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Differensiasiya – [lat. differentia – fərq] 1) tamın müxtəlif hissə, forma, pillə, təbəqə və dərəcələrə ayrılması, parçalanması, təbəqələşməsi; 2) bir şeyin ayrı-ayrı müxtəlif ünsürlərə ayrılması, parçalanması, təbəqələşməsidir [1].

Differensiasiya - hüceyrənin ixtisaslaşması
Rüşeymin, sonradan yaşlı fərdin bütün hüceyrələri çoxsaylı mitoz bölünmələr nəticəsində əmələ gələrək, eyni miqdarda olan DNT-yə, eyni xromosomlara və eyni genlərə malik olur. Bəs necə olur ki, müxtəlif orqan və toxumanın hüceyrələri öz quruluşuna və funksiyalarına görə bir-birindən fərqlənir, yəni differensiasiyaya uğrayır. Bu, əsasən, hüceyrənin spesifik xüsusiyyətlərinin onlarda sintez olunan zülallarla müəyyən edilməsi ilə izzah olunur. Çoxhüceyrəli orqanizmlərin hüceyrələrində olan bütün genlərin hamısı heç vaxt biryerdə işləmir, onların yalnız bir qismi işləyir. Fərdi inkişaf zamanı müəyyən orqan və toxumalarda işləyən məhz bu genlər quruluşun spesifikliyini və müxtəlif orqanların hüceyrələrinin işləməsini təmin edir.
Başlanğıc orqanların hüceyrələrinin işlənməsinin spesifikliyi birdən-birə deyil, yalnız rüşeymin inkişafının müəyyən mərhələsində baş verir. Parçalanmanın erkən mərhələlərində çoxhüceyrəli rüşeymin ayrı-ayrı hüceyrələri hələ differensiasiyaya uğramır. Onların digər yerə köçürülməsi inkişafının gedişini dəyişə bilər. Rüşeymin bəzi sahələrinin hüceyrələri digərlərinə nisbətən daha tez differensiasiyaya uğrayaraq, qonşu orqanların inkişafına təsir edir, müəyyən genlərin transkripsiyasını ya “söndürür”, yaxud da “yandırır”. Hüceyrədə sintez olunan müxtəlif molekullar – zülallar və zülal təbiətli olmayan maddələr genlərin aktivliyinin nizamlayıcılarıdır. Hüceylərin bir-birinə belə qarşılıqlı təsinin olması haqqında olan belə məlumatlar bir qurbağada qastrula mərhələsində sinir sisteminin formalaşdığı ektoderma sahəsinin digər qastrula mərhələsində olan qurbağanın rüşeyminin qarnının altında olan ektoderman sahəsinə köçürülməsi ilə aparılan təcrübə zamanı əldə edilmişdir.
Normal inkişaf prosesində bu sahə onun yanında yerləşən belin ektodermasına və sinir lövhəsinə təsir göstərir. Təcrübə şəraitində normal inkişaf edən sinir sistemindən başqa, digər fərddən köçürülən sahənin ətrafında da sinir borusu, xorda əmələ gəlmiş, ikinci baş beyinin və onurğa beyninin inkişafı başlamış və beləliklə ikiqat embrion əmələ gəlmişdir. Deməli köçürülmüş sahə onu əhatə edən toxumalara təsir göstərən təşkilatçıdır, daha doğrusu, hüceyrənin inkişafını onlara toxunmaqla istiqamətləndirmək xüsusiyyətinə malikdir.
Yanaşı yerləşən sahələrin inkişafına təsir edən digər təşkilatçılar da məlumdur. Onlar tədricən işə düşərək rüşeymin inkişaf gedişinin ardıçıllığını təmin edir. Quşların, məməlilərin, onurğasızların və bitkilərin rüşeyminin inkişafını tətqiq edən zaman da oxşar təşkilatçılarda müəyyən edilmişdir.
Bəzi müəlliflərin fikrinə görə orqanizmin fərdi inkişafı – ontogenez – üç mərhələdən ibarətdir: birinci mərhələ qametlənin inkişafı və onların birləşməsi nəticəsində ziqotun yaranması ilə başa çatır. O, rüşeymə qədər olan mərhələ adlanır. Rüşeym (embrional) mərhələsində heyvanlarda yeni orqanizm doğulana (yumurtadan çıxdığı ana qədər), bitkilərdə toxumun cücərməsi anına qədər inkişaf edir. Rüşeymdən sonrakı (postembrional) inkişaf mərhələsi bitki toxumdan çıxdıqdan sonra, heyvənlarda isə doğulduqdan sonra və ya orqanizmin yumurtanın qabığından çıxdığı andan etibarən başlanır.
Ziqot mərhələrində insan birhüceyrəli ibtidailərə oxşayır. Blastula mərhələsində - koloniya halında yaşayan ibtidailəri (volvoks), qastrula mərhələsində isə ikiqatlı bağırsaqboşluqluları xatırladır. İnsanın fərdi inkişafı uşaqlıq borusunda başlanır. Burada həmçinin parçalanma və blastulanın formalaşması gedir. Heyvanlarda 4 qrup toxuma ayırd edilir: ```epitel```, ```sinir```, ```əzələ``` və ```birləşdirici```.

  • Birinci rüşeym vərəqindən – ektodermadan sinir toxuması və epitel toxuması (dərinin - ektoteli) və dişin mina qatı əmələ gəlir.
  • İkinci rüşeym vərəqindən – endodermadan yalnız epiteli toxuması (bağırsağın, ağ ciyərlərin, qaraciyərin, mədəaltı vəzin - endotelisi) yaranır.
  • Üçüncü rüşeym vərəqindən - mezodermadan əzələ, birləşdirici və epiteli (ürəyin, qan damarlarınin, böyrəyin epitlisi və cinsi orqanların epitelisi - mezoteli) qrup toxumaları yaranır.

Beləliklə, yalnız bir qrup toxuma, epiteli toxuması üç rüşeym vərəqindən əmələ gələ bilər.
İnsan orqanlarının əksər hissəsi üçüncü rüşeym vərəqi – mezodermadan əmələ gəlmişdir.
Heyvanların istənilən orqanlarında dörd toxuma qrupu olur, daha doğrusu, o minimum iki rüşeym vərəqindən əmələ gəlmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • TQDK, Ümumi Biologiya, Vəsait - məlumat kitabı, "Şərq-qərb" nəşrləri, 2011, səhifə 127
  • R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.